قىمبات بيلەتتەن اۋە حابىنا دەيىن: ازاماتتىق اۆياتسيا پروبلەمالارى قالاي شەشىلەدى؟

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر قازاقستاندا ۇشاقپەن ۇشاتىن جولاۋشى سانى ارتىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇشاق جەتىسپەۋشىلىگى, رەيستەردىڭ كەشىگۋىنە اكەپ سوعىپ, وتانداستارىمىزدىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. مينيستر ءسوزىن رەسمي دەرەكتەر دە راستايدى. 2022 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ايلارى ارالىعىندا اۋە ترانسپورتى 5,8 ملن ادامدى تاسىمالداعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا 12,8 پايىزعا جوعارى. تەك شىلدە ايىنىڭ وزىندە 1,2 ملن ادام اۋە كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىن تۇتىنعان. وڭىرلىك بولىنىستە جولاۋشىلار اعىنىنىڭ كوپ بولىگى الماتىعا تيەسىلى – 4 ملن ادام, تيىسىنشە 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 8,8 پايىزعا كوپ.

«قىزمەتىمە العاش كىرىسكەن كۇننەن باستاپ ماسەلەنى زەردەلەپ, ونى شەشۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق اۋە تاسىمالداۋشىلارعا جاڭا ۇشاقتار ساتىپ الۋدى تاپسىرعان بولاتىنمىن. جوسپار بويىنشا جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالپى سىيىمدىلىعى 2,5 مىڭ ورىندى قۇرايتىن 14 جاڭا اۋە كەمەسى پايدالانۋعا بەرىلمەك. اتاپ ايتقاندا, SCAT اۆيا­كومپانياسى – 9, Fly Arystan – 3, Air اstاnا 2 ۇشاقپەن تولىقتىرىلادى», دەدى مينيستر.

SCAT اۋەكومپانياسى ءوز پاركىنە 174 ورىندىق Boing-737 ماح 8 زاماناۋي ۇشاعىن قوسىپ ۇلگەردى. وندا بيزنەس-كلاستاعى ورىندار دا قاراستىرىلعان. قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن كومپانيا تاعى 4 Boeing اۋە كەمەسىن ساتىپ الماق. اتال­عان اۋە كومپانياسىنىڭ فلوتى 27 ۇشاققا دەيىن كوبەيەدى دەگەن جوسپار بار. جالپى, اۋە تاسى­مالىنا قاتىستى سۇرانىس جىل­دان جىلعا ارتىپ كەلە جات­قاندىقتان, قازاقستاندىق اۋە كەمەلەرى پاركى 2025 جىلعا دەيىن 51 بىرلىككە ۇلعاياتىنى ءمالىم بولدى.

جاقىندا مينيستر ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى اۋە تاسىمالداۋشىسى – Air اstاnا پرەزيدەنتى پيتەر فوستەرمەن كەزدەس­كەن ەدى. سول كەزدە ۆەدومستۆو باسشىسى اۋە رەيستەرىنىڭ كەشى­گۋى مەن اۋىستى­رىلۋى, سونى­مەن بىرگە بيلەتتەردىڭ تاپشىلى­عىنا بايلانىستى الاڭداۋ­شىلىق بىلدىرگەن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا باسشىسى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن ءتيىستى بارلىق شارا قابىل­داناتىنىن ايتىپ سەندىرگەن.

سونىمەن بىرگە, اۋەجاي ماسەلەسى دە – باستى نازاردا. ازاماتتىق اۆياتسيا كو­مي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ارداق وتەپوۆ «اشىق ساعات الاڭى» جوباسى اياسىندا ايماقتىق اۋەجايلاردى سۋبسيديا­لاۋ ماسەلەسىنە ارنالعان جيىن وتكىزگەن ەدى. جيىن بارىسىندا مينيسترلىك باس­تاماسىمەن ايماقتىق اۋەجايلاردى قارجىلاي قولداۋ بويىنشا زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جان-جاق­تى ەكشەلىپ, وسى تاراپتاعى ۇسى­نىستار ورتاعا سالىندى. ا.وتەپوۆتىڭ ايتۋىنشا, «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كولىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەر ۇكىمەتتە ماقۇل­دانىپ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا جولداندى. اتالعان وزگەرىستەر وپەراتسيالىق شى­عىنداردى جابۋعا كىرىس دەڭ­گەيى جەتپەيتىن جەرگىلىكتى اۋە­جايلاردى سۋبسيديالاۋ مەحا­نيزمىن قاراستىرادى. بۇل وز­گەرىستەر ەنگىزىلگەننەن كە­يىن جىلدىق جولاۋشىلار اعى­نى 200 مىڭنان تومەن كوم­مۋ­نالدىق مەنشىكتەگى اۋەجايلار سۋبسيديالانباق.

«بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى كوپتەگەن جەرگىلىكتى اۋەجايلار قار­جىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولىپ جاتىر. بۇل ءوز كەزە­گىندە ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. سەبەبى قار­جىنىڭ جەتكىلىك­سىزدىگى ءتيىس­تى تەحنيكالىق جاڭالاۋ جۇمىس­­تارىن جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەل­تىرەدى. ولقىلىقتىڭ ورنىن تول­تىرۋ ماقسا­تىندا وسى تاراپ­تاعى زاڭعا وزگەرىس­تەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. جۋىق ارادا اتالعان وزگەرىستەر زاڭعا ەنگىزى­لەدى دەپ كۇتىلۋدە. وسى­عان وراي اۋەجاي­لاردى سۋبسي­ديالاۋدىڭ جاڭا ەرەجەسى بەكى­تىلمەك. بۇل ورايدا, اۋەجاي, ازاماتتىق اۆياتسيا قاۋىم­داستىعى مەن «اتامەكەن» ۇكپ وكىلدەرىمەن تالقىلاۋلار وتكىزۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە», دەپ اتاپ ءوتتى كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

سونداي-اق ول اۋەجايلاردى سۋبسيديالاۋ شاراسى «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ دراي­ۆەرى» ۇلتتىق جوباسىندا دا قاراس­تىرىلعانىن ايتتى. «ەل ايماق­تارىن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامىتۋ باعدار­لامالارىن كەشەندى قولداۋ ارقىلى ونداعى اۋەجايلاردىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن ادامي رەسۋرستارىن جاڭعىرتۋعا دا مۇمكىندىك تۋماق. بۇل – جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالىنا وڭ اسەر ەتىپ, تىڭ سەرپىن بەرمەك», دەدى ا.وتەپوۆ.

قازىر قازاقستاندا 25 اۋەجاي بار, ونىڭ 18-ءى – حالىقارالىق رەيستەرگە دە قىزمەت كورسەتەدى. كەيبىرىن جەكە ينۆەس­تورلار باسقارادى, كوبى نەگىزىنەن جەر­گىلىكتى بيلىكتىڭ نەمەسە كۆازي­مەملەكەتتىك كومپانيانىڭ قاراماعىندا.

ازاماتتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعا الماي وتىرعانىنا قارا­ماستان ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ قىزمەت قۇنى شارىقتاپ شىعا كەلگەن. سوڭعى ءبىر جىلدا اۋە كومپانيالارىنىڭ قىزمەت قۇنى 27 پايىزعا قىمباتتاپ, 277 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بىلتىر قاڭتار-شىلدەدە تاسىمالداۋدان كومپانيالار 189,2 ملرد تەڭگە تابىس تاپسا, بيىل تابىس كولەمى 276,8 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. تابىستىڭ باسىم بولىگى, 270,6 ملرد تەڭگە – جولاۋشىلار تاسىمالىنان, 6,2 ملرد تەڭگە – جۇك پەن باگاج تاسىمالىنان, 3 ملرد تەڭگە ترانسپورتتىق قۇرالدى ەكيپاجبەن بىرگە جالعا بەرۋدەن تۇسكەن. قىزمەت قۇنى دەگەننەن شىعادى, اۋە بيلەتتەرىنىڭ باعاسى دا وڭىپ تۇرعان جوق. تاپ قازىر كەز كەلگەن قالاعا بيلەت ىزدەر بولساڭىز, باعا ءبىر باعىتتىڭ وزىنە 30-40 مىڭ تەڭگەدەن كەم سوقپايدى. «ۆۆپ كازاحستانا» تەلەگرام-كانالى «ەگەر ءدال ەرتەڭ ەلورداعا ۇشۋ قاجەت بولسا, ءبىر باعىتقا بيلەت باعاسى قانشا شىعادى؟» دەگەن سۇراقپەن زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كورگەن.

«ەرتەڭ ەلورداعا ەڭ ارزان بيلەت پەتروپاۆلدان تابىلدى – 12 مىڭ تەڭگە. ال ەڭ قىمبات بيلەت – گەوگرافيالىق تۇرعىدان جاقىن ورنالاسقانىنا قاراماستان پاۆلوداردان شىقتى – 104 مىڭ تەڭگە. قوستانايلىقتار – 24,8 مىڭ, الماتىلىقتار – 37 مىڭ تەڭگەگە الادى. وزگە ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ەلورداعا اۋە جولىمەن ساپار شەگۋى 40 مىڭنان ارزانعا تۇسپەيدى», دەلىنگەن كانال حابارلاماسىندا. جالپى, 2021 جىلدىڭ قازان ايىنان بەرى بيلەت قۇنى 4 ەسە قىمباتتاپتى. 

ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا تىزبەكتەي بەرسەك, پروبلەما كوپ. جىل باسىندا ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى تالعات لاستاەۆ سونىڭ ءبىرازىن ايتقان. ماسەلەن, وتىن. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ ءجيى جون­دەۋ جۇمىستارى ءۇشىن جابىلىپ قالۋى نارىقتا ۇلكەن تاپشىلىق تۋدىرادى. اۋە كومپانيا­لارى 2022 جىلعا 1 ملن توننا اۋە كەرو­سينىنە تاپسىرىس بەرگەن. ال اۋە كەروسينىنىڭ جىلدىق ءوندىرىسى 700 مىڭ توننانى قۇرايدى. بۇدان بولەك, اۋەجاي ماڭىنداعى اۋماقتاردا تۇرعىزىلعان زاڭسىز نىساندار تۇيتكىلى مەن اۋەجايدا سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىن قۇرۋ دا وزەكتى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە بۇل سالادا كادر تاپشى. ازاماتتىق اۆياتسيا كومي­تەتىنىڭ دەرەگىنشە, بىزدە 25 سەرتيفيكاتتالعان اۆياتسيالىق وقۋ ورتالىعى بار. ولار ۇشۋ ەكي­پاجدارىن, ينجەنەرلىك-تەح­ني­كالىق پەرسونالدى, ديسپەت­چەرلەردى, اۆياتسيالىق ستانسا وپەراتورلارىن دايارلاۋمەن, قايتا دايارلاۋ­مەن جانە كاسىبي دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى.

«قازىر ازاماتتىق اۆياتسيادا 20 مىڭ ادام جۇمىس ىستەي­دى. ونىڭ 10 مىڭعا جۋىعى – اۋە­جاي جۇمىسشىلارى, 3 مىڭعا جۋىعى – ۇشۋ قۇرامىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى, 2 مىڭعا جۋىعى – ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق قۇرام جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەر. سالانىڭ دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ, 2025 جىلعا دەيىن جىل سايىنعى قاجەتتىلىك 500-600 ادامدى قۇرايدى», دەلىنەدى كوميتەت حابارلاماسىندا. وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەردىڭ جەدەل شەشىلۋى ماڭىزدى. ويتكەنى اۋە كومپانياسىنداعى, اۋەجايداعى ۇساق-تۇيەك كەمشىلىك ۇلكەن قاتەرگە سوقتىرۋى ىقتيمال.

قاۋىپ پەن قاتەردەن الشاق, بىراق تۇپكى دامۋىمىزعا, ەكو­نو­ميكامىزعا سەرپىن بەرەر تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت بار. بۇل – ازاماتتىق اۆياتسيانى ين­ۆەستيتسيا تارتۋ, تابىس تابۋ­دىڭ كوزى رەتىندە قولدانۋ. زەرت­تەۋشى قانات ماحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋە ترانسپورتى مەن اۋەجايدىڭ دامۋى ەكونو­ميكالىق وسىممەن تىكەلەي بايلانىس­تى. جولاۋشىلار ۇشاعىنىڭ كوبەيۋى قىزمەتتەر سەكتورىنداعى ەڭبەكپەن قامتۋ كورسەتكىشىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. تاعى ءبىر ەسكەرىلۋى كەرەك فاكتور – قازاق­ستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ جايى.

«قازاقستاننىڭ اۋە تاسىمالى سالا­سىن­داعى ماڭىزدى ارتىقشىلىق­تارى­نىڭ ءبىرى – ونىڭ ەۋروپا مەن قىتاي ارا­سىنداعى ماڭىزدى بۋىن قىز­مە­تىن اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن گەوگرا­فيا­­لىق جاعدايى بولىپ سانالادى. بۇل رەتتە فرانكفۋرت, امستەردام, سينگا­پۋر سياق­تى اۋە حابتارىن تابىستى ينۆەستي­تسيا­لىق ساياساتتىڭ مىسالى دەپ اتار ەدىك. بولجام بويىنشا, الداعى 20 جىلدا قىتاي, اقش جانە ءۇندىستان ازاماتتىق اۆياتسيا­سى جەدەل دامىعان نارىققا اينالادى. وڭىرلەر اراسىنان ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى ەرەك­شە رولگە يە بولادى. وسى­عان بايلانىستى قىتايدا جانە باسقا دا ازيانىڭ ءىرى اۆيا­تسيا­لىق نارىقتارىندا اۋە تاسى­ما­لىنا قاتىستى ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىس تاياۋ بولا­شاقتا قازاقستان اۆياتسياسىن دا­مىتۋدىڭ تىرەكتەرىنىڭ بىرى­نە اي­نالۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.