ەلباسىنىڭ شاقىرۋىمەن تۇرىك مەملەكەتىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل وڭتۇستىكتە بولدى
“تۇركىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي” دەپ ماعجان اقىن جىرعا قوسقان تۇركىستان قازاقستانمەن اراسىن ۇلى تەڭىز ءبولىپ جاتقان, ءبىر قيىردا جايلاعان تۇركياداعى تۇرىك بالاسى ءۇشىن دە اسا قىمبات. بازبىرەۋلەر ايتاتىنداي, قازاققا تاۋەلسىزدىك وڭاي كەلگەن جوق. رەسەي وتارلاۋشىلارى مەن كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قيتۇرقى ساياساتىنان ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان قازاقستان موينىنان بوداندىق قامىتىن سىپىرىپ تاستاعاندا ەڭ العاش تاۋەلسىزدىگىن تانىپ, ءبىرىنشى بولىپ قۇتتىقتاعان تۇرىك رەسپۋبليكاسى ەكەنىن ەستى قازاق ۇمىتپايدى. شىن تۋىسقان, جاقىن جاناشىر دەگەن وسى.
سول تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن ءتۇركىستانعا كەلدى. يسلام ءدىنىنىڭ التىن دىڭگەكتەرىنىڭ ءبىرى, ۇلى فيلوسوف, اقىن ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلگەن مارتەبەلى قوناقتاردى ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارى مەن قالانىڭ زيالى قاۋىمى قارسى الدى. ءوزارا باۋىرلاس قازاقستان مەن تۇركيا جانە وزگە دە تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ تۋىستىق, دوستىق قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بۇگىندە ەلدەگى ىرگەلى وقۋ وردالارىنىڭ ءبىرى.
ساپار بارىسىندا ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى مەن قوناقتار اتالعان ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىنىڭ ماكەتىمەن, سودان سوڭ كلينيكالىق-دياگنوستيكالىق ورتالىقتىڭ ءبولىمدەرى, بيوحيميا لابوراتورياسى جانە وپەراتسيالىق بلوكتارمەن بەينەسالون ارقىلى تانىستىرىلدى. ن.نازارباەۆ پەن ا.گۇل جاڭادان قۇرىلىسى باستالاتىن جالپى اۋدانى 24827 شارشى مەتردى قۇرايتىن 1850 ستۋدەنتكە ارنالعان وقۋ عيماراتىنىڭ, 400 مىڭ كىتاپ قورىنا لايىقتالعان كىتاپحانانىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ ءراسىمىنە قاتىستى. سودان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاراپىنان سالىنىپ بىتكەن اكىمشىلىك باس عيماراتتى ارالاپ كوردى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مادەني ورتالىعىنداعى ۇلكەن زالدا وتكەن ءجۇزدەسۋدى حقتۋ رەكتورى لەسبەك ءتاشىموۆ جۇرگىزىپ, اۋەل باستا 300 ستۋدەنت وقىعان تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەلباسىنىڭ قولداۋى ارقاسىندا 14 مەملەكەتتەن ستۋدەنتتەر كەلىپ وقيتىن دارا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالعان تاريحىن باياندادى. رەكتور ءسوزدى ەلباسىنا بەردى.
– تۇگەل تۇركىنىڭ ءتاۋ ەتەر ءتورى بولعان تۇركىستاننىڭ ورتاق تاريحىمىزدا الار ورنى ايرىقشا. بۇگىن وسى قۇتتى قونىس, رۋحاني وردادا تۋىس ەل – تۇركيادان كەلگەن ءمارتەبەلى مەيماندارمەن جانە ءسىزدەرمەن كەزدەسىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن, – دەپ باستادى ءسوزىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – تۇركيا – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان ساتتەن بەرى سەنىمدى ستراتەگيالىق سەرىكتەسىمىز. ءبىز تۇرىك ەلىنىڭ اينىماس دوستىق پەيىلى مەن ىستىق ىقىلاسىن جوعارى باعالايمىز. بارشاڭىز بىلەسىزدەر, باۋىرلاس ەكى ەلدى بايلانىستىراتىن تۇستار از ەمەس. ءبارىمىز بايىرعى بابا – باتىر ءتۇركىنىڭ كىندىگىنەن ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقپىز. ءتىلىمىز جاقىن, تىلەگىمىز ءبىر. تاعدىرىمىز ۇقساس, تاريحىمىز ورتاق. جەر اراسى شالعاي بولعانىمەن, عاسىرلار قويناۋىنان ۇزىلمەي جەتكەن اسىل قۇندىلىقتارىمىز التىن ارقاۋداي ءبىزدى ەتەنە جاقىنداستىرادى.
وسىلاي دەگەن قازاقستان باسشىسى كەلەسى كەزەكتە تاريحي تامىرلاستىعىمىز ەكى ەل قاتىناسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا وڭ ىقپال ەتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جىل سايىن بارلىق سالادا بارىنشا تەرەڭدەي تۇسۋدە. قالتقىسىز قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ ايشىقتى ءبىر كورىنىسى – وسى وقۋ ورنى. ۇلى اقىن, عۇلاما ويشىل قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ اتىن يەلەنگەن بۇل ۋنيۆەرسيتەت – تۇركى الەمىندەگى تۇڭعىش حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدان باستاپ مەن تۇركىستاندى قايتا تۇلەتۋ يدەياسىن كوتەرىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا دەن قويدىم. سوندىقتان, تۇركىستانداعى ۋنيۆەرسيتەت 1992 جىلى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلدى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءبىلىم ورداسىنا تۇركىستاننىڭ رۋحاني ۇستىنى ازىرەت سۇلتان بابامىز – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اتى بەرىلۋى تەگىن ەمەس, دەپ جالعادى ءسوزىن ن.نازارباەۆ. وركەنيەتتەر قاقتىعىسى تۋرالى اڭگىمە ءورشىپ تۇرعان بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا ءىزگىلىك پەن تولەرانتتىلىقتى تۋ ەتكەن ياساۋي ءىلىمىنىڭ بارشا ادامزات بالاسى ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا ەكەنى بەلگىلى. وسىلايشا ءبىر كەزدەرى ءشاكىرتتەرىن دۇنيەنىڭ تورتكۇل بۇرىشىنا اتتاندىرعان ياساۋي بابامىزدىڭ اتى ۇرپاقتارىن قۇتتى قونىسقا قايتا شاقىرعان ۇرانعا اينالدى. يگىلىكتى ءىستىڭ باسى-قاسىندا سول كەزدەگى تۇركيا پرەزيدەنتى, مارقۇم تۇرعىت ءوزال ەكەۋمىزدىڭ ءبىرگە بولعانىمىز ءالى كۇنگە جادىمدا. وقۋ ورنىنىڭ دامۋىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىن العان سۇلەيمەن دەميرەل اقساقالدىڭ دا ەڭبەگى ەلەۋلى بولدى. بۇگىن وسى قۇتتى ءبىلىم ورداسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتانىپ وتىرعان ابدۋللا گۇل دە قازاق-تۇرىك ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەڭ قانات جايىپ, ورىستەي تۇسۋىنە قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتە قازىر 22 مىڭعا جۋىق جاس 91 ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الۋدا. قازاقستان 2002 جىلدان بەرى تۇركيا مەن وزگە دە تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تالاپكەرلەرى ءۇشىن وسى ءبىلىم ورداسىنا جىل سايىن تۇراقتى تۇردە 200 مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتىن تاعايىندايدى. حقتۋ-دىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, ءوزارا مادەني-رۋحاني تۇرعىدان جاقىنداسا تۇسۋىندە ماڭىزى وراسان. ول كەزىندە ادامزاتقا ءال-فارابي, قوجا احمەت ياساۋي سىندى الەمدىك دەڭگەيدەگى عۇلامالاردى تارتۋ ەتكەن ءوڭىردىڭ قايتا تۇلەۋىنە, جالپى ولكەنىڭ دامۋىنا وڭ سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ءبىلىم ىزدەگەن تالاپتى جاستارىنىڭ تابىساتىن قۇتتى ورنىنا اينالدى. مۇندا الەمنىڭ 14 مەملەكەتىنەن كەلگەن شاكىرتتەر ءبىلىم الۋدا. ولار تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ءداستۇر بولعان ىزگىلىك ءىلىمىن وزىق عىلىممەن ۇشتاستىرا تۇسۋدە. وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەر قازاقستان مەن تۇركيادا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەرىكتى ەلشىلەرى رەتىندە تمد جانە ەۋروپا ەلدەرىندە ءتۇرلى سالالار بويىنشا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر, دەدى قازاقستان باسشىسى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سونداي-اق شەجىرەلى شاھار — تۇركىستان باعزىدان بۇگىنگە دەيىن بارشا تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن قوساتىن قاسيەتىنەن ايرىلماعانىن اتاپ كورسەتتى. تۋىستاس تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلمەن بىرگە بۇگىن وسى قۇتتى قالاعا كەلىپ وتىرعانى سونىڭ ءبىر ايعاعى ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. تاڭىرگە تاۋبە, تۇگەل تۇركىنىڭ تۇتاستىعى باعىتىندا وزگە تۋىستاردىڭ بارشاسىنا تىرەك بولعان تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى باۋىرلاستىق بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ كەلەدى. بۇل ورايدا مەن قازاقستانمەن تىزە قوسىپ, وراسان ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان باۋىرلاس تۇركيا تاراپىنا زور العىسىمدى بىلدىرەمىن. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن الەمدە العاشقى بولىپ تانىعان تۇرىك باۋىرلارىمىز وسى تۇركىستاننىڭ ەڭ باستى, باعا جەتپەس قۇندىلىعى – قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ كەسەنەسىن كۇردەلى قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋگە كومەك ەتكەنىن ۇمىتپايمىز. اعايىن اراسىنداعى مۇنداي كوڭىل سۇيسىنتەتىن ابزال ءىستەر از ەمەس. بىلتىر ءبىز تۇركى ءتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. ەندى استانادا حالىقتارىمىزدىڭ جانە ورتاق جالپى تۇركى مادەني مۇرالارىن الەم دەڭگەيىندە ناسيحاتتاپ, تانىتۋ ماقساتىندا تۇركى الەمى اكادەمياسى اشىلعالى وتىر. مەنى ءبىر كەزدە ءتۇركى الەمىنىڭ مادەني-رۋحاني مۇرالارىن بىرلەسىپ زەرتتەۋ تۋرالى ايتقان ويلارىمنىڭ ءىس جۇزىنە اسا باستاعانى قۋانتادى. جالپى, قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازىرگى كەزدە تۇركيانىڭ 450 ازاماتى وقىپ جاتىر. ال تۇركيادا 1992 جىلدان بەرى 3000-نان استام قازاقستاندىق تالاپكەر ءبىلىم الدى. وسى جىلدار ىشىندە قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ 300-گە جۋىق شاكىرتتەرى حالىقارالىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازى اتاندى. ءبىلىمدى ەلدىڭ بولاشاعى جارقىن. مەن قاي داۋىردە بولسا دا, ەڭ سەنىمدى ينۆەستيتسيا – ادام رەسۋرستارىنا سالىنعان قاراجات دەپ ەسەپتەيمىن, دەپ ءبىر قايىردى قازاقستان باسشىسى.
مەن قازاقستان حالقىنا بيىلعى ءداستۇرلى جولداۋىمدا جوعارى ءبىلىم ساپاسى ەڭ جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى تيىستىگىن اتاپ ايتتىم, دەپ ساباقتادى ءسوزىن ن.نازارباەۆ. ەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىنە ەنۋگە ۇمتىلۋلارى كەرەك. ۋنيۆەرسيتەت جاڭا عاسىر تالابىنا ساي ساپالى ءبىلىم بەرىپ, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار ازىرلەۋى ءتيىس. بۇل ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ, وقۋ ورنى تۇلەكتەرىنىڭ كاسىبي وسۋىنە, ومىردە تابىستى بولۋىنا جول اشادى. سىزدەردىڭ سونداي بيىك ۇدەدەن شىعاتىندارىڭىزعا سەنىم بىلدىرەمىن. قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوزىن وسىلاي قورىتتى.
حقتۋ رەكتورى تۇركيا پرەزيدەنتىنە ءسوز بەرەر الدىندا ابدۋللا گۇلدىڭ ەكى مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناس, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت سالالارىنداعى جاساعان قاجىرلى ەڭبەگىنە وراي ۋنيۆەرسيتەت سەناتىنىڭ شەشىمىمەن ق.ا.ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعى بەرىلگەنىن حابارلاپ, مانتيا كيگىزىپ, ديپلومىن تابىس ەتتى.
قازاقستانعا ءۇشىنشى مارتە كەلىپ تۇرعان تۇركيا باسشىسىنىڭ ءتۇركىستان توپىراعىن باسىپ تۇرعانى وسى ەكەن. قازاق-تۇرىككە تارجىمەشى كەرەك ەمەس, ول تۇرىك تىلىندە سويلەدى. اتا-باباسىنىڭ تاريحي وتانىنا كەلىپ تۇرعانىن كوڭىلىنەن سەزدىرىپ كەڭىنەن تولعادى. تۇركىستان – بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ التىن ۇياسى, اياۋلى بەسىگى دەدى. بىلتىر ناحچىۆاندا وتكەن كەزدەسۋدە تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەندەرىن ايتتى. ەندى استانادا تۇركى الەمى اكادەمياسى اشىلعالى جاتىر. وسىنداي تۋىسقاندىق بايلانىستاردىڭ باستاۋىندا ءبىزدىڭ قادىرلى ازاماتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇر. قازاقستان ءبۇگىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە ەكونوميكاسى, الەۋەتى دامىعان, الەم تانىعان مەملەكەت بولىپ دارالاندى. مەن تۇركيا ەلشىلىگىندە وتكەن كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى ەلدەرىن بىرىكتىرۋدەگى قاجىرلى ەڭبەگىن باعالاپ, تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى دەگەن اتاققا لايىق ەكەندىگىن ايتقان ەدىم. الايدا, قازاقستان باسشىسى ۇسىنىسىمدى قولداعان جوق. بىراق, مەن دە ءوز ۇستانىمىمنان قايتپاي, سول ۇسىنىسىمدى تاعى دا قايتالاپ, ايعاعى رەتىندە اساتاياق ۇستاتىپ, يىعىنا شاپان جابامىن, دەدى ا.گۇل.
ءتۇبى ءبىر حالىق قازاقستان باسشىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ قادىرىنە جەتىپ, العاۋسىز كوڭىلىمەن زەرلى شاپان كيگىزىپ, اشەكەيلى تاستارمەن بەزەندىرىلگەن اساتاياق ۇستاتىپ جاتسا, بۇل – قازاقستان, ونىڭ ءتۇپ يەسى قازاققا دا قۇرمەت. تۇركيا – وركەنيەتتى ەلدەر ىشىندە شوقتىعى بيىك, نامىستى, جارامساقتانىپ ەشكىمنىڭ الدىندا كىشىرەيمەيتىن مەملەكەت. حالىقارالىق سپورت بايگەلەرىندە دە تۇرىك نامىسى دەسە وتقا دا, سۋعا دا ءتۇسىپ كەتەردەي قاسيەتىن تانىپ ءجۇرمىز.
تۇركيادا فاتيما كەرىك دەگەن ايگىلى اكتريسا بار. بۇل ءوزى اكەسى ەرتە قايتىس بولعان جەسىر ايەلدىڭ جالعىز قىزى ەكەن. جارلى بولىپتى. قوڭتورعاي تۇرىپتى. ءبىر كۇنى گولليۆۋد ستۋدياسى تۇرىك قىزدارى اراسىندا كينوعا تۇسۋگە ۇلكەن كونكۋرس وتكىزەدى. بايگەسى – 1 ملن. دوللار. سول سىندا ءوزى ادەمى ءارى اقىلدى ون التى جاسار فاتيما كەرىك ۇزدىك بولىپ تانىلادى. جۋرناليستەر تۇرىكتىڭ جاپ-جاس قىزى گولليۆۋدتىڭ باس بايگەسىن جەڭىپ الدى دەپ جار سالىپ ماقالا جازادى. تەلەديداردان كورسەتەدى. گولليۆۋدقا كەتكەن قىز كوپ ۋاقىت سالماي كەرى ورالادى. ەندى جۋرناليستەر ء“تۇرىكتىڭ قىزى فاتيما 1 ملن. دوللاردان باس تارتتى” دەپ جاپا-تارماعاي جازادى.
ءبىر كۇنى تۇركيا پرەزيدەنتى فاتيمانى شاقىرىپ الادى. وسىنشا مول اقشادان نەگە باس تارتقانىن سۇرايدى. سويتسە, گولليۆۋدتا فاتيما جەڭىپ العان كينو كەيىپكەرىنىڭ ءتانىن جالاڭاشتاپ, ناپسىگە ەرىك بەرەتىن ەپيزود بار ەكەن. “مەن تۇرىك انالارىنىڭ نامىسىن جەرگە تاپتاتقىم كەلمەدى”, دەيدى اقشادان تۇرىك ارىن جوعارى قويعان تاكاپپار قىز. تۇركيا پرەزيدەنتى قارشاداي قىزدىڭ نامىسقويلىعىنا, وتانسۇيگىشتىگىنە, پاتريوتتىعىنا رازى بولىپ, 5 ميلليون دوللار بولگىزىپ, جەكە كينوستۋديا اشىپ بەرىپتى. مىنە, ەر تۇرىكتىڭ قاسيەتى.
تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلدىڭ ۇسىنىسى ىنىلىك ىزەتتەن گورى تۇركى الەمىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋعا تىرىسقان قازاقستان باسشىسىنىڭ ادال ەڭبەگىن باعالاۋ ەدى. جۇرت سولاي ءتۇسىنىپ, ۇزاق قول شاپالاقتاۋ ارقىلى العىسىن ءبىلدىردى. بەدەرلى, سىرلى اساتاياقتى قازاقستان باسشىسى مەن تۇركيا باسشىسى سىعىمداي ۇستاپ, ءبىراز تۇردى.
تەگى ءبىر تۇركى بالاسى تۇگەل بولسا, قۋانىشتا دا, قيىندىقتا دا ءبىر جەردە تابىلىپ, ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتسە, الىنبايتىن قامال بولماس. اساتاياق ۇستاعان ەكى ەل پرەزيدەنتىنىڭ قالپىنان سونى اڭعاردىق.
سالتاناتتى باسقوسۋدان سوڭ ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە كەلىپ, ۇلى ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاپ, زيارات ەتتى.
باقتيار تايجان,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تۇركىستان قالاسى.
