كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ءبىر قاراعاندا, ءتارتىپ ساقشىلارىنا تۇكىرىكتەن باسقا اينالىساتىن شارۋا جوق پا دەۋىڭىز مۇمكىن. كەيبىرەۋلەر تۇكىرىك جايلى ورازا كەزىندە عانا ويعا الىپ جاتادى. شىن مانىندە, قازىر ايالدامالار مەن قوعامدىق ورىنداردا تۇكىرىكتەن اياق الىپ ءجۇرۋ قيىن. بۇرىندارى ناسىباي اتاتىندار تۇكىرەدى دەپ ويلاۋشى ەدىك. تۇنگى ۋاقىتتا جينالعان جاستار دا «بۇگىن نە ىستەيمىز؟» دەپ تۇكىرگىسى كەلمەسە دە, قولىن قالتاسىنا سالىپ, سوتقاردىڭ «رولىنە» ەنىپ, اينالاسىن كول قىلاتىن. قازىر دەنساۋلىعى سىر بەرگەننەن بە, تۇرمىستىق پروبلەمادان شارشاعاننان با ەكىنىڭ ءبىرى ءجيى تۇكىرە بەرەتىن بولىپتى. كورىنبەيتىن جەرگە قاقىرسا ءبىر ءجون, ادامدار كوپ جينالاتىن قوعامدىق ورىنداردا «تاڭبا» سالادى.
بۇل ماسەلە قوعام اراسىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, بەلسەندىلەر قوعامدىق ورىنداردا تۇكىرگەن ادامداردى زاڭ اياسىندا جازالاۋدى ۇسىنعان بولاتىن. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات بۇل ۇسىنىستى قولداعان-دى. «مەن قوعامدىق ورىنداردا تۇكىرۋگە تىيىم سالۋدى تولىعىمەن قولدايمىن. بۇل – مادەنيەت, بۇل – گيگيەناعا جانە تاربيەگە قاراما-قايشى. بارلىعىمىز بىرگە دەپۋتاتتارعا وسىنداي باستاما كوتەرۋىمىز كەرەك. تىيىم سالۋ دەگەن ءسوز زاڭ تۇرعىسىنان الساق, سالدارى جاۋاپقا تارتۋ ماسەلەسىن قوزعاۋى مۇمكىن. سوندىقتان ابدەن ءپىسىرىپ, قوعام تالقىسىنان وتكىزۋ كەرەك», دەگەن ەدى مينيستر.
كوپ ۇزاماي بۇل ماسەلەگە نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىنىڭ ءماسليحات دەپۋتاتتارى دا ءۇن قوستى. نۇر-سۇلتان قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارمان ايتماعامەتوۆ قوعامدىق ورىندا تۇكىرۋ ماسەلەسى زاڭمەن قالاي رەتتەلگەنىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– 17 قىركۇيەكتە قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى قوعامدىق ورىندا تۇكىرگەنى ءۇشىن قولدانىلاتىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. ونىڭ ىشىندە كولىكتە كەتىپ بارا جاتىپ تۇكىرۋشىلەرگە دە شارانى كۇشەيتۋ ۇسىنىلعان. قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋدىڭ اتالعان ءتۇرى ءۇشىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ تۋرالى كودەكستىڭ 434-بابىنىڭ 2-قوسىمشاسى بويىنشا 5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (15 900 تەڭگە) ايىپپۇل كوزدەلگەن. اتالعان ارەكەت قايتالانسا, ايىپپۇل ەكى ەسە ارتادى, ياعني 31 800 تەڭگە ارقالايدى. حابارلاما العاننان كەيىن 7 كۇننىڭ ىشىندە ايىپپۇل تولەنسە, سوماسى 50 پايىز قىسقارادى, – دەدى دەپارتامەنت وكىلى.
قوعامدىق ورىندا تەك ۋرناعا تۇكىرۋگە رۇقسات ەتىلگەن. «ۋرناعا تۇكىرۋ – ءتارتىپ بۇزۋ بولىپ سانالمايدى. «ۋرناعا تۇكىرگەن ەدىم, قيىس كەتىپ قالدى» دەپ اقتالاتىندار بولۋى مۇمكىن. زاڭدا «نولدىك توزبەۋشىلىك» دەگەن ۇعىم بار. «قيىس كەتتى», ء«دال ءتۇستى» دەپ سوزبۇيداعا سالۋعا بولماس. سوندىقتان ۋرنادان تىس تۇكىرۋدىڭ ءبارى زاڭدى بۇزۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. سايكەسىنشە ايىپپۇل سالىنادى. جۇرەك اينىپ قۇسۋ – تۇكىرۋ ەمەس. ادام قاساقانا قۇسپايدى. سوندىقتان ادام فاكتورىن, ونداي جايتتاردى سول كەزدە قاراستىرامىز. جەكەلەگەن جاعدايلار بار ەكەنىن تۇسىنەمىز. بىراق ونداي جاعدايدىڭ وزىندە اركىم ءوزى بىلعاعان جەردى تازالاپ كەتىپ وتىرۋى كەرەك», دەيدى باسقارما باسشىسى.
قازىرگى ۋاقىتتا قۇقىق بۇزۋدىڭ مۇنداي ءتۇرى كوشەدەگى كامەرالار ارقىلى اۆتوماتتى رەجىمدە دە, پوليتسيا قىزمەتشىلەرىنىڭ قاداعالاۋى ناتيجەسىندە دە انىقتالۋدا. ارينە, ازاماتتاردىڭ حابارلاۋى ارقىلى دا بەلگىلى بولىپ جاتادى. ەگەر مۇنداي ارەكەتكە كۋا بولساڭىز, ءتارتىپ بۇزىلعان ءساتتى فوتو نەمەسە ۆيدەو تۇرىندە تىركەپ, «102» موبيلدىك قوسىمشاسى ارقىلى مالىمدەۋگە بولادى. دەي تۇرعانمەن, قوعامدىق ءتارتىپ بۇزۋدىڭ اتالعان ءتۇرى كوبىنەسە كوشەدەگى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ارقىلى انىقتالىپ جاتادى. ماسەلەن, ءبىر كۇننىڭ وزىندە نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءدال وسى تۇكىرۋ ارەكەتىنە جاتاتىن 23 اكىمشىلىك زاڭ بۇزۋ فاكتىسىن انىقتاعان. ولاردىڭ ءبارى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلدى. انىقتالعان 23 جايتتىڭ 17-ءسى كوشەدەگى كامەراعا ءتۇسىپ قالسا, التاۋىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تىركەگەن.
الماتى قالاسىندا دا «تۇكىرۋشىلەرمەن» كۇرەس قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. مۇندا جىل باسىنان بەرى «102» قوسىمشاسى ارقىلى ازاماتتار 500-گە جۋىق حابارلاما جولداعان. سونىڭ ىشىندە ەڭ ءجيى كەزدەسەتىنى – تۇكىرگەن ادامداردىڭ فوتوسى مەن ۆيدەوسى ەكەن. الماتى قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ رەسمي وكىلى سالتانات ازىربەكتىڭ مالىمەتىنشە, جىل باسىنان بەرى 5 مىڭنان استام الماتىلىق قوعامدىق جەردە تۇكىرگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپتى. «قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى سالعىرتتىق تانىتپاي, قىراعى بولسا, دەر كەزىندە دابىل قاقسا, وندا ءبىزدىڭ اينالامىزداعى ورتانى جاقسارتۋعا بارىنشا مۇمكىندىك بار», دەيدى ول.
الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءزارۋ دوسىمباەۆتىڭ اتىراۋدان كوشىپ كەلگەنىنە 30 جىل بولىپتى. ماماندىعى – ەكولوگ. تابيعات جاناشىرىنىڭ ايتۋىنشا, ادامدى جاستايىنان مادەنيەتتى بولۋعا وتباسىندا تاربيەلەۋ كەرەك. «ادامنىڭ مادەنيەتتىلىگى ءوز وتباسىنان باستالادى. ءبارىمىز تۇكىرە بەرسەك, دەمالاتىن اۋامىزدى ءوزىمىز لاستاعان بولامىز. ونىڭ قۇرامىندا ميكروب بولادى. ول اۋاعا تارايدى. ال دالادا ويناپ جۇرگەن بالالار دا, وزگە ادامدار دا سول اۋامەن تىنىستايدى. اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ تەز تارالۋىنا الىپ كەلەدى. دەنساۋلىققا زياندى تۇسىن ەسكەرگەن ءجون», دەيدى ەكولوگ.
دامىعان شەتەل مەملەكەتتەرىندە كوشەدەگى تازالىق ماسەلەسى قاتاڭ قاداعالانادى. مىسالى, بەيجىڭدە كوشەدە تۇكىرگەنى, قوقىس تاستاعانى, ءتىپتى ءيتىنىڭ ء«بۇلدىرىپ» كەتكەن ارەكەتى ءۇشىن ارنايى ايىپپۇل سالىنادى. سينگاپۋردە ساعىز شايناماق تۇگىلى, ونى ساقتاۋعا, ءبىر-بىرىنە تاراتۋعا بولمايدى. ول ەسىرتكىمەن تەڭەستىرىلگەن جانە بۇل ءۇشىن ۇلكەن ايىپپۇل (1000 اقش دوللارى) ارقالايسىز. سونداي-اق تاستالعان قوقىس ءۇشىن 500-دەن 1000 دوللارعا دەيىن, كوشەدە تۇكىرگەنى ءۇشىن 1000 دوللار, جەدەلساتىدا تەمەكى تارتقانى ءۇشىن 1000 دوللار ايىپپۇل قاراستىرىلعان. مالايزيادا اسفالتقا تاستالعان ساعىز ءۇشىن 1 اي قوعامدىق جۇمىس جانە 500 دوللار كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. مۇنداي سالاقتىق ءۇشىن ۇلىبريتانيادا 90 فۋنت ستەرلينگ ايىپپۇل بەلگىلەنگەن. ال بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە كوشەدە تاستالعان ساعىز ءۇشىن كىنالى ادام – 137 دوللار, تەمەكى تۇقىلى ءۇشىن 55 دوللار تولەيدى.
الىستان مىسال ىزدەپ كەرەك ەمەس. ىرگەدەگى قىتاي مەن قىرعىزستاندا كوشەدە تۇكىرگەندەر, ۇساق-تۇيەك قوقىس تاستاعاندار قوماقتى ايىپپۇلعا كەسىلەدى. كوشەدە تۇكىرۋ پروبلەماسىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ قوعام بەلسەندىلەرى كوپ جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى. بىرنەشە مارتە وعان تىيىم سالۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەنىمەن, قولداۋ تاپپادى. سەڭ ەندى قوزعالا باستاعانداي. كوپشىلىك جۇرەتىن جەرلەردە تۇكىرۋ – اينالاڭداعى ادامداردى قۇرمەتتەمەۋ ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون!
