ەل پرەزيدەنتىنىڭ 2021 جىلعى جولداۋىنا وراي 103 تارماقتان تۇراتىن ۇلتتىق جوبا قابىلداندى. سولاردىڭ ءبارى كەزەڭ-كەزەڭمەن ورىندالىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسى ورنىقتى. وسى مەرزىمدە «وتباسى بانكى» ارقىلى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا قۇنى 230 ملرد تەڭگە بولاتىن 20 مىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلدى. قازاقستاندا «اۋەلى ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات» باعدارلاماسى جاڭا فورماتقا كوشىرىلدى. ساياسي رەفورمالار جاسالماي, ەكونوميكالىق دامۋ دا بولمايتىنىن ءومىر كورسەتتى.
2021 جىلعا كوزدەلگەن ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالار تولىقتاي جۇزەگە اسىرىلدى. جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ءوتىپ, قوعامدى دامىتۋدىڭ كونتسەپتسياسىنىڭ جولى مەن باعىتتارى انىقتالدى. حالىقتىڭ ساياسي مۇددەسى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قورعالۋىنىڭ مەجەلەرى بەلگىلەندى.
الەمدىك شيەلەنىس, رەسەيگە باعىتتالعان سانكتسيالار قازاقستانعا اسەر ەتۋى مۇمكىن بە؟ ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل سۇراقتار حالىقتى الاڭداتىپ وتىرعانى بەلگىلى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جاساعان جولداۋى سايلاۋشىلاردىڭ دا, ءبىزدىڭ دە كوكەيىمىزدە جۇرگەن كوپ سۇراقتىڭ ءتۇيىنىن شەشتى دەپ نىق ايتا الامىن. جولداۋدا ايتىلعان ساياسي جاڭعىرۋ, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى «ەلىمىزدە جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ» باستاۋ العانىن كورسەتتى.
جاڭا كەزەڭدەگى قازاقستان دامۋىنىڭ العىشارتتارى قانداي؟ وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارى شيكىزاتقا تاۋەلدى قازاقستاننىڭ جاڭا جولىن ايعاقتاپ بەردى. سوندىقتان باستى ماقسات – قوعامنىڭ تازالىعىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ادامي كاپيتالدى كوتەرىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتىنا اينالدى.
پرەزيدەنت جاڭا سالىق ساياساتى قاجەت ەكەنىن ايتا وتىرىپ, 2023 جىلى وسى سالا بويىنشا جاڭا زاڭ قابىلداناتىنىن جەتكىزدى. بيۋدجەتتىك سالانى رەفورمالاۋ دا جالعاسىن تابا بەرمەك. ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن ورىنسىز جۇمساۋ توقتاتىلادى. ءارى جاڭا «بيۋدجەت كودەكسىن» قابىلداۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن قاداپ ايتتى. ۇلتتىق بانك, كرەديتتىك جۇيەنى رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە دە پرەزيدەنت ەرەكشە نازار اۋداردى.
ارينە, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە مەنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تومەندەگى تۇجىرىمدارى ەرەكشە تولعانتتى. پرەزيدەنت ءبىلىم, عىلىم, جاستار تاربيەسىنە باسىم باعىت بەردى. كەلەسى جىلى 100 مىڭ جاس جۇمىسپەن قامتىلاتىنىن جانە ولارعا جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن جىلدىق ءوسىمى 2,5 پايىزدان اسپايتىن شاعىن نەسيە بەرىلمەك.
جولداۋدا مەكتەپ, بالاباقشا ماسەلەلەرى دە باستى نازاردا بولدى. پرەزيدەنت «ورتا ءبىلىم ساپاسى – تابىستى ۇلت بولۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى شارتى» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل تەزيستىڭ ومىرشەڭدىگىن سوڭعى جىلدارى جاسالىپ جاتقان رەفورمالار كورسەتىپ وتىر. «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى حالىق كوڭىلىنەن شىقتى. ەندى 2025 جىلعا دەيىن 800 مىڭ بالا زاماناۋي جاساقتالعان مەكتەپتەردە ءبىلىم الادى.
جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان اتا زاڭعا سايكەس جەر مەن تابيعي رەسۋرستار حالىقتىڭ مەنشىگى بولىپ تابىلادى. ەندەشە, ونى حالىق يگىلىگىنە جۇمساۋدىڭ قانداي تەتىكتەرى بار؟ وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى وتىز جىلدان بەرى ايتىلىپ, بىراق ورىندالماي جۇرگەن ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشتى. ەندى جەرىمىزدىڭ بايلىعى حالىق مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيدى.
ءاربىر وتباسى ۇلتتىق قازبا بايلىقتارىنان ءوز ۇلەستەرىن الۋعا ءتيىس. بالالار جىلىنىڭ اياسىندا ق.توقاەۆ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا جوبا ۇسىندى. ەندى ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزى 18-گە جەتكەنشە بالالاردىڭ ارنايى ەسەپشوتتارىنا اۋدارىلادى. مۇنى ءاربىر اتا-انا, ءاربىر قازاقستاندىق قۋانىشپەن قابىلداعانىنا سەنىمدىمىن.
اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتاردى جويۋ ۇكىمەت الدىنداعى جاۋاپتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ قالماق. سونداي-اق وقۋشىلار قازاق جانە ورىس تىلدەرىن قاتار جەتىك ءبىلۋى زامانا تالابى ەكەنىن دە قاداپ ايتتى.
وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماقساتى مەن مۇددەسى, ولاردىڭ كادر دايارلاۋداعى الەۋەتى, جاۋاپكەرشىلىگى دە نازاردان تىس قالعان جوق. مەملەكەت باسشىسى «ۇبت ناتيجەلەرى مەن وزگە دە كورسەتكىشتەرگە بايلانىستى 30-دان 100 پايىزعا دەيىنگى سارالاناتىن ءبىلىم گرانتتارىنا يە بولاتىنىن جەتكىزدى». ءارى جوو ستۋدەنتتەرىن جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك سەرىكتەستىكتى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك دامۋدىڭ باسىم باعىتتارى تۋرالى ساراپتاما جاساي وتىرىپ, كەيبىر ورىن العان كەمشىلىكتەردى دە سىن تەزىنە الدى. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن الايىق. ارينە, بۇل سالا بويىنشا ءبىراز رەفورما جۇرگىزىلدى. بىراق ونىڭ بارلىعى حالىق سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە المادى. بۇعان جولداۋداعى پرەزيدەنت ءسوزى ايعاق. «ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام. بۇل ايقىن نارسە. سوندىقتان ۇلتتىق بايلىقتى تەڭ ءبولۋ جانە بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ رەفورمانىڭ باستى ماقساتى. ۇلت ساۋلىعى بولسا عانا, قوعام ورنىقتى داميدى. دەگەنمەن ونىڭ جاعدايى ءالى ءماز ەمەس», دەدى مەملەكەت باسشىسى. كەمشىلىكتى تۇزەۋ ءۇشىن مەملەكەت نە ىستەۋى كەرەك؟ بۇعان دا جاۋاپتى جولداۋدان تاباسىڭ.
ارينە, پرەزيدەنتتىڭ كەزەكتى جولداۋىن تەرەڭ تالداپ, ساراپتاما جاساۋ – ۋاقىت ەنشىسىندە. جاڭا قازاقستان قۇرۋ – ساياسي رەفورمالارسىز وتپەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان پرەزيدەنت قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ساياسي رەفورمالاردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءتۇسىنۋ قاجەت.
شىن مانىندە, جالپىۇلتتىق ىنتىماقتاستىق, بيلىك پەن قوعام سەرىكتەستىگى ق.توقاەۆ رەفورماسىنىڭ التىن جەلىسىنە اينالىپ وتىر. ويتكەنى «كۇشتى پرەزيدەنت, ىقپالدى پارلامەنت, ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» ءبىر ماقساتقا, ءبىر ۇلتتىق مۇددەگە جۇمىس ىستەگەندە عانا قوعام داميدى, ەكونوميكاسى وسەدى, حالىق الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالادى.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىن ۇستانۋ اسا ماڭىزدى, – دەدى پرەزيدەنت. – ءبىز قوعامعا ىرىتكى سالۋدى ەمەس, ەلدى ىزگى ماقساتقا جۇمىلدىرۋدى ويلاسۋمىز كەرەك. ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىنىڭ تۇپكى ءمانى وسى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ايرىقشا مىندەت تۇر. بۇل ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن جانە جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ. ەلدىگىمىزدى قورعاۋدىڭ ەڭ باستى جولى – بەرەكەلى بىرلىك. بۇدان باسقا جول جوق».
جولداۋدا پرەزيدەنت مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى مەن جالپىۇلتتىق كوكەيكەستى ماسەلەلەردى كوتەردى. الەم ساياساتى شىتىناپ تۇر. كورشى مەملەكەتكە جاسالىپ جاتقان سانكتسيالار قازاقستان ساياساتى مەن ەكونوميكاسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. پەتەربۋرگتە وتكەن سامميت كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سويلەگەن ءسوزى ءار قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىنە جەتتى, پاتريوتتىق سەزىمىن ۇيالاتتى.
پرەزيدەنت حالىقتان ەشتەڭەنى جاسىرعان جوق. قالىپتاسقان الەمدىك ساياسي تەكەتىرەس تۇسىندا وعان «حالىقتىڭ جاڭا سەنىم مانداتى» قاجەت. سوندىقتان دا, مەملەكەت باسشىسى «مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن پرەزيدەنت وكىلەتتىگى مەرزىمدەرىنىڭ سانىن جانە ۇزاقتىعىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن» حالىققا ءمالىم ەتتى. «پرەزيدەنت مانداتىنىڭ ۇزاقتىعى 7 جىلدىق ءبىر مەرزىمنەن اسپايتىن بولادى», دەدى ق.توقاەۆ «بىراق قايتا سايلانۋعا تىيىم سالىنادى».
قالىپتاسقان گەوساياسي جاعدايدا بۇل شەشىم دەر كەزىندە ايتىلىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنت سايلاۋىن مەرزىمىنەن بۇرىن وتكىزۋ – ەل مەن جەر تۇتاستىعى ءۇشىن كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ءبىز ءوز پرەزيدەنتىمىزبەن بىرگە تاريحي تاڭداۋ جاساعاندا عانا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى ساقتاي الامىز. بۇل – ارقايسىمىزدىڭ ازاماتتىق, ءارى ادامي پارىزىمىز.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ,
سەنات دەپۋتاتى
