قازاقستان • 04 قىركۇيەك، 2022

ادىلەتتى قازاقستان ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتاردان باستالادى

96 رەت كورسەتىلدى

«ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام». ينكليۋزيۆتى سيپاتتى ايقىندايتىن ىزگى ۇعىمدار. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنىڭ اتاۋى مەن مازمۇنىنان ادام ارمانىن ىسكە اسىرۋعا جەتەلەيتىن وسى اسىل مۇراتتى كوردىك. بۇل – قوعامدى قۋانتاتىن قاعيداتتار.

دارون ادجەموعلى مەن دجەيمس روبينسون نىسپىلى امەريكالىق ەكونوميستەر بۇكىل دۇنيەنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن اقتارا وتىرىپ، قازىرگى مەملەكەتتەردىڭ دامۋ جولىن سارالاعان تاماشا ەڭبەگىندە جەتىستىكتىڭ جولى رەتىندە ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرۋدىڭ پايداسىن جان-جاقتى دالەلدەيدى. جالپى، ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇگەدەك جاندارعا كومەك مانىندە، تار ايادا قولدانىلىپ جۇرگەن ينكليۋزيۆ ۇعىمىنىڭ ماعىناسى وتە كەڭ. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن وعان قاراما-قارسى سيپاتتا قولدانىلاتىن «ەكستراكتيۆتى» تەرمينىنە ۇڭىلگەن ءجون. قازاق ەلىنىڭ دامۋ تاريحىندا نەگىزىنەن ەكستراكتيۆتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار ۇستەمدىك قۇردى. مەملەكەت قۇرىلىمىندا قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن اشكەرەلەنىپ جاتقان كوپتەگەن كەلەڭسىزدىك ەكستراكتيۆتى قوعامعا تەرەڭ ەنىپ كەتكەنىمىزدىڭ كورىنىسى. بۇل – ساناۋلى توپتان باسقا حالىقتى كەدەيشىلىككە ۇشىراتقان فاكتورلار. اتاپ ايتقاندا، جەمقورلىق، ديكتاتۋرا، اقپاراتتىق ۆاكۋم، ەكونوميكانىڭ مونوپوليالانۋى جانە باسقا دا دامۋدى تەجەيتىن قولدان ۇيىمداستىرىلعان كەدەرگىلەر. ءدال وسى ەكستراكتيۆتى ينستيتۋتتار ساياسي بيلىك پەن ماتەريالدىق يگىلىكتەردى تاڭداۋلى عانا توپتىڭ يەلەنۋىنە جول اشىپ بەردى. ال ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتار دەگەنىمىز – كەز كەلگەن قوعامدى وركەندەتەتىن زاڭنىڭ ادىلەتتىلىگى، ادال باسەكەلەستىك، ءسوز بوستاندىعى، كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن مونوپوليانى ءادىل رەتتەۋ، ءوندىرىستىڭ ءوسىمى، ادام كاپيتالىن دامىتۋ، ءتيىمدى بانك جۇيەسى سياقتى ءار ادامعا پايداسى تيەتىن ءادىل جۇيە. مىنە، پرەزيدەنت قازىرگى قازاق قوعامىنا وسى ادىلەتتى جۇيەنى ەنگىزۋ ارقىلى ەلدىڭ تيەسىلى ەنشىسىن بەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سوندىقتان ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ العىشارتتارىن ۇسىنعان بۇل جولداۋدىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋدىڭ ءار وتانداسىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور. مۇنى جۇزەگە اسىرۋعا قازاقستاننىڭ رەسۋرستارى تولىق جەتكىلىكتى.

جولداۋدىڭ ءبىرىنشى باعدارى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى نەگىزدەيدى. ەكستراكتيۆتى ۇعىمىنىڭ ءبىر بالاماسى – قىسىم. ياعني مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا شەكتەن تىس ارالاسۋى كوپ جاعدايدا كاسىپكەرلىك ورتاعا قىسىم كورسەتۋگە الىپ كەلەدى. پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ بىرتىندەپ مۇنداي ارالاسۋدان باس تارتۋى قاجەتتىگىن ايتتى. بىراق بۇل باسەكەلىك ورتاسى جوق مونوپولياعا قاتىستى ەمەس. ياعني مەملەكەت ەندى ەكى ورتادا تەپە-تەڭدىكتى رەتتەۋشى رولىنە كوشەدى.

پرەزيدەنت پارمەننەن گورى پايىمعا بەيىل. ياعني ءسوز مەملەكەتتىك كۇشتەۋگە ەمەس، ىنتالاندىرۋعا قاتىستى. جاڭا يننو­ۆاتسيالارعا، تسيفرلاندىرۋعا، ادام كاپيتالىنا باسىمدىق بەرىلەدى. وسى ورايدا ەكى مىسال ايتا كەتسەك.

ريم جازۋشىسى پەتروني ءبىر اينەكشىنىڭ سىنبايتىن ىدىس جاساپ، ونى تسەزارعا سىيلىق رەتىندە ۇسىنعانىن جازادى. ول يمپەراتوردىڭ كوزىنشە ىدىستى ءمارمار ەدەنگە تاستاي سالادى دا، قايتادان كوتەرىپ مايىسقان جەرىن تۇزەپ قويادى. «مۇنداي ىدىس جاساۋدى باسقا ادام بىلە مە؟» دەيدى تسەزار. قۇدايدىڭ نازارىنا ىلىكتىم دەپ ويلاعان اينەكشى «ەشكىم بىلمەيدى» دەپ جاۋاپ قاتادى. ال تسەزار ونىڭ باسىن الۋعا بۇيىرادى. ويتكەنى بۇل ونەر بارشاعا بەلگىلى بولسا، ەلدە التىننىڭ قۇنى بالشىق قۇرلى بولماس ەدى. بۇل گۇلدەنگەن ريم يمپەرياسى توقىراۋىنىڭ باسى بولۋى ابدەن ىقتيمال. ال انگليا كەرىسىنشە العاشقى ونەركاسىپتىك توڭكەرىسكە ينۆەستيتسيانى، ساۋدانى، ەڭ باستىسى، يننوۆاتسيانى ىنتالاندىراتىن مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدىڭ اعىلشىندىق جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى قول جەتكىزدى. بۇل اتالعان ەلدىڭ بۋ ماشيناسىن ويلاپ تابۋى ناتيجەسىندە، الەمدىك ەكونوميكانىڭ كۇرە تامىرى سانالعان تەمىر جولدىڭ دامۋىن جەدەلدەتۋىنە جول اشتى. بۇگىندە دە ەڭ باي اكتيۆتەرگە تابيعي رەسۋرستار ەمەس، جاساندى ينتەللەكت ونىمدەرى يە بولىپ وتىر. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ جاڭاشىلدىققا بەت بۇرۋى، قوعام يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن مامانداردى قولداۋى قاجەتتى قۇپتارلىق قادام.

ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋ دە ەڭ اۋەلى اشىقتىقتى قاجەت ەتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، ءاربىر ازامات مەملەكەتتىڭ قولداۋىن سەزىنە باستاماق. جولداۋدا جاڭا تۋعان سابيدەن باس­تاپ، وقۋ وقيتىن، كاسىپ باستايتىن جاستار دا، ءسابي باققان انا دا، ەڭبەك جولىن تامامداعان زەينەتكەر دە، ەشبىر بۋىن، ەش سانات قولداۋدان قالىس قالمايتىنى ايتىلدى. وسى يگىلىكتەرگە كەپىل بولاتىن زاڭ مەن ءتارتىپ تە نىعايتىلماق. سوندىقتان بيىلعى جولداۋدى ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتاردىڭ يگىلىگىن كورۋگە جاسالعان قادام دەۋگە بولادى. ال ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتاردى نىعايتۋدان باستالادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار