اسىرەسە, بولاشاعىمىز – بالالارعا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى, جان-جاقتى جاعداي جاساۋى وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى جاڭا باعدارلاماسىن حالىق ۇلت بايلىعىنىڭ ۇلەسىن سەزىنەر ۇلكەن باستاما ساناپ, ءۇمىت ارتىپ, قۋانا قابىلدادى. اربىردەن سوڭ, بۇل باعدارلامانىڭ ەل بولاشاعىنا سالىنىپ وتىرعان ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا ەكەنى انىق.
پرەزيدەنت ەل كوڭىلىنەن شىققان تىڭ باعدارلاما تۋرالى جاقىندا جاريالاعان «ادىلەتتى قوعام. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى حالىققا جولداۋىندا ايتتى. ونىڭ بۇل باستاماسى ادىلەتتى قوعامنىڭ ورناۋى ۇلت بايلىعىن تەڭ ءبولۋ مەن بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرۋدەن باستالادى دەيتىن ويىمەن تولىق ۇيلەسىپ تۇر. ەندەشە, اتالعان باعدارلاما جونىندە كەڭىنەن ءسوز قوزعاماس بۇرىن جولداۋدان ءۇزىندى كەلتىرگەنىمىز ءجون بولار.
ء«بىز اتا زاڭىمىزدا جەر مەن تابيعي رەسۋرستار حالىقتىڭ مەنشىگى دەگەن باستى قاعيداتتى بەكىتتىك. بۇل – قۇر ءسوز ەمەس. بۇل – بارلىق رەفورمانىڭ ارقاۋى. ءاربىر وتباسى ەلىمىز پايدالانىپ جاتقان ۇلتتىق بايلىقتىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك. سوندىقتان مەن جاريالاعان بالالار جىلىنىڭ اياسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى مۇلدە جاڭا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ءار بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى. جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالادى. بۇل قاراجات وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلكەن ومىرگە قادام باسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قور, شىن مانىندە, ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولىپ, حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. باستامانى مۇقيات ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جوبانى 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ىسكە قوسۋدى تاپسىرامىن», دەدى ق.توقاەۆ.
وسىناۋ جاڭالىققا قانىعىپ, قۋانىپ قالعان قاۋىمدى الدىمەن ءار بالانىڭ ەنشىسىنە شامامەن قانشا كولەمدە قارجى بۇيىراتىنى قىزىقتىردى. كوپشىلىكتىڭ سۇراۋىمەن ساراپشىلار ءوز ەسەبى بويىنشا پىكىرىن ءبىلدىرىپ باقتى. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى رۋسلان جەلدىباي Facebook-تە ارنايى جازبا قالدىردى.
«پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن بالالار جىلىنىڭ اياسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى جاڭا باعدارلاما ىسكە قوسىلادى. وعان سايكەس, 2024 جىلدان باستاپ ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزى بالالار 18 جاسقا تولعانعا دەيىن ولاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارىلادى. جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالادى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەبى بويىنشا ەلىمىزدە جىل سايىن 400 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلەدى. ءار بالا 18 جاسقا تولعانشا ولاردىڭ ەسەپشوتىندا كەمى 3 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ قاراجات جينالادى», دەلىنگەن ونىڭ جازباسىندا.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
شامالاپ كورسەتىلگەن بۇل سوما, ياعني دوللاردىڭ بۇگىنگى باعامىمەن ەسەپتەگەندە 1 ملن 400 مىڭنان اسا تەڭگەدەن ۇمىتتەنىپ قالعان ءبىراز جۇرتتىڭ ويلاعانىنداي ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بىراق ەكونوميستەر بۇل جيناقتىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىس ەسەبىنەن ارتا ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ايتىپ جاتىر. وسى ورايدا بىرقاتار ساراپشىنى سوزگە تارتىپ, پىكىرىن بىلدىك.
ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆ «اراب ارمانى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان وسىنداي باعدارلامانىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جۇزەگە اسىرىلاتىنى وتە قۇپتارلىق قادام ەكەنىن ايتتى.
« ۇلى دالا ەلىندە كىندىك قانى تامعان ءار بالاعا مۇناي عانا ەمەس, باسقا دا سەكتورلاردىڭ تابىسىنان قارجى ءبولۋ پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق جاعىنان, ۇلتتىق مۇددە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى شەشىم بولدى. بۇل جەردە ەندى ۇلتتىق قور بولعاندا ەكسپورتتىق سەكتوردان, ياعني مۇنايدان تۇسەتىن تابىس مەڭزەلىپ تۇر. مەن پارسى شىعاناعىنداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسقانىمدا, اراب ەلدەرى مۇنايدى اللانىڭ راقىمشىلىعى, بىزگە بۇيىرتقان نەسىبەسى دەپ ايتاتىنىن بايقادىم. تاعى بىردە لاتىن امەريكاسىندا بولعان ەكونوميكالىق كونفەرەنتسيادا ۆەنەسۋەلانىڭ عالىمدارىمەن كەزدەستىم. بۇل ەلدىڭ ساراپشىلارى مۇنايدى ءىبىلىستىڭ ىرىتكىسى, بالەسى دەپ بىلەدى ەكەن. مىنە, مۇنايعا دەگەن ەكى ءتۇرلى باعا, كەرەعار ەكى كوزقاراس. ۆەنەسۋەلادا مۇناي حالىققا قاقتىعىس, قانتوگىس, الەۋمەتتىك قيىن جاعدايدى الىپ كەلۋگە سەبەپ بولدى, سوندىقتان بۇل رەسۋرس ول ەلدە ىرىستىڭ ەمەس, ىرىلدىڭ كوزى بولدى. مۇندا, ارينە, ماسەلەنىڭ ءبارى مۇنايدى ءتيىمدى پايدالانۋدان تۋادى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلدە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنايىن دەپ وتىرعان «ۇلتتىق قوردان – بالالارعا» باعدارلاماسى مۇنايدى حالىقتىڭ نەسىبەسى رەتىندە قاراۋىمىزعا جول اشقالى تۇر. ۇلتتىق ستاتيستيكانىڭ كەيىنگى دەرەگى بويىنشا, جىلىنا 420 مىڭنان اسا بالا دۇنيەگە كەلەدى ەكەن. وسىنشاما بالانىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن بۇل باستامانىڭ تيىمدىلىگىن حالقىمىز الداعى ۋاقىتتا جاقسى جاعىنان سەزىنەدى دەپ ويلايمىن. مۇناي دەمەكشى, كەڭەس وكىمەتى اتەيزمنەن ەمەس, مۇنايدىڭ اسەرىنەن تارقاپ كەتتى. سول تۇستا ساۋد ارابياسى مۇناي ءوندىرىسىن 6 ەسە ۇلعايتتى, ناتيجەسىندە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ 5 جىل بويى ەكسپورتتان تۇسەتىن ۆاليۋتالىق تابىسى 4 ەسە قۇلادى. مۇنىڭ ارتى سوتسياليستىك ەلدەردى قولداۋعا قارجى جەتىسپەۋشىلىگىن تۋدىرىپ, اقىرى الىپ وداق ىدىرادى, ءبىز تاۋەلسىزدىك الدىق. ياعني ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاريحىندا مۇنايدىڭ تاعدىرشەشتى ورنى بولعانى كورىنەدى», دەدى ق.ارىستانبەكوۆ.
دۇنيە ەسىگىن اشقان ءار بالانىڭ وسكەنىنشە ەسەپشوتىنا قارجى اۋدارۋ تۋرالى باعدارلامانىڭ ءساتتى ىسكە قوسىلۋى ءۇشىن 2024 جىلعا دەيىن ۋاقىت بەرىلدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا باستامانى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى جان-جاقتى زەردەلەنەدى. بۇل جاعىنان ساراپشىلار قازىردىڭ وزىندە ءوز ويىن ايتىپ جاتىر. مىسالى, ءبىز سويلەسكەن بەلگىلى ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ ۇلتتىق قوردان ۇلەس تۇسەتىن ءار بالانىڭ ەسەپشوتى وتباسى بانكىنەن اشىلعانىن ءجون ساناپ وتىر.
«وسىنداي ۇقساس جوبالاردىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرىنشىسى – رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا, وندا مۇنداي جوبا «انا كاپيتالى» دەپ اتالادى. بىراق بۇل مەملەكەتتەردە بىردەن شامامەن 10 مىڭ دوللار بولىنەدى, ونى بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن قولدانۋعا بولمايدى. بۇل قارجىنى دا تۇرعىن ۇيگە نەمەسە ءبىلىم الۋعا جۇمساۋعا بولادى. سونداي-اق الياسكا مۇناي قورىنىڭ وسىعان ۇقساس تاجىريبەسى بار. الايدا ولار بالالارعا عانا ەمەس, الياسكانىڭ ءار تۇرعىنىنا جىلىنا 2 مىڭ دوللار تولەيدى. ال بۇل تولەمدى الۋشىلار قالاعانىنشا جۇمساي الادى. تولەمنىڭ جالعىز شارتى – الۋشى ادام سوتتالماعان بولۋى كەرەك. ال ەلىمىزدە ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ 50%-ىن ءاربىر بالاعا بولەتىن بولدى. بۇل جىلىنا شامامەن 250 دوللار بولادى. وسى ورايدا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋدى ودان ءارى جوسپارلاۋ وڭاي بولۋى ءۇشىن ەسەپشوتتى بىردەن وتباسى بانكىنەن اشىلاتىنداي ەتىپ جاساعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. جالپى العاندا, بۇل باستامانىڭ تەرىس ىقپالى بار دەيتىندەي قاۋىپ جوق, ينفلياتسياعا دا قىسىم بولمايدى. اسىرەسە العاشقى 18 جىلدا بايقالا قويمايدى. بولاشاقتا ۇلتتىق قوردىڭ تابىسى ءوسىپ, بۇل تولەمدەردى ودان سايىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك تۋادى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.
ءوز كەزەگىندە قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دانا ءاشىمحانوۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا كورىنىس تاپقان ادام كاپيتالىن دامىتۋ باعىتىنداعى باستامالارى ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق دامۋىنا اسەر ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«جولداۋدىڭ ءۇشىنشى باعدارىندا ايتىلعان ەل بولاشاعىنا ارنالعان ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالار ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى ادام ەكەنىن ايقىنداپ تۇر. بۇل مەسسەدجدەگى باسىمدىق الەۋمەتتىك سالا ماسەلەلەرىن شەشۋ ارقىلى كورىنەدى. اتاپ ايتقاندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاقسارتۋدىڭ كەشەندى ءتاسىلى, ايەلدەر ءۇشىن زەينەتكەرلىك جاس دەڭگەيىن تومەندەتۋ, بالا كۇتىمى بويىنشا تولەم مەرزىمىن ۇلعايتۋ, «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى. ۇلتتىق جوبالاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ دەموگرافيالىق دامۋ ەرەكشەلىگىن, دەموگرافيالىق قاۋىپسىزدىكتى ەسكەرۋ قاجەت ەكەنىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. سەبەبى پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستامالارى بولاشاقتا بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ وسۋىنە نەمەسە قازىرگى دەڭگەيدە ساقتالۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. بۇل بىرنەشە ماسەلەنى العا شىعارادى. مىسالى, تۋ دەڭگەيىنىڭ وسۋىمەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ سايكەس كەلمەۋى, ەڭبەك نارىعىنا ۇلكەن سالماق ءتۇسۋى جانە ەسكەرمەۋگە بولمايتىن بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەرگە اكەلۋى ىقتيمال. پرەزيدەنت ۇسىنعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, ەكونوميكا سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى جاڭعىرتۋ جونىندەگى باستامالارعا قوسا, دەموگرافيالىق ماسەلەلەر سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ قاجەت. ناقتىراق ايتقاندا, ىسكە قوسىلاتىن ۇلتتىق جوبالارداعى بولجامدى باعالاۋ جانە دەموگرافيالىق قاۋىپسىزدىككە ءمان بەرۋ كەرەك», دەدى د.ءاشىمحانوۆا.
جالپى, قوعامنىڭ ورنىقتى دامۋىنا ارقاۋ بولاتىن ادىلەت ەكەنى انىق. جاڭا جولداۋ جۇكتەپ وتىرعان مىندەت وسى ۇستانىممەن ۇندەسىپ وتىر. بۇل, البەتتە, ەل تابىسىنىڭ شاراپاتىن ءار شاڭىراقتىڭ سەزىنۋىنەن بايقالادى. وسى ورايدا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى ەل بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىتىمىزدى ارتتىرىپ, سەنىمىمىزدى نىعايتا تۇسەتىن قادام بولادى دەپ ويلايمىز.
