قوبدا بەتىندەگى قۇنانباي جەگجاتى

مۇقانوۆ مۇرتىنان تانىعان اقىن

قايراتكەر-جىرشى جايلى 2010 جىلى الماتىدا «ارۋانا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاق ادەبيەتى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتا: «موڭعوليا جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى – اقتان بابي ۇلى (1897-1973) مەملەكەت مادەنيەتى مەن ونەرىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, اقىن ءارى دراماتۋرگ, سونىمەن بىرگە اۋىز ادەبيەتىنىڭ بەلدى وكىلى. جاس كەزىندە ايتىسكەر اقىن رەتىندە ەلگە تانىلعان ول 1919 جىلدان باستاپ «كەدەي كۇنى», «سارى مەشەلگە», «قاراۋ بايعا», «جورگەم سالعا», «حالەل مەن مالىك مول­داعا» سەكىلدى ولەڭدەرىمەن سىنشىل دا شىنشىل اقىن رەتىندە حا­لىققا تانىلادى. ونىڭ ۇمسىن­دىق, عازيزا, اقبالالارمەن ايتىسى سول كەز­دەگى قازاق ءومىرىنىڭ ايناسى دەۋگە بولادى. ا.بابي ۇلى 1940 جىلدان باستاپ ايماقتىق «وركەندەۋ» گازەتىنە ءورشىل ءۇنىن قوسىپ, جاڭا زاماننىڭ جارشىسى بولۋمەن بىرگە مادەنيەت پەن ونەرگە قارىمدى ۇلەسىن قوسقان سەرگەك سانالى قايراتكەر. ونىڭ وننان استام جيناعى جارىق كورىپ, درامالىق تۋىندىلارى تەاتر رەپەرتۋارىنىڭ مايەگىنە اينالدى. اقىننىڭ 1940-1960 جىلداردا جازعان ولەڭدەرى ۇگىت-ناسيحات سيپاتىندا بولىپ, حالىقتى جاڭا قوعام قۇرۋعا ۋاعىزدادى. ول دوستىق تاقىرىبىندا «ورىس دالاسى», «موسكۆام», «قاندى سوعىس», «وتان جىرى» سەكىلدى تۋىندىلار, «قىس», «جازعى مىسال», «قوبدا وزەنى», «بەسبوعدانىڭ قويىنى», «بوكەنتاۋ» سەكىلدى تابيعات ليريكالارىن جازدى. اقىننىڭ «بۇركىت» (1959), «دوسىمبەك-بالقيا» (1964), ء«ومىر جولى» (1970) سەكىلدى پوەمالارى ونىڭ قالامگەرلىك قارىمىن جالپاق ەلگە تانىتقان شوقتىعى بيىك تۋىندىلار بولۋمەن بىرگە پوەما جانرىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى», دەپ جازىلىپتى.

راسىندا, بۇل كىسى شىڭجاڭ-التاي بەتىندە ءجۇرىپ اۋىل مولداسىنان حات تانىعانى بولماسا, ارنايى ءبىلىم الماعان تۋما تالانت. 1967 جىلى قازاقتىڭ قابىرعالى جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆ باي-ولكەگە بارعان ساپارىندا ءوزىن كۇتىپ قالىڭ جۇرتتىڭ ورتاسىندا تۇرعان اقتانعا قاراپ ايعاي سالىپتى: «ەي, سەن اقتان ەمەسسىڭ بە؟». انا كىسى: ء«يا, اقتانمىن, قالاي تانىدىڭ؟» دەيدى. سابەڭ: «انداعى مۇرتىڭنان تانىدىم» دەپ ك ۇلىپتى. اقتان دا تىنىش تۇرماي: «سەن ءسابيت ەمەسسىڭ بە؟» دەيدى ادەيى, تانىپ تۇرسا دا. سابەڭ دە: «وي, مەنى قايدان بىلەسىڭ؟» دەپ قالبالاقتاپ قالادى. سوندا اقتان اقىن: «ۇرتىڭنان تانىدىم!» دەپ­تى (مۇقانوۆتىڭ موڭعولياعا ساپارى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى. 13 مامىر, 2020 جىل).

سول سياقتى ۇلكەن ادەبيەتشى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى, تانىمال اقىن كاكەي جاڭجۇڭ ۇلى:

تۋسا دا نەشە الۋان اعىلىپ جىر,

ءبəرى دە تەك وزىڭە تابىنىپ ءجۇر.

الدىڭا كەپ باسىمدى مەن دە يەمىن,

اسسالاۋماعالەيكۇم, اقيىق جىر!

جاقتىرماس «جاسىل شىڭدار»

الاسانى,

بيىكپەن قىران «بۇركىت» تالاسادى.

حالقىڭنىڭ مەرەيى بوپ وتىرسىڭ سەن,

تورىندە ولەڭ-جىردىڭ, قارا شالىم!

قوس شالعىڭ اقيىقتىڭ قاناتىنداي,

قومدانسا جىر تۇلكىسىن الاتىنداي.

ىشەگىن دومبىراڭنىڭ قوزعاپ قالسا,

ساۋ ەتىپ ءبىر ءدۇلدۇل جىر اعاتىنداي, – دەپ, اقتان بابي ۇلىنا جۇرەكجاردى جىر ارناعان ەكەن. جوعارىداعى «بيىكپەن قىران «بۇركىت» تالاسادى» دەگەن جال­عىز جول ءماتىندى تاپسىرلەگەندى ءجون كور­دىك. كاكەي اقىن ايتىپ وتىرعان بيىكپەن تالاسقان «بۇركىت» ول اقىننىڭ اتاقتى داستانىنىڭ اتى. بۇل پوەماسىن ول كىسى 1959 جىلى جازعان ەكەن. وسى داستاننىڭ ەڭ ءبىر شۇرايلى ەتنوگرافيالىق وقيعا­لارعا تولى تۇستارى موڭعول تىلىنە اۋدارىلىپ, ورتا مەكتەپتىڭ ادەبيەت وقۋلىعى­نا كىرگەن ەكەن. 1970-ءشى جىلداردان بەرى قاراي ورتا مەكتەپ بىتىرگەن بۋىن اقىن­نىڭ وسى پوەماسىن جاتقا ءبىلۋشى ەدى. ويتكەنى بۇل شىعارما سول تۇستا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا ناسيحاتتالۋعا ءتيىس تۋىندىلار قاتارىندا بولدى.

اقىندىق ناعاشى جۇرتىنان دارىعان

جالىندى جىرشى اقتان بابي ۇلى «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەندەي عىلىم-بىلىمگە ىنتالى جاس كەزدەسسە, تا­لا­بىن ۇشتاپ, قاناتىن قاتايتىپ, بولا­شا­عىنا دۇرىس باعىت سىلتەپ جىبەرەتىن جانا­شىر­لىعى دا بولعان. مىسالى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, التايتانۋشى عالىم, موڭعول-قازاق تىلدەرىنىڭ سالىس­تىرمالى تاريحي گرامماتيكاسى جايلى قۇندى ەڭبەك جازعان وقىمىستى عالىم, مارقۇم بازىلحان بۇقات ۇلى ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە جازىپ قالدىرعان ەستەلىگىندە: «جەتى جاسىمنان باستاپ, اقساقالداردىڭ سوزىنە قۇلاق ءتۇردىم, ءماندى-ماعىنالى دۇنيەلەردى ەسىمە ساقتاۋعا تىرىستىم. ءبىر كۇنى اۋىلعا ءبىتىمى بولەك بىرەۋ كەلدى. باسىندا پۇشپاق تىماق. جانارى وتكىر. بەت الپەتى مايلانعان. تۋ بيەنىڭ قىس اسىرىپ ساقتاعان كۇرەڭ قازىسى سەكىلدى. قىلاۋ شالماعان قارا مۇرتى ىستىك سياقتى كوككە شانشىلىپ, ماقامداپ-ماقالداپ سوي­لەيدى ەكەن. سويتسەم, بۇل الگى اتاقتى اقىن اقتان بابي ۇلى ەكەن. اعىتىلىپ سويلەپ وتىردى. اسىرە داستانشىل جان ەكەن, ءبىر قىدىرۋ جىر ايتىپ تاستادى. باعانادان بەرى ەكى قۇلاعى قالقيىپ, تىڭداپ وتىرعان ماعان دا ءبىر نازار سالىپ «بۇل كىمنىڭ بالاسى؟» دەدى, اقاڭ. بىزگە جاماعايىن, ءوزى تاقىر كەدەي, ىڭىرشاعى اينالىپ, جاق سۇيەگى كوننىڭ تەرىسىن قىرعان قارا باكىنىڭ قىرىنداي جۇقارعان, شويناق شال بولۋشى ەدى. سول مەنىڭ اتىمنان جاۋاپ بەرىپ: «بۇل بالا, قاراسيراق جەتىم سورلى, شەشەسى ەكەۋى اۋقاتتى ۇيلەردىڭ وتىن جاعىپ, ك ۇلىن تاسىپ كۇن كورىپ ءجۇر. وتە زەرەك, وسىدان بىردەمە شىعادى», دەدى. اقتان مارقۇم ماعان: «وقۋعا باراسىڭ با, قالاساڭ مەكتەپ باسشىسىنا ايتىپ تىزىمدەتەيىن», دەدى. مەن قاتتى قۋاندىم ء«يا, وقۋعا بارعىم كەلەدى», دەدىم. اقاڭنىڭ قويىن-قونىشى تولعان داپتەر ەكەن. جاي جۇقا قاڭىلتاق داپتەرلەر ەمەس, بىلعارىمەن تىستالعان كۇرەڭ داپتەرلەر. بىرەۋىندە «ەر تارعىن» جىرى, ەكىنشىسىندە «قالقامان-مامىر», «ەر تاۋكە» دەپ كەتە بەرەدى. ون شاقتى بار-اۋ دەيمىن. كوبى شاكارىم قاجىنىڭ جىرلارى. ولاي بولاتىن سەبەبى اقتان اقىن توبىقتى قۇنانباي قاجى اۋلەتىنە جيەنشار بولىپ كەلەدى. اقتاننىڭ اقىن­دىق دارىنىنىڭ ۇشىعى وسىندا جاتىر. وسىلاي اقاڭنىڭ قولداۋىمەن جەتى جاسىمدا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادىم. ودان كەيىن ۇلانباتىردان جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, قىزمەتكە ارالاس­تىم», دەيدى (قايرات ۇلى ب. كۇمىس جامبى. – استانا: «استانا پوليگرافيا», 2009. –152 ب).

وسى ورايدا ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اۋ­دار­عان دۇنيە جوعارىدا ايتىلعان «اقتان اقىننىڭ ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي قاجى اۋلەتىنە جەگجاتتىعى» جايلى بولدى. بۇل پىكىر بۇل رەتكى ۇيىمداستىرىلعان شارا بارىسىندا دا ايتىلىپ جاتتى. قوبدا بەتىندە قۇنانباي قاجىنىڭ جەگجاتى بارىن بۇرىن ءبىرلى-جارىم ەستىگەنىمىز بولماسا, ناقتى بىلە بەرمەيتىن ەدىك. سول سەبەپتى «اقتان بابي ۇلى قۇنانباي قاجى وسكەنباي ۇلىنا قاي جاعىنان جيەن؟» دەگەندى انىقتاۋعا كوشتىك.

بۇل سۇراقتى ءبىز اۋەلى سول ولكەگە اسا تانىمال شەجىرەسى ءارى اتا-تەك تاراتۋدان الدىنا جان سالمايتىن ماقيدولدا قينايات ۇلى دەيتىن قارياعا قويعان ەدىك, ول كىسى كوپ ويلانباي دەرەۋ: «التاي-قوبداعا اتى تانىمال تولەباي اقىننىڭ اكەسى بوجەكتىڭ كەمپىرى وبيعا دەگەن كىسى بولعان. قۇنانباي قاجىنىڭ نەمەرە قارىنداسى. بىراق بۇل اپاڭ «وپاتاي» دەگەن اتىمەن تانىمال. وسى كىسىدەن كارىپجان تۋادى. كارىپجان اقىن اقتاننىڭ شەشەسى» دەسە, شىڭجان-التايلىق اقىن, ولكە تاريحىن زەرتتەۋشى راتبەك ماعازدىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ابايدىڭ ۇلى اتاسى ىرعىزبايدان: وسەر, مىرزاتاي, جورتار, وسكەنباي اتتى ۇلدار تۋعان. وسىنداعى وسكەنبايدان قۇنانباي, ودان اباي تۋسا, وسەردەن وبيعا (وپاتاي) تۋعان دەپتى. ناقتى بايلام وسى. ياعني وسەر قىزى وپا­تايدان كارىپجان اپامىز تۋادى.

ال اقىن اقتان بابي ۇلىنىڭ ءوز كىندى­گىنەن تاراعان بالاسى قازىر اقمولا وبلىسى تسەلينوگراد اۋدانى پريرەچنىي اۋىلىندا تۇراتىن جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ايمان اقتان ۇلى 2018 جىلى جارىق كورگەن «اقتان بابي ۇلى» اتتى ەستەلىك كىتابىندا: «اكەمىز اقتاننىڭ اكەسى بابي ءالىمباي ۇلى مەن اناسى كارىپجان 1865 جىلى وتباسىن قۇرعان ەكەن. كارىپجان اپامىز 1847 جىلى تۋىپ, 1922 جىلى قايتىس بولسا, بابي اتامىز 1847 جىلى شىڭجان-التايدا تۋىپ, 1910 جىلى قايتىس بولعان كورىنەدى. بۇلار 9 ۇل مەن 7 قىزدىڭ اتا-اناسى اتانىپتى. ۇلدىڭ كەنجەسى اقتان ەكەن. اكەمىزدىڭ ۇلى شەشەسى وپاتاي دا, ءوز شەشەسى كارىپجان دا ايتىسكەر اقىن بولىپتى. اكەمىزگە اقىندىق ناعاشى جۇرتىنان دارىعان», دەپتى.

بۇل پىكىرگە بۇدان باسقا دا دالەل-دايەكتەر بار ەكەن. جۋرناليست توقان بوداۋحان ۇلىنىڭ 2007 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار» گازەتىندە جارىق كورگەن «اباي اۋلەتىنەن تاراعان ۇرپاق موڭعوليادا دا بار» اتتى ماقا­لاسىندا وتكەن عاسىر باسىندا شىڭجاڭ-التاي وڭىرىنە سەمەيدەن ساۋدا جاساپ بارعان اتتەمبەك دەگەن اقىنشالىس ادام اتاقتى قارا وسپان ءبيدىڭ اۋىلىندا وتكەن ءبىر تويدا اقتان اقىننىڭ اناسى كارىپ­جانمەن ايتىسقانى جايلى جازىپتى. وسى ماقالادا اتاپ وتىلگەندەي, ايتىستىڭ ءبىر قىزعان تۇسىندا كارىپجان اپامىز:

اتتەمبەك, جۇرگەن بولساڭ

اجال ايداپ,

ولەڭمەن ءتىل-اۋزىڭدى بەرەم بايلاپ,

بولساڭ دا جەتى ءتىلدى جەڭبەي قويمان,

ولەڭىم كەلىپ قالدى وپاتايلاپ, –

دەگەندە اتتەمبەك اقىن:

انادان جاسىرمايمىن تۋعانىمدى,

ولەڭدى اقىندىقپەن قۋعانىمدى,

شىراعىم, كىم بولاسىڭ

ءجونىڭدى ايتشى؟

شاقىردىڭ وپاتايلاپ ۇرانىڭدى, –دەگەندە كارىپجان اپامىز:

اتتەمبەك قىرت ەكەنسىڭ, اقىن دەسەم,

وپاتاي اقىن ەكەن مەنىڭ شەشەم,

اعاسى ول كىسىنىڭ بي قۇنانباي,

توبىقتى رۋى ەكەن سۇراي بەرسەڭ.

بالاسى قۇنانبايدىڭ يبراھيم,

ارتىقشا زەيىن بەرگەن ءبىر قۇدايىم,

جاۋىنداي ولەڭ جىردى نوسەرلەتىپ,

تامىزعان تاڭىرقاتىپ ءتىلدىڭ مايىن.

قالاسىڭ مەن سويلەسەم جۇيەڭ بوساپ,

تارتىپپىن ناعاشىما مەن دە ۇقساپ,

ارعىننىڭ ارداگەرى ەكەن دەسەم,

اربانىڭ اتى ەكەنسىڭ سابان قۇرساق, – دەپتى.

مىنە, وسى ولەڭ جولدارىنان ءبىز اقتان اقىن اتاقتى توبىقتى قۇنانباي اۋلەتىنە جيەنشار-جەگجات ەكەنىن تۇسىنەمىز. ءتىپتى ايمان اقتان ۇلىنىڭ جوعارىداعى ەستە­لىگىندە: «1904 جىلى اباي قۇنانباەۆ قايتىس بولعاندا, بۇل اۋىلعا باتا جاساپ كارىپجان اپامىز جەتى جاسار بالاسى اقتانمەن بىرگە باس-اياعى 11 ادام بارعان ەكەن. ابايدىڭ اۋىلى جەگجاتى اقتان مەن ۇلى اجەمىز كارىپجاندى قوناق ەتىپ, ات مىنگىزىپ, شاپان كيگىزىپ شىعارىپ سالىپتى», دەپ جازىپتى.