ارينە, ارعى-بەرگى داۋىردە «الاش» پارتياسىن قۇرىپ, الاش اۆتونومياسىن جاريا ەتۋ تۇرعىسىندا اعا ۇرپاقتىڭ اتقارعان جانقيارلىق قىزمەتى مەن كۇرەسكەرلىك تانىتقان ءومىرى بۇگىنگى كۇندە دە اسا ماڭىزدى جانە وشپەس ونەگە. سول ۇلىلىعى ۇمىتىلماس, ەرەكشە تۋعان ءا.بوكەيحان ۇلى, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىت سياقتى اقبەرەن ازاماتتاردىڭ جانە ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلىنىڭ تۇتاس بىرلىگى ءۇشىن ومىرباقي كۇرەسكەن ت.رىسقۇلوۆتاردىڭ جانە ونىمەن تۇستاس, تىزە قوسقان ەسىل ەرلەردىڭ ۇزىلمەس رۋحىنان كۇش-قۋات الىپ, ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ قايسار مىنەزدى قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارىندا شەرحان مۇرتازانىڭ قوعامدىق ورنى ايرىقشا ەكەنى داۋسىز. قالىڭ جۇرتتىڭ مەيىرىمى مەن ىستىق پەيىلىنەن «شەراعا» اتانعان قالامگەردىڭ قوعامداعى وتتاي جانعان وتكىرلىگى مەن كەسىپ, ءدوپ تاۋىپ ايتار ءتاستۇيىن ويلارى مەن كوركەم سۋرەتكەرلىگى, ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى باسىلىمدارىنىڭ رەداكتورى لاۋازىمىندا باتىل دا ۇلت مۇددەسىنىڭ بيىگىنەن ءسوز ايتا العان دارا تۇلعاسى دەربەس قازاقستان مەملەكەتتىلىگى جاريالانعانعا دەيىن-اق ايگىلى ەدى.
زامان ءوز ادامىن ىزدەيدى, زامانىنا قاراي ادام دا تۋادى. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ ءتىلى مەن كەلەشەگى ۇستارانىڭ جۇزىندەي تاعدىرلى تارتىس-تىرەس بەتپە-بەت كەلگەن شاقتا شەرحان مۇرتازانىڭ ۇلتجاندى, اۋزى دۋالى, وجەت ومىرشەڭدىكتىڭ ءسوزىن سويلەۋى زاڭدىلىق ەدى.
رەتى كەلگەندە بۇل ويىمىزدىڭ ءبىر ۇشىن دايەكتەپ ايتار بولساق. ءالى ەسىمىزدە...قازاقتىڭ ويشىل پەرزەنتى, داناگوي قالامگەر, شەشەندىك ونەردىڭ جۇيرىگى ءابىش كەكىلباي ۇلى 2012 جىلى قوڭىر كۇزدە الاتاۋدىڭ ەتەگىندە, اتاقتى جۋالى- مىڭبۇلاق تورىندە قالىڭ ءنوپىر حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اعانىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىندا: «قىزىل ىڭىردەن باستاپ قۇلان يەك قۇبا تاڭعا دەيىن بالاسىنىڭ تىلەۋىن تىلەگەن انالارىمىزدىڭ الديىمەن وسكەن ەلدىڭ بالاسىمىز.
ءبىز بۇگىن ارداقتى شاكەڭنىڭ اششى دا تۇششى بالالىعى وتكەن كيەلى جەرىندە ادال ءسوزىمىزدى ايتۋعا كەلدىك. تاعدىرىمىزعا ريزامىز, وسىنداي ارىستان جۇرەكتى اداممەن تابىسقانىمىزعا. مىنا الماعايىپ زاماندا جاۋعا بەرمەس قورعان, داۋعا بەرمەس شاكەڭدەي اعامىز الدىمىزدا ايمۇيىزدەنىپ جۇرسە عوي, ۋايىمى جوق جاندايمىز. حالىقتىڭ ءسوزىن اشىپ جانە اشىنا سويلەگەن, قوعامنىڭ شىندىعىن شىجعىرىپ ايتۋدان ەشبىر تايسالماعان, قايمىعۋدان مۇلدەم ادا, قايىسپاس قارا نار, وجەت قازاقتىڭ ءىنىسى بولۋعا جاراعان بولساق, وندا ءبىز دە باقىتتىمىز!» دەپ قىرانداي سامعاپ قالىقتاعان داۋىسى ءالى كۇنگە شەيىن قۇلاعىمىزدا جاڭعىرىپ تۇر.
ارىدەن دە, بەرىدەن دە تەرەڭ تولعايتىن ءابىش اعا ۇمىتپاساق, 1993 جىلى اۋليەاتانىڭ سولتۇستىگى – سارىسۋ اۋدانىندا قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ تويىندا, سەگىز قاناتتى اق كيىز ۇيدە اينالا وتىرعان القالى اعايىن الدىندا «قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگىن تابانداپ تۇرىپ قورعايتىن شەرحان اعانىڭ بار بولعانىنا شۇكىرشىلىك ەتەيىك», دەگەن ماعىنادا ايتىلعان ءسوزى تاعى ويىمىزعا ورالادى. سول كەزدە داڭقى شيىرشىق اتقان شەراعاڭ ەندى الپىستىڭ اسۋىنان اسسا, ال ءابجىل بي ورىنە وسكەن ءابىش اعا ءالى جاستاۋ ەكەن عوي. سەرتكە سەلكەۋ تۇسىرمەگەن سەنىم قۇدىرەتى ءبارىن سىيعىزىپ تۇر. بۇل عاسىرلاردا وسى الەۋمەتشىل الىپتاردىڭ ساياسي ومىردەگى ءجۇرىپ وتكەن قيامەت-قايىم, اۋىرتپالىعى ودان اسىپ تۇسكەن جولدارى مەن قىزمەت ەتكەن جىلدارى حالىقشىل جانە حاس تالانتتارعا ءتان بولعانى حاق.
تاعى ءبىر تاريحي دەرەك. ءسوز بەن ويدىڭ سەركەسى, باتىل كوزقاراستىڭ باپتاۋشىسى شەراعا باسقا دا ادامدارمەن قاتار, ولاردىڭ اراسىندا سۇڭعىلا ساياساتكەرلەر دەگەندەر دە بولدى-اۋ. سول 1999 جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىنىڭ بىرىندە الماتىدا, رەسپۋبليكا سارايىندا ەل ومىرىندەگى اسا ءبىر ساياسي وقيعاعا بايلانىستى فورۋمدا ءسوز سويلەدى. ەلىمىزگە ەلەۋلى جاقسى مەن جايساڭدار, جوعارى مارتەبەلى لاۋازىمداعى كىسىلەر مەن كىلەڭ تانىمال-تانىس الەۋمەت جينالعان فورۋمدا شەراعا ءوز ءسوزىن بىلاي باستادى: ء«بىز جاقىندا جازۋشى, جۋرناليست كامال ەكەۋمىز جەزقازعان جازيراسىنا, قارت قارساقباي, ۇلىتاۋ وڭىرىنە بارىپ قايتتىق. مىڭ-سان سايلاۋشىمەن كەزدەستىك.
مەن قازىر تەك سول حالىقتان ەستىگەنىمدى ايتامىن. سايلاۋشىلار امانات ايتتى: – دۇنيەگە كەلگەن جاس ءسابي جەتىگە جەتكەنشە جەردەن تاياق جەيدى. ودان كەيىن شىنجاۋ, دىمكاس, مەشەل بولماسا جۇگىرىپ كەتەدى, – دەدى. – قازاقستان اتتى جاس مەملەكەت ازاتتىق العالى جەتى جىل ءوتتى. جەتى جاستان اسقانشا قازاقستان جەردەن تاياق جەگەن جوق. جەمقورلاردان, پاراقورلاردان, قورقاۋلاردان قورلىق كوردى, – دەدى».
زالدا وتىرعان مىڭ-سان ادام قوزعالاقتاپ كەتتى. ادەتتە مۇنداي اسا جاۋاپتى جيىندا سويلەيتىندەردىڭ ءسوز ءماتىنىن الدىن الا تەكسەرىپ, سۇزگىدەن وتكىزەتىن اپپارات ادامدارى قۇداي ۇرعاندا سۇستى كەيىپ, اۋىر مىنەزدى شەراعاعا «نە جازدىڭىز, قانداي ماسەلەنى ايتاسىز؟» دەپ سۇراۋعا باتىلى جەتپەگەن بولار. شىنىندا دا سولاي بولعان... باسقا دا ەل تىلەگى ايتىلدى, بىراق بۇلاي توبەدەن جاي تۇسىرگەندەي سولق ەتكىزگەن ءسوز باسى بيلىكتىڭ دارمەنسىزدىگى مەن بىلىق-شىلىعىن بەتىنە شىجعىرىپ باسقانداي ەمەي, نەمەنە؟!
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «ساتىلماعان نە قالدى؟» دەگەن جازۋشىنىڭ جانايقايىنا ىشتەي تىكسىنىپ قالىپ, ءمىز باقپاعان بيلىك پەن بەلگىلى ءبىر وزبىر توپتار, بەتىمەن كەتە باستاعان الپاۋىتتار جاپپاي جەكەشەلەندىرۋدە قاراپايىم حالىقپەن ساناسۋدى مۇلدەم ۇمىتتى, ار-ۇياتتى اياققا باستى. دۇنيەقوڭىزدىق پەن تويىمسىزدىقتان «جارىسقا» تۇسكەندەر بيلىككە جاپپاي كەلە باستادى.
بۇل وتە قاۋىپتى ەدى. قاتەرلى قۇبىلىس ەدى...تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇندىلىقتارىنا قورعانىش كەرەك ەدى...
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا رۋحاني توقىراۋ مەن ادامي توزۋ, باسبۇزار بۇزاقىلىق جالقى ەمەس, جالپىلاي ورىن الىپ, اتىس-شابىس, ۇرلىق-زورلىق, مەملەكەت مۇلكىن ەسەبىن تاۋىپ جىمقىرۋ, دۇنيەنىڭ ءبارىن تيىن-تەبەنگە ساتىپ جىبەرۋ قولىندا بيلىگى بار پاراقورلار مەن جەمقورلار نەمەسە ارام اقشاسى مول رەكەت – الامانداردىڭ «داۋرەنىنە» ۇلاسا تۇسكەن ۋاقىتتا گازەت بەتىندە وتكىر سىن ايتقاندارىڭ ءۇشىن بىرەۋلەر اتىپ كەتپەسىن دەگەن جاناشىر ەسكەرتپەنى دە ەستىگەن.
كامال اعامىز ونى دوسىنا جازعان حاتىندا ايتادى.
جۇرەك جۇتقان شەراعا نە دەسىن؟! ء«ار جەردە شىنشىل جۋرناليستەردى اتىپ كەتىپ جاتقانى راس. قايدا بارىپ تىعىلاسىڭ؟ شىندىقتىڭ جولى-قيىن جول. ءبىزدىڭ تاعدىر اسپان كومپيۋتەردە جازۋلى تۇر. قاشان, قاي جەردە, قاي ساعاتتا, قاي مينۋتتا. ول نوقتادان ەشكىم قاشىپ قۇتىلا المايدى. جازمىشتان وزمىش جوق!», دەيدى.
شىندىقتىڭ جولى-ەڭ قيىن جول, ءيا, ونىڭ ازابى مەن تاۋقىمەتى دە از ەمەس. سونىمەن بىرگە بۇقارا حالىقتىڭ ءومىرى پەن قوعامنىڭ ساۋىعۋى ءۇشىن شىندىق پەن ادالدىقتىڭ ورنىعۋىنا ايانباي قىزمەت ەتۋدەن اسقان ابىروي جوق.
شەراعا ءوزى باسقاراتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جانە ءوزىنىڭ جەكە كۇرەسكەرلىگىمەن قوسىلا جاعىمسىز قۇبىلىستارعا قارسى اياۋسىز كۇرەسۋىنەن تارتىنعان ەمەس. قۇدىرەتتى كۇش-جىگەرى دە, باسقا ارىپتەستەرىنەن ارتىقشىلىعى دا وسىندا. ءبىر سۇحباتىندا ارداقتى قايراتكەر: «مەندە قامىعۋ دەگەن بولمايدى. جۇدەپ-جاداي بەرەتىن بولساق, الدەقاشان سۋ تۇبىنە كەتىپ قالعان بولار ەدىك. مەندە ءتۇرلى قيىنشىلىقتارمەن كۇرەسە ءبىلۋ دەگەن ۇعىم بار. بوركەمىك بولۋ – كىسى سۇيەر قىلىق پا؟» دەپ جاۋاپ بەرەدى. بارشاعا شەراعا بولۋدىڭ ءبىر قۇپياسى وسىندا بولسا كەرەك. ونىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى مەن قوعامدىق قىزمەتى حالىقتىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتتى. اتاقتى «قىزىل جەبە» بەس توم كىتابىنان «اي مەن ايشا» رومانىنا دەيىن, ەڭ سوڭعى كوركەم تۋىندىسى ء«بىر كەم دۇنيەسىنە» دەيىنگى ارالىقتا تالاي-تالايعى كوسەمسوزدىڭ, كۇيىپ تۇرعان تاقىرىپتاعى نەبىر سىن ماقالانىڭ جانە كەرەمەت ادەبي جازبالارىنىڭ اۆتورى – شەراعانىڭ جازعان-سىزعاندارىنىڭ وقىرماندارى ەلىمىز بويىنشا سول ۋاقىتتا ەڭ كوپ بولعانىن تۇلعالىق تانىمالدىعىمەن جانە اقيقات ءسوزدىڭ يەسى اتانعان قالامگەرلىگىمەن انىق اڭعارتتى. بارلىق وڭىردە ونىمەن ۇندەستىك تانىتقان ارىپتەس ءىزباسارلارىنىڭ قولداۋىنا ورايلاس بەلگىلى ءبىر قوعامدىق ورتا قالىپتاستى. ايگىلى ساياساتتانۋشى, پارلامەنت دەپۋتاتى قىزمەتىندە دە قوعامدىق ويلى كوزقاراستارىمەن جانە ابىرويلى بولعان امانگەلدى ايتالىنىڭ: «قازاق رۋحانياتىندا شەرحان مۇرتازانىڭ ەل مەن جەر, ءتىل مەن ءدىن, ادىلدىك پەن شىنشىلدىق, ۇلت مۇددەسى جولىنداعى ۇزدىكسىز كۇرەسكەرلىك قىزمەتىن – ناعىز ۇلت پەرزەنتىنە ءتان ەرلىك جانە تاريحي ەڭبەك دەپ باعالاۋعا ءتيىسپىز» دەپ ايتقان پىكىرىن جالپىەلدىك ماعىنادا تۇسىنۋگە بولادى. تۋعان ەلىنىڭ تابىسى مەن جەتىستىكتەرىنە, قوعامدى قۋانتقان تىرلىكتەر مەن باستامالارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, تىلەكتەستىك تانىتقان ءاربىر ادال ادام سەكىلدى, راس, شەراعا دا ءوز ويلارىن تولعانىپ, تاعى-
لىمدى سيپاتتا ايتتى. بىراق ونىڭ ءاردايىم ءزاۋ بيلىك باسىندا وتىرعانداردىڭ كوزىنشە ايتقان اششى اقيقاتتارىن قوعام ۇمىتا قويعان جوق. دۇنيەقوڭىزدىقتىڭ, تويىمسىزدىقتىڭ قۇردىمعا كەتىرەتىن كەساپات ەكەنىن اشىق ەسكەرتكەنىنە بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنە قويمايتىن اڭىز سەكىلدى. اركىمنىڭ جۇرەگى داۋالامايتىن ەجەلگى اپسانالىق وي ايتۋدىڭ ءداستۇرىن ساقتاعان تۇلعا قوعامدا قالىپتاسقان حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەدى.
شىندىقتىڭ جەبەسىن شەراعاڭ قوعام تازالىعى مەن ادامي ادالدىقتىڭ اعزاسىن قورعاۋ جولىنداعى ماقساتىنا قاراي ساداعىنان شىرەنە تارتقانداي ەدى: «جەمقور, پاراقور, ۇرىلاردىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى سۇعاناقتىعى اپاتقا ۇشىراعان ۇيلەردى تونايتىن مارودەرلەردىڭ, قورقاۋلاردىڭ تويىمسىز قاراۋلىعىنا ۇقسايدى. ولار ءبارىبىر ارام جولمەن تاپقان مالدان وپا تاپپايدى. كوك ءتاڭىر ءبارىن كورىپ تۇر. جازالانادى» دەپ بيلىككە قاراتىپ قالىڭ وي سالادى.
بۇدان ارتىق, بۇدان اسىپ قالاي ايتۋعا بولادى, ءوزى؟!
بۇل از دەسەڭىز, ەندى ءبىر شوق جازباسىندا: «ادام ساناسىن, قۇلقىن, پەيىلىن تۇزەتۋدە ءبىزدىڭ ۇكىمەت ءشوپ باسىن سىندىرعان جوق. ال ونىڭ ەسەسىنە تەڭىزدىڭ ار جاعىنان, بەر جاعىنان كەلگەندەر ارتىعىمەن تولتىرىپ جاتىر. تەلەديدار سولاردىڭ قولشوقپارىنا اينالدى» دەپ ءزىلباتپان سالماق سالعان بولاتىن. مۇنىڭ الدىندا ايگىلى ەل اعاسى: – دارمەنسىز بولىپ وتىرمىز, يدەولوگيا بىزگە كەرەگى جوق دەدىك. ال جات ەلدەردىڭ بىزگە جاپپاي جۇمساپ وتىرعانى يدەولوگيا. ءبىر وق شىعارماي ساناڭدى, رۋحىڭدى, جان-ءتانىڭدى, اقىل-ويىڭدى جاۋلاپ الۋ, ءسويتىپ, سەنى قۇلاقكەستى قۇلعا اينالدىرىپ, ماڭگۇرتتەندىرىپ, ۇلتىڭدى, تەگىڭدى ۇمىتتىرىپ, ديۋ پىشىندەس ەتۋ يدەولوگياسى, – دەپ جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىندەگى جانايقايىن جەتكىزگەن بولاتىن.
بيىكتىك – فيلوسوفيالىق قادام. ومىرىندە بيىكتىككە باس ءيىپ, مويىنداعان ادامنىڭ بويىندا كيەلى قاسيەتتەر بولادى. ول قاسيەتتەر قۇداي سۇيگەن ادامداردا دا كەزدەسەدى ەكەن. سول ويىمىزدىڭ ءبىر ايعاعىنداي, قازاقتىڭ اسا بەدەلدى قايراتكەر ازاماتى جانە كورنەكتى جازۋشىسى لاۋازىمدى قىزمەتى مەن جۇمىسىن قوعامدىق ابىرويمەن اتقارىپ, ەندى زەينەتكەرلىككە شىققان بويدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ قاراشاڭىراعىنا قايتا ورالعان ەدى. ءبىز بۇل ءساتتى شامالى حرونولوگيالىق تارتىبىمەن بەكەردەن-بەكەر ەسكە الىپ وتىرعانىمىز جوق. «قازاقستان» تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ جونىندەگى كوميتەتى توراعاسى قىزمەتىندە دە وشپەس ءىز قالدىرعان (جالپى شەراعا بۇل قىزمەتىندە قازاق ءتىلى مەن قازاق كادرلارى, قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ باسىمدىعى جانە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ادىلدىك, ۇلتتىق سانانى وياتۋ تۇرعىسىنداعى كۇرەسكەرلىگى ءوز الدىنا ۇلكەن تاقىرىپ) قالامگەردىڭ سول تۇستا جانىنا باتقان باسقا دا جاعدايى بار بولاتىن. اسىل جارى, ومىرلىك سەرىگى, بالالارىنىڭ اناسى ءماريا اپكەمىز سىرقات ەدى...الاڭداۋلى ەدى. دەرتكە داۋا ىزدەگەن كۇندەر مەن ساعاتتار, مازاسىز تۇندەر ءوتىپ جاتتى.تاعدىردىڭ جازۋىنا نە شارا, قولدان نە كەلمەك؟ وكىندىرىپ كەتكەن ءومىر... مىنە, وسىنداي كوڭىل-كۇيدى مۇڭ شالعان كەزەڭدە ۇلت پەرزەنتىن ىزدەگەندەر مەن قولتىعىنان دەمەگەندەر كوپ بولدى. ەل گازەتى رەداكتسياسىنىڭ ۇجىمى ءداستۇرلى قوشەمەتپەن ءوز ورتاسىنا, شىعارماشىلىق قىزمەتكە شاقىردى. ء«سىز قالىڭ قازاققا, قوعامعا كەرەكسىز!» دەدى. باس رەداكتورى – تالانتتى اقىن, قوعام قايراتكەرى, ىرىلەردىڭ ءىنىسى نۇرلان ورازالين ەدى. بۇل جاقسى ماعىنادا اتىنان ات ۇركەتىن تۇلعانىڭ تاعدىرى مەن ومىرىنە قولداۋ قادامى قۇت اكەلدى. ءبىر شەراعانىڭ ەگەمەندىكتىڭ ەتەك-جەڭىن جينار تۇستا جازعان پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى مەن ويلى جازبالارىنىڭ قۋاتى تۇتاس ەلىمىزدە ومىرشەڭدىكتىڭ وجەت داۋىسىنداي ەستىلدى.
داۋىس دەمەكشى, شەراعانىڭ جاڭا ەلورداعا قونىس اۋدارىپ كەتكەن پارلامەنتكە دەپۋتات بولىپ سايلانۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ءجيى-ءجيى جاريالانعان وتكىر, سىن ماقالالارى مەن قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جانە مادەني-رۋحاني سالاسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى اشىق قوزعاۋى مەن باتىل وي-پىكىرلەرى ەدى. جان دوسى, بەلگىلى قالامگەر كامال سمايىلوۆ ەكەۋىنىڭ باس گازەت بەتىندە ءبىر جارىم جىل بويى جازىسقان حاتتارى مەن وندا كوتەرىلگەن كۇردەلى, كەرەكتى تاقىرىپتار قازاقستان ايناسى بولدى دەۋگە كەلەدى. بۇل قازاق باسپاسوزىندە ەرەن تاپقىرلىق جانە ەرلىككە ءتان شىعارماشىلىق ەڭبەك بولدى.
قاسيەتتى اۋليەاتا – جامبىل جۇرتى, جاڭاتاس پەن قاراتاۋ قالالارىنداعى ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ جۇمىسشىلارى مەن كەنشىلەرى شەراعاعا اشىق حات جازىپ, ول كىسىنىڭ قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا داۋىسقا تۇسۋگە كەلىسىم بەرۋىن سۇرادى. كەزىندە جازۋشىنىڭ وسى ەكى مونوقالا كەنشىلەرى ومىرىنەن جازىلعان «قارا مارجان» رومانى مەملەكەتتىك سىيلىقپەن اتالىپ وتكەنى دە ايتىلدى.
ادالىن ايتايىق, الماتى قالاسىندا تۇرىپ جاتقان اعامىز سايلاۋدا باسقا دا باسەكەلەستەردىڭ ايانىپ قالمايتىنىن جانە دەپۋتاتتىق مانداتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زور ەكەنىن شىنايى سەزىنىپ, ەداۋىر ويلاندى. كۇتكەنىندەي-اق, ءتورت اۋداننان قۇرالعان ءبىر سايلاۋ وكرۋگىندە ونىمەن بىرگە بۇرىنعى ءماجىلىس دەپۋتاتى, دارداي عالىم, تانىمال جازۋشى, باقۋاتتى كاسىپكەر, بەلگىلى ديكتور ازامات داۋىسقا ءتۇسىپ, باسەكەنى ابدەن قىزدىردى. دەگەنمەن, ءبىرىنشى تۋردا شەراعانى قولداۋشىلار داۋىستىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىنا يە بولدى.
مىنە, ەلىمىزدىڭ رۋحاني بەت-بەينەسىن ايقىنداعان تۇلعالاردىڭ قاتارىندا ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن قالامگەر-قايراتكەردىڭ پارلامەنتكە دەپۋتات بولىپ سايلانۋى شىن مانىندە حالىقتىڭ ءۇنىن بيلىككە جەتكىزۋدە سەرتكە ساي سەنىمدىلىكتى تۋعىزدى. بۇل دا ءبىر ۋاقىت ىڭعايىندا بەرىلگەن ادەمى ساياسي مۇمكىندىك بولدى. بيلىككە دە ۇتىمدى قادام ەدى. الىپتاردىڭ التىن سىنىعىنداي ايتۋلى ادامنىڭ پارلامەنت قابىرعاسىندا وتىرۋى يدەولوگيالىق جاعىنان دۇرىس بولسا, ۇلتتىق ماسەلە مەن الەۋمەتتىك سۇراقتار تۋىنداعاندا ازۋلى دەپۋتاتتىڭ ادال شەشىمدەردى تابان تىرەپ تۇرىپ الۋى كوپ جاعدايدا ءتيىستى ورىنداردى جايسىز, ىڭعايسىزدىققا اپارىپ تىرەگەندەي ەدى.
كوزى قاراقتى وقىرماندار جاقسى بىلەدى, قاي باسىلىمنىڭ دا تىزگىنىن ۇستاعان بويدا شەراعانىڭ رەداكتورلىق قولتاڭباسى اتويلاپ شىعا كەلەدى. و, نەسىن ايتاسىز, بەت-الپەتى مەن ماكەتىنە دەيىن وزگەرمەيدى دەيتىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن باسقارعان العاشقى كۇندەردىڭ وزىندە-اق بۇعان دەيىنگى سىقيعان قالىپتى بۇزىپ, حالىقتىڭ باسىلىمىنا اينالدىردى. جۇرت ونى كۇن سايىن اسىعا كۇتەتىن بولدى. وسى تاريحي گازەتتىڭ ىستىق-سۋىعىن ءبىر كىسىدەي-اق كورگەن تارلانبوز جۋرناليست ەرجۇمان سمايىل جازعانىنداي ء«تىپتى ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا باسقا رەسپۋبليكالاردان قاشىپ شىققان سولداتتاردىڭ رەداكتسيانى پانا تۇتىپ كەلۋىنىڭ ءوزى حالىق ءۇشىن پايدالى ءىس اتقارا باستاعانىمىزدى تانىتقانداي ەدى. سونىڭ ءبارىنىڭ استارىندا گازەتتىڭ تاۋەلسىزدىك باسىلىمىنا اينالۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلى رەداكتورىمىز شەرعان مۇرتازاعا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەت, سۇيىسپەنشىلىك بار بولاتىن».
سول 90-جىلدىڭ بەلورتاسىندا قيىندىق اتاۋلى اياققا تۇساۋ بولىپ جاتقان ەدى. ءبىر كۇنى سوناۋ جاڭاتاس قالاسىنان ون بەس شاقتى جۇمىسشى مەن قوعام بەلسەندىسى جاياۋ جالپىلاپ شىعىپ, شارشاپ, شالدىعىپ, الماتىداعى اعا گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ كابينەتىنەن ءبىر-اق شىققان. تالاپ, تىلەكتەرى بىرەۋ: كەنشىلەر قالاسى – جاڭاتاستا نەگىزگى ءوندىرىس ورنىنىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى. جاعداي وتە كۇردەلى. ءبىزدىڭ جانايقايىمىزعا ءتيىستى ورىندار قۇلاق اسپاي وتىر. ەندى بۇل ماسەلەنى شەرحان مۇرتازا اعامىز قولىنا الىپ, پرەمەر-مينيستر ن.بالعىمباەۆتىڭ اتىنا قاراتىپ اشىق حات جازۋىن سۇرايمىز. بۇل ماقالا گازەتتىڭ ەرتەڭگى نومىرىنە جاريالانۋىن تالاپ ەتەمىز. ونسىز ءبىز باس رەداكتوردىڭ كابينەتىنەن شىقپايمىز» دەگەن بۇيىمتايلارىن شەگەلەپ قويدى.
بۇل كەزدە شەراعاڭ رەداكتسيادا دەربەس شولۋشى بولىپ قىزمەت ەتەتىن. اياق استىنان شاقىرتۋ العان اسا سىيلى كىسىنى ەسىك الدىنان كۇتىپ العان جاڭاتاستىقتار ونى تۋعان اكەلەرىندەي كورىپ, جاپا-تارماعاي امانداسىپ جاتتى.
«اعاتاي, ءبىز سىزگە سەنەمىز. ءسىزدىڭ جازىپ, ايتۋىڭىز ەرەكشەلىككە يە. جالاقىسىز قالعان مىڭداعان كەنشى مەن جۇمىسشى شىعانداپ كەتكەن الەۋمەتتىك جانە وندىرىستىك ماسەلە ەندى شەشىلمەسە, تەمىرجولدى جابامىز دەپ وتىر...» دەگەن وقشاۋ پىكىرلەر ايتىلدى. ەرتەسىندە جاڭاتاس تۋرالى جانايقاي ماقالا گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنە جارق ەتىپ شىقتى. اۆتورى بەلگىلى. بىرەر كۇننەن كەيىن پرەمەر-مينيستر جامبىل وبلىسىنا شۇعىل ۇشىپ باردى, ايقاي-شۋى باسىلماي تۇرعان جاڭاتاس قالاسىندا قالىپتاسقان قيىن جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن تۇپكىلىكتى قاراستىرىپ قايتتى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىلاي شەشىلگەن. بۇل دا قاراپايىم ادامداردىڭ ەل ىشىندە ءجۇرىپ, كىمنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ, سوعان امانات ەتكەن سەنىمىنەن جۇزەگە اسقان ءىس بولاتىن.
ارلى ادامدار كوپ بولسا, قوعام دا ابىرويلى بولار ەدى, ارينە. ال تازا قوعام مۇددەسى ءۇشىن اششى دا ادال ءسوزىن ايتىپ, ورتاق ىسكە زالالىن تيگىزەتىن تەرىس, زاڭسىز ارەكەتتەردەن الدىن-الا ساقتاندىرۋدى كوزدەگەن اقىلمان ادامداردىڭ ءاربىر وي-پىكىرى قاشاندا قۇندى جانە ولار ەستەن شىقپاۋعا ءتيىس. حالىق «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەمەي مە! كورنەكتى جازۋشىنىڭ تەرەڭ دە وتكىر, اشىق, كوڭىلگە قونىمدى وي-تولعامدارىنا زيالى قاۋىم دا, باسقالار دا ايىزى قانىپ, قاناتتانىپ, سۇيىسپەنشىلىكپەن وقىعاندا, كەي-كەيدە «اپىراي, تىم قاتتى ايتقان جوق پا ەكەن؟» دەپ ۇيىندە وتىرىپ ۇرەيلى بولىپ جۇرگەندەر دە كەزدەسەتىن. ءدال تاۋىپ ايتقانىنا, بىراق ءدان ريزا ەدى ولار. شاربولاتتاي شىڭدالعان ۇستانىمى بەرىك, مەملەكەتشىل قاسيەتتەرى مول شەراعا 1996 جىلى تاسقا باسىلعان ءبىر تۇشىمدى ماقالاسىندا: «ارينە, حالىق ءتوزىمدى. باستىق بارىپ: ء«حالىڭ قالاي؟» دەسە, «قۇدايعا شۇكىر, بۇدان جامان كۇنىمىزدە دە شىداعانبىز» دەپ ءتاۋباسىن ايتادى. حالىق ءتوزىمدى. بىراق حالىق توزە بەرەدى ەكەن دەپ تاسىراڭداۋعا بولمايدى. حالىق تىمىق جاتقان مۇحيت سياقتى. ال ءبىر بۋىرقانسا... قۇداي ونى كورسەتپەي-اق قويسىن» دەپ جازدى. ساياسي ەليتا مەن بيلىككە قاراتىپ ايتقان بۇل قاhارلى ەسكەرتپەنىڭ الەۋمەتتىك ءمانىسى وتە ماڭىزدى, قوعامدىق سيپاتى بولەكتەۋ ەدى. شەراعا عانا ايتا العان...
قازىر, دالىرەك ايتساق, 2022 جىلدىڭ بەدەر-بەلەسىندە ەلىمىزدە ەڭ نەگىزگى قۇندىلىعى – الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك بولىپ تابىلاتىن جاڭا قازاقستان قۇرۋدىڭ باتىل جانە بەتبۇرىستى قادامدارى جاسالىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. اسىرەسە قوعامدى تازارتۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگىن تۇبەگەيلى ورناتىپ, حالىقتىڭ داۋلەتىن تۋ-تالاپايعا تۇسىرمەي, ورتاق يگىلىكتەرگە جۇمساۋ ارقىلى جاڭا, اشىق قوعامدى وركەندەتۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باعىت-باعدارىن قالىڭ بۇقارا جان-جاقتى قولداپ, ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر. جۇرتتىڭ كوپتەن بەرگى ءۇمىتى مەن كۇتكەنى دە وسى وڭ وزگەرىستەر جاعدايى ەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ساياسي جاڭارۋ مەن جاڭعىرتۋ بارىسىندا «مەملەكەت-قوعام-ازامات جاۋاپكەرشىلىگى» قاعيداسىنىڭ بارلىق ۋاقىتتا بۇلجىمايتىنىن قاداعالاۋ اسا قاجەت ەكەنى داۋسىز. ال مەملەكەت پەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايتىنى بەلگىلى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, قالامگەرلىك پەن قايراتكەرلىكتى قاتار ۇستاعان شەرحان مۇرتازانىڭ ەل مەن جەر, قوعام مۇددەسى تالقىعا تۇسكەن تاعدىرلى كەزەڭدەردە ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ سەزىنۋى مەن سوعان سايكەس اتقارعان قىزمەتى ءسوز جوق, تاريحي تۇلعالاردىڭ دارەجە-دەڭگەيىندە ويعا ورالادى.
شەراعاڭ جاراتقان يە بەرگەن سانالى عۇمىرىن, قاجىر-قايراتىن, ءبىلىمى مەن ەرەن ەڭبەگىن ەگەمەن ەلى مەن ادال قوعام مۇراتى ءۇشىن ايانباي سارپ ەتتى. شىندىق ءۇشىن كۇرەستى. سول سەبەپتى زامانداستارى ونى «شىڭداعى شەراعاڭ» دەپ اتادى. قازاق ادەبيەتىن دامىتۋعا كەرەمەت كوركەم كىتاپتارى ارقىلى ءوز قولتاڭباسىن قالدىرىپ, وت-نايزاعايلى پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىمەن كۇللى وقىرماندارىن سۇيسىندىرگەن جانە قانداي مىنبەردە بولماسىن, قالىڭ الەۋمەتتىڭ اق ءسوزىن سويلەپ, تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان ايگىلى ادامنىڭ ونەگەسى – قوعام بايلىعى. ال رۋحاني مۇراسى ەندىگى جەردە تاۋسىلماس اسىل قازىنا. اقيقاتىندا, ونىڭ سونبەس جۇلدىزدى تۇعىرى قازاق جۇرتىنىڭ ۇزىنا بويعى ءتول تاريحى مەن مادەني ومىرىندە ىلعي دا جارقىراپ تۇراتىنى انىق.
زاڭعار الاتاۋ مەن قازىنالى قاراتاۋدىڭ كوركى مەن ءتورى بولعان, اتا-بابامىزدىڭ ابىز شەجىرە-شاڭىراعى مىڭبۇلاقتان (اعامىز شارتاراپتا بولسا دا «تۇسىمە كۇن سايىن مىڭبۇلاق كىرەدى» دەپ جازادى ەمەس پە؟») شىققان مىڭ جىلدىق جولاۋشى سياقتى...وشپەس ءىز قالدىرعان.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
