جولداۋدا كوتەرىلگەن ەڭ وزەكتى تاقىرىپتىڭ ءبىرى – ەلدەگى سايلاۋ جۇيەسىنە قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى بيىل پرەزيدەنت سايلاۋىن, كەلەر جىلى پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىندى. جالپى, پرەزيدەنتتىڭ كەزەكتى سايلاۋى 2024 جىلى, ال پارلامەنت سايلاۋى 2025 جىلى وتۋگە ءتيىس بولاتىن. الايدا ق.توقاەۆ قازىرگى گەوساياسي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋ جولىندا وسىنداي باستاما كوتەرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
«بيلىك ءوزىنىڭ جوسپارىن قوعامنان جاسىرىن ۇستايتىن ساياسي داستۇردەن ارىلۋىمىز كەرەك. سوندىقتان مەن بۇگىن الداعى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ كەستەسىن بارشا حالىققا جاريالاعىم كەلەدى. مەن بيىلعى كۇزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىنامىن. ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا تۇبەگەيلى جانە جان-جاقتى رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جاڭا سەنىم مانداتى قاجەت. مەن ءۇشىن مەملەكەت مۇددەسى بارىنەن بيىك. سوندىقتان مەن وكىلەتتىك مەرزىمىمدى قىسقارتۋعا جانە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا بارۋعا دايىنمىن», دەدى ق.توقاەۆ.
سونداي-اق پرەزيدەنت وكىلەتتىگى مەرزىمدەرىنىڭ سانىن جانە ۇزاقتىعىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى. وسىلايشا, پرەزيدەنت مانداتىن ۇزاقتىعى 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى ۇسىندى. بىراق قايتا سايلانۋعا تىيىم سالىنادى. ايتا كەتەرلىگى, بۇل الەمدە بار ءۇردىس. دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىنا ءبىر عانا مەرزىمگە سايلانادى. وعان قوسا, پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىلىك مەرزىمى دە شەكتەلگەن.
مۇنداي باستامانىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىعى بار. بىرىنشىدەن, 7 جىل – كەز كەلگەن اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەت. سوندىقتان مانداتتى وسىنداي مەرزىم ەتىپ بەلگىلەۋ باستاعان ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ, جوسپاردى تولىق ورىنداۋعا مولىنان جەتەدى.
ەكىنشىدەن, ق.توقاەۆ ايتىپ وتكەندەي پرەزيدەنت مانداتىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جالپىۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە بارىنشا جۇمىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل دا الەمدە بار تاجىريبە. باتىس ەلدەرىنىڭ ءبىرازى ەل تىزگىنىن ۇستاعان تۇلعانى ءبىر مەرزىمگە عانا سايلايدى. وسىلايشا, ءبىر جاعىنان ەلدەگى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتىڭ ساقتالۋىن قورعاسا, ەكىنشى جاعىنان بيلىكتىڭ ۋزۋرپاتسياعا ۇشىراۋىنا توسقاۋىل بولادى. ەندەشە, ەلىمىزدە ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق جاڭالىق بيلىكتى مونوپوليزاتسيالاۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي ازايتادى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
الداعى ۋاقىتتا پرەزيدەنتتى ءبىر مەرزىمگە عانا سايلاۋ نورماسى سايلاۋدان كەيىن پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلماق. پارلامەنت وڭ شەشىم قابىلداسا, وتانىمىزدا جاڭا ساياسي ءداۋىر باستالاتىنى انىق.
جولداۋدا ايتىلعان سايلاۋعا قاتىستى كەلەسى جاڭالىق – پارلامەنت پەن ءماسليحاتتار سايلاۋىنا قاتىستى. «جالپى, كونستيتۋتسيالىق رەفورمادا كوزدەلگەن ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستىڭ ءبارىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن زاڭمەن بەكىتىپ, اياقتاۋ قاجەت. بۇل وزگەرىستەر ساياسي پارتيالاردىڭ سانىن ارتتىرادى, ساياسي باسەكەنى كۇشەيتەدى, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جاڭا لەگى پايدا بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ەسكى ءتاسىل بويىنشا سايلانعان بيلىكتىڭ وكىلدى ورگاندارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋ ناۋقانى ارقىلى جاڭارۋى زاڭدىلىق. سوندىقتان ءماجىلىستىڭ جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ سايلاۋىن كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وتكىزۋدى ۇسىنامىن», دەدى ق.توقاەۆ.
وسى ورايدا, كەيىنگى كەزدە پارلامەنتتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى كوپتەگەن وزگەرىستەر بولعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. البەتتە, كەز كەلگەن ساياسي جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى ءرولىن ارتتىرۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇل باعىتتا اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. ماسەلەن, بەيبىت شەرۋلەردى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبىن وزگەرتىپ, بۇرىنعى رۇقسات الۋ قاعيداتىن حاباردار ەتۋ قاعيداتىنا اۋىستىرۋ, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانى جونىندەگى تالاپتى 40 مىڭنان 20 مىڭ ادامعا ازايتۋ, سايلاۋ كەزىندەگى پارتيالىق تىزىمدە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا قاراستىرۋ, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ سەكىلدى باستامالاردىڭ ءوزى ءبىر توبە.
2021 جىلعى 25 مامىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. سوعان سايكەس اۋىل اكىمدەرىن ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋ قۇقىعىن يەلەندى. سونداي-اق بۇل لاۋازىمعا تۇرعىنداردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. بيۋللەتەندەردە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن تارماق قوسىلدى.
ال بيىلعى ناۋرىزدا حالىققا ارناعان جولداۋىندا پرەزيدەنت ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. مۇنداي پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇددەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە تولىق كورىنىس تاباتىنى انىق. سوعان ساي ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالماق.
بۇدان بولەك, ارالاس سايلاۋ ۇلگىسى وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى ءماسليحاتتار سايلاۋىنا دا ەنگىزىلەدى. بۇل – ەلدەگى ساياسي جۇيەنى ودان ءارى جەتىلدىرىپ, دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان سونى قادام دەۋگە بولادى. ياعني بۇعان دەيىن جۇزەگە اسقان پارتيالاردىڭ ءماجىلىس پەن ماسليحاتقا ءوتۋ شەگىن تومەندەتۋ ءۇشىن وسىعان دەيىن قابىلدانعان شەشىمنىڭ زاڭدى جالعاسى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ەندىگى جەردە ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا ءاربىر ءوڭىر ماجىلىسكە كەمىندە ءبىر دەپۋتات سايلاي الادى.
سونداي-اق اۋداندىق جانە قالالىق ماسليحاتتارعا سايلاۋ تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيەگە كوشىرىلدى. مۇنداي قادام جەرگىلىكتى ورتادا باسەكەگە قابىلەتتى ساياسي ورتا قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىنى تۇسىنىكتى. حالىقتىڭ اراسىنان وزا شاۋىپ, تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قوزعاپ جۇرگەن جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياسات ساحناسىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي وزگەرىستەردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – سايلاۋالدى ۋادەسىن ورىنداماعان دەپۋتاتتاردى كەرى قايتارۋعا بولادى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, «اتى سۋدان وتكەنشە» ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ, جۇمساق كرەسلوعا جايعاسقان سوڭ حالىقتىڭ تىلەگىن ۇمىتاتىندار ازايادى. جاۋاپكەرشىلىك پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن مۇنداي جاڭا ساياسي مادەنيەت – دەپۋتاتتارعا ىقپال ەتۋدىڭ دەموكراتيالىق جولى.
ەندەشە, ەلىمىزدى ساياسي جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىندە پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ءىسى ايرىقشا جۇزەگە اسىپ جاتقانى انىق. جاڭارعان اتا زاڭىمىز ءادىل ءارى اشىق ەرەجەلەرى بار ساياسي جۇيەنىڭ مۇلدە جاڭا ستاندارتتارىن ەنگىزەدى. كەلەسى جىلى وتكىزىلەتىن پارلامەنت جانە ءماسليحات سايلاۋى كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا قۇرامىن جاساقتاۋعا جول اشادى. بۇل قادام ءماسليحاتتار مەن پارلامەنت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار ق.توقاەۆ كەلەشەكتە ۇكىمەت قۇرامىنا سايلاۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ داۋىسىن العان ساياسي كۇشتەردىڭ عانا ەمەس, پارلامەنتتەگى باسقا دا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي ءتاسىل اتقارۋشى بيلىككە بۇكىل قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرەتىن ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
الداعى ءبىر جىلدا ەلىمىزدى ۇلكەن ساياسي وزگەرىس كۇتىپ تۇر. بيىل پرەزيدەنت سايلاۋى, كەلەسى جىلى ءماجىلىس جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى وتەدى. سودان كەيىن ۇكىمەت قۇرامى جاساقتالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2023 جىلدىڭ ورتاسىندا پرەزيدەنت, پارلامەنت, ۇكىمەت سياقتى نەگىزگى ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءبارى قايتا جاڭعىرىپ, جاڭارادى.
كەلەسى اۋقىمدى ماسەلە – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋعا قاتىستى. بۇل سالا ءاردايىم قوعامنىڭ ءجىتى نازارىندا. قوعام بەلسەندىلەرى, زاڭگەرلەر تالايدان بەرى مۇنى كوتەرىپ جۇرگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جولداۋىندا «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىنا قاتىستى بىرقاتار ماسەلە ايتىپ ءوتتى.
«قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى ءتارتىپ ساقشىلارى ءۇشىن ناعىز سىناق بولدى. ول كەزدە ارانداتۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن شەرۋلەر جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇلاستى. ونىڭ اقىرى مەملەكەتكە قارسى ب ۇلىك شىعارۋعا اكەپ سوقتىردى. جۇرتتى ارانداتۋشىلاردىڭ كوبى شارتتى نەمەسە جەڭىل جازامەن قۇتىلىپ كەتتى.
شىن مانىندە, ولاردىڭ كىناسى الدەقايدا اۋىر. ويتكەنى جاعدايدى قاساقانا ۋشىقتىردى. سونىڭ سالدارىنان ءىس ناسىرعا شاۋىپ, قايعىلى وقيعالار بولدى. ماعان قۇقىق قورعاۋشىلار, ادۆوكاتتار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى بىرنەشە رەت ءوتىنىش جولدادى. ولار ەلدى جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇندەگەن ادامداردى قاتاڭ جازالاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. بۇل – ورىندى ۇسىنىس. سوندىقتان وكىلەتتى ورگاندارعا وسى ماسەلەنى قاراستىرىپ, ناقتى شارا قابىلداۋدى تاپسىرامىن», دەدى ق.توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەل ىشىنە ىرىتكى سالعان جانە زاڭ بۇزۋعا شاقىرعان ادامدار قاتاڭ جازادان قۇتىلىپ كەتپەيتىنىن ەسكە سالدى. وسى ورايدا, ەل بىرلىگى اۋاداي قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ەرەۋىلگە قاتىسقاندار دا, كۇشتىك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرى دە – ءوز ازاماتتارىمىز. ولار سوت ءادىل وتەدى دەپ قانا ەمەس, قوعام كەشىرىمدى بولادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. مەملەكەت قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسقان, بىراق اۋىر قىلمىس جاساماعان ازاماتتاردىڭ جازاسىن جەڭىلدەتتى. زاڭ بۇزعانداردىڭ بىرقاتارى كىناسىن ءتۇسىنىپ, وتكەن ىسكە وكىنىپ وتىر. ولارعا كەشىرىممەن قاراعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. سوندىقتان مەن قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋشىلارعا ءبىر رەتتىك راقىمشىلىق جاريالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم.
راقىمشىلىق جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسى بار ادامدارعا, سونداي-اق, مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساعانى جانە بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋعا ارەكەتتەنگەنى ءۇشىن ايىپتالعاندارعا قولدانىلمايتىنى تۇسىنىكتى. سونداي-اق لاڭكەستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىس جاساعاندارعا, رەتسيديۆيستەرگە, جۇرتتى ازاپتاعاندارعا راقىمشىلىق بولمايدى. ءبىز ادامگەرشىلىك تانىتا وتىرىپ, وسى قايعىلى وقيعادان ءتيىستى قورىتىندى جاسايمىز. مۇنداي جاعداي ەندى ەشقاشان قايتالانبايدى. بۇعان جول بەرمەيمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق قاڭتار وقيعاسى كەزىندە قازا بولعان ازاماتتاردىڭ جاعدايى تومەن وتباسىلارىنا ماتەريالدىق كومەك بەرىلمەك. «قازاقستان حالقىنا» قورى دا وسى يگى ىسكە لايىقتى ۇلەس قوسادى.
بۇدان بولەك, جولداۋدا ادام ءولتىرۋ, قاراقشىلىق جاساۋ سياقتى اۋىر قىلمىستار كوبەيگەنىنە توقتالىپ, جازانى قاتايتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىس ساناتىنا جاتقىزۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. سينتەتيكالىق ەسىرتكى تۇتىناتىنداردىڭ كوبەيۋى, ينتەرنەت جانە تەلەفون ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق ارەكەتتەرگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالدى.
قىسقاسى, بيىلعى جولداۋدا ەل دامۋىنا, دەموكراتيانىڭ داڭعىل جولىنا تۇسۋگە قاجەتتى باعدار ايتىلدى. بۇعان دەيىن اتقارىلعان جۇمىس جەتەرلىك, ايتسە دە اتقارىلاتىن شارۋا دا شاش-ەتەكتەن. ەندەشە, جولداۋدا ايتىلعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇكىمەت پەن پارلامەنت تە, قوعام دا اتسالىسۋعا ءتيىس.
