شارۋانى تەحنيكاسىنان ايىرعان «قازاگروقارجى»

«قازاگروقارجى» كومپانيا­سى قازاقستاندىق فەرمەرلەرگە ءتيىمدى شارتتارمەن جاڭا تراكتور, كومبايندار, تۇقىم سەپكىش جانە ەگىس كەشەندەرىن ساتىپ الۋعا كومەكتەسەدى. سوڭعى 22 جىلدا ونىڭ قولداۋىمەن ەل فەرمەرلەرى 66,3 مىڭ ءتۇرلى تەحنيكا يەلەنىپ, اگروكەشەنگە اكتسيونەرلىك قوعامدىق 1 ترلن تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا قۇيعان. الايدا كەيىنگى جىلدارى قارجى ۇيىمىنىڭ وڭىردەگى فيليالىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى كىلتيپان كوپ. شالعايدا تۇراتىن شارۋالار قۇجات جيناۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنا ءجيى سابىلاتىنىن, ونىڭ ءوزى كوكتەمگى جانە كۇزگى ناۋقاندار بارىسىندا قيىندىق تۋدىراتىنىن ايتادى. ونىڭ ۇستىنە فيليالمەن جاسالاتىن كەلى­سىم­شارتتىڭ تارماقتارىنا قاتىستى كۇمان كوپ. مامىلەدەگى كەيبىر شارتتاردىڭ ءمانىسىن تۇسىن­بەگەن اۋىلداعى اعايىن اسى­عى­­ستىقپەن قولىن قويا سالىپ, سوڭى­نان بارماق تىستەپ قالىپ ءجۇر.

وڭىردەگى بىرنەشە قوجالىق وكىلدەرى تەحنيكانى ءاۋ باستا ليزينگكە الاردا كور­سە­تىلمەگەن قو­سىل­عان قۇن سالىعى ويدا جوق­تا الدارىنان شىعا كەلگەنىن, قارجى ۇيى­مى سول ءۇشىن تەحنيكانىڭ باستاپقى قۇ­نىن ءوسىرىپ, قىرۋار قا­راجات تالاپ ەتىپ وتىرعانىن اشى­نا جەتكىزدى.

ءبىر قىزىعى, ليزينگكە الىناتىن كەز كەلگەن تەحنيكا نەسيە تولەنىپ بىتپەيىنشە جەتكىزۋشى ديلەرلەردىڭ اتىندا بولادى ەكەن. ەگەر فەرمەر نەسيە تولەۋدە ءسال بوساڭدىق تانىتسا, شارۋاسى ءبىتتى دەي بەرىڭىز. تەحنيكا ونىڭ اتىندا بولماعان سوڭ قارجى ۇيىمى كەز كەلگەن ۋاقىتتا تارتىپ الىپ, ەكىنشى نارىق ارقىلى باسقا شارۋا قوجالىعىنا ساتا سالۋعا اب­دەن قۇقىلى. ال شارۋانىڭ سول ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىپ كەلگەن تولەمدەرى, العاشقى جارناسى قاي­تارىلمايتىنى انىق دۇنيە. شارتتا, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ ىشكى قۇجاتتارىندا ءدال وسىلاي دەپ كورسەتىلگەن. ليزينگكە تەحنيكا تاراتاتىن ۇيىم ء«وزىم قوجا, ءوزىم بي» قاعيداتىن ۇستانىپ, شار­ۋا­لاردىڭ جاعدايىمەن ساناسپايتىنداي دەڭگەيگە جەتكەن. ال فەرمەرلەردىڭ قۇقى­عىن قورعاۋعا قابىلەتتى مەملە­كەت­تىك مە­كە­مەلەر تابىلماي تۇر. اۋىلداعى اعا­يىن تەحنيكاسىنان ايىرىلىپ قالام با دەپ الاڭ­داپ ءجۇرىپ, شارۋاشىلىعىنىڭ ونىم­دىلىگىن جوعالتۋدا.

ماسەلەن, پاۆلودارلىق «التاي» شار­ۋا قوجالىعى بيىل­عى ءساۋىر ايىن­­­دا قۇنى 10 ملن 380 مىڭ تەڭگە تۇراتىن «بە­لارۋس-920» تراكتورىن ليزينگكە ساتىپ الىپتى. جەتكىزۋشى «پاۆلودارسنابسبىت» جشس ونى «ماشينوسترويتەلنىي زاۆود متز-كازاحستان» سەرىكتەستىگىنەن اكەلىپ بەرگەن. قوجالىق تەحنيكا ءۇشىن 20,2 پايىز العاشقى جارناسىن تولەپ, وسى جىلعى ماۋسىم ايىندا ونى وزىنە قابىلداپ الادى. الدىن الا جاسالعان مامىلەدە جانە كەيىنگى قوسىمشا شارتتا قوسىلعان قۇن سالىعى (ققس) تۋرالى تارماقتار بولماعان ەكەن. الايدا جۋىقتا «قازاگروقارجىنىڭ» وڭىرلىك فيليالى سالىق كودەكسىنىڭ 394-بابى, 38-تارماقشاسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, فەرمەر تراكتور قۇنىنان 12 پايىز قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋگە ءتيىس ەكەندىگى تۋرالى حابارلاما جىبەرگەن. ءسوي­تىپ, شارۋا ءۇشىن ءبىر اي ىشىندە الگى «بە­لارۋس­تىڭ» قۇنى باقانداي 1 ملن 245 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتاپ شىعا كەلگەن. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ 2018 جىلعى 27 اقپانداعى №16 757 بۇيرىعىمەن بەكى­تىلگەن قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوسا­تى­لاتىن كولىك قۇرالدارى جانە اۋىل شارۋا­شى­لىعى تەحنيكاسىنىڭ تىزبە­سىندە بۇل تەحنيكالارعا قۇن سالى­عى قاراس­تى­رىل­مايتىنى ايدان انىق جازىلعان. الايدا سالىق كودەكسىنىڭ 298-بابىنا ەنگىزىل­گەن جۋىقتاعى وزگەرىستە كەرىسىنشە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنا قوسىل­عان قۇن سالىعى تولەنۋگە ءتيىس دەپ كورسە­تىلىپتى. وسىنى نەگىزگە العان قارجى ۇيىمى ەندى شارۋالارعا تىزەسىن باتى­رىپ, ءار ساتىلعان تراكتوردان ميلليون­دا­عان تەڭگە پايدا كورمەك نيەتتە.

«التاي» شارۋا قوجالىعى اگروكەشەن سۋبەكتىلەرىن قارجىلىق سا­ۋىق­­تىرۋ بو­­يىنشا ليزينگتىڭ سىي­اقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديالاۋ باع­­­دارلاماسى بويىنشا Qoldau.kz ار­­قىلى ءوتىنىش بەرگەن ەكەن. الايدا «قازاگروقارجى» اق فەرمەردىڭ ءوتىنى­شىن قابىلداۋدان باس تارتىپتى. سەبەبى تولەنبەگەن ققس شارۋانىڭ موينىندا تۇرعان قارىز رەتىندە شىعا كەلگەن. ال فەرمەرمەن بۇل بويىنشا قوسىمشا شارت تا جاسالماپتى. ەكى ورتادا شارۋا بايعۇس شىرىلداپ وتىر.

مۇنداي قارجىلىق كەدەرگىلەرگە جەر­گىلىكتى «ورمانشى» جانە «ۋاق» قوجا­لىق­­تارى دا ۇشىراسقان. «ورمانشى» شق باسشىسى ەرعانات جۇماباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءاۋ باستا ول جەرگىلىكتى فيليالعا بارعاندا ليزينگ بەرۋشى كومپانيا وعان تەحنيكانىڭ تولىق قۇنى مىناۋ دەپ بەلگىلى ءبىر سومانى اتاعان. قۇن سالىعى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمادى دەيدى شارۋا.

– سايىپ كەلگەندە قارجى ۇيىمى شا­ر­ۋا­لاردىڭ زاڭ بىلمەي­تىنىن پايدالانىپ, ءوز پايداسىنا قوسىمشا شارت جاساۋعا ارە­كەتتەنىپ وتىر. ءبىز بۇل كومپا­نيا­نىڭ الدىندا ءالسىزبىز, ەش قۇقىعىمىز قور­عالماعان. بارلىق تالاپتى ولاردىڭ زاڭ­گەر­لەرى ويلاپ تاۋىپ, رەتى كەلسە وزگەر­تە بەرەدى. قوسىمشا شارتتا ەڭ سوڭعى باعا دەپ كورسەتىلىپ تۇرعان سوڭ قول قويعانمىن. ەندى كەلىپ قۇن سالىعىن قايدان الىپ وتىرعانى تۇسىنىكسىز. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق ورنالاسقان اۋماقتا فەرمەرلەر 20-دان استام تەحنيكانى ليزينگكە الىپ وتىر. ولاردىڭ بارلىعىنان ميلليونداپ سىپىرا بەرسە, نەمىز قالادى؟

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداپ, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ارتتىرۋ كەرەك دەپ مەزگىل سايىن تاپسىرما بەرەدى. بىراق «قاز­اگروقارجى» سياقتى ۇيىمدار ءبىزدى ودان سايىن قىسپاققا الىپ, جۇمىس ىستەت­كىز­بەي وتىر. مەن تراكتوردىڭ باس­تاپقى جارناسىنىڭ وزىنە قارىزدانىپ, قاۋعالانىپ ءجۇرىپ قاراجاتتى ارەڭ جينادىم. ەندى قوسىمشا سالىق ءۇشىن 1,2 ملن تەڭگەنى تا­ۋىپ بەرە قوياتىن جاعدايىم جوق. قازىر مال ازىعىن جەتكىلىكتى شا­­ۋىپ الۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى جان­تالاسىپ جاتىرمىز. اۋىلداعى جۇرت­تىڭ بەينەتىن بۇلار بىلەدى دەيمىسىڭ, – دەپ قىنجىلادى شارۋاشىلىق باسشىسى.

الپاۋىت كومپانيانىڭ قىساس­تىق ارە­كەتتەرى مۇنىمەن عانا بىت­پەيدى. بىلتىر جىل سوڭىندا ۇيىم «تايلاق» شق-عا قۇنى 56 ملن تەڭگەدەن اساتىن كومبايندى ليزينگكە بەرگەن. ەگىن ءوسىرۋشى قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى العاشقى تولەمىن ءبىراز ۋاقىت كەشىكتىرىپ, ءبولىپ تولەۋگە ءماجبۇر بولادى. تەحنيكانىڭ قۇنى ارزان ەمەس, كادىمگى تراكتوردان بەس ەسەگە قىمبات تۇرادى. سوعان وراي ءبىراز ۋاقىت بەرۋدى سۇراعان ەكەن. الايدا فيليالدىڭ ماماندارى بيىل كوك­تەمدە شارۋا قوجالىعىنىڭ تەحنيكا پاركىنە بارىپ, اي-شايعا قاراماستان كومبايندى تارتىپ اكەتكەن. ءارى ونى كوپ كۇتتىرمەي «ديدار» شق-عا ساتىپ جىبەرگەن. «تايلاق» «قازاگروقارجىنى» سوتقا بەرگەنىمەن, ونىڭ ناقتى شەشىمى شىقپاپتى. ال سوتتىڭ شەشىمى شىقپاي م ۇلىكتىڭ باسقا پايدالانۋشىعا بەرىلۋىنە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. اكتسيونەرلىك قوعام زاڭ تالاپتارىن ورەسكەل بۇزعانىمەن قويماي, كومبايننىڭ الدەبىر تەتىگىن ىستەن شىعارعانى جانە شارت تارماقتارىن ورىنداماعانى ءۇشىن فەرمەردەن 720 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل ءوندىرىپ الۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سوتقا بۇل بويىنشا تالاپ ارىز بەرىپ تە قويعان.

وڭىرلىك كاسىپكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نابيەۆ قارجى ۇيىمىنىڭ بۇل ارەكەتتەرىن فەر­مەرلەرگە جاسالعان قىسىم دەپ باعا­لايدى. مامىلە مەن قوسىمشا كەلىسىم­شارتتاعى تارماقتاردىڭ قارىز الۋ­شىعا دۇرىس تۇسىندىرىلمەۋى, كەيبىر تار­ماق­تاردىڭ كل­يەنتكە ەسكەرتىلمەستەن قوسىلۋى, تەحنيكا قۇنىنىڭ ناقتى سوماسى كورسەتىلمەۋى سياقتى ماسەلەلەر بو­يىنشا اۋىلداعى كاسىپكەرلەر ءجيى شا­عىم تۇسىرەدى.

– بۇل كەلەڭسىزدىكتەر ەڭ اۋەلى وسى باعدارلامانى قارجىلاندىراتىن ەل ۇكىمەتىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. شالعاي اۋىلدا شارۋا باققان ادامدار كوپ نارسەنى تۇسىنبەيتىنىن بىلەتىن كومپانيا قۋلىققا باسۋى دا مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا ءبىز بۇل ماسەلەلەر بو­يىنشا وبلىستىق پروكۋراتۋراعا, قارجى ۇيى­مىنىڭ رەسپۋبليكالىق ورتا­لى­عىنا, «اتامەكەن» كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسىنا جانە جاۋاپتى مينيسترلىككە ۇسىنىستار جاسايمىز. ەڭ اۋەلگى ماقسا­تى­مىز – شارۋالارمەن جاسالعان بارلىق ليزينگتىك كەلىسىمشارتتاردى ءسۇزىپ شىعۋ. بىلۋىمىزشە, وندا تۇسىنىكسىز ءارى سول­قىلداق تالاپتار كوپ. ونىڭ بار­لىعى «قازاگروقارجىنىڭ» مۇددەسى ءۇشىن جازىلعان. ال شارۋا­نى ىقتيمال جاع­دايلاردا قالاي قورعاۋعا بولادى؟ وسى ماسەلەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە كوتەرەتىن بولامىز, – دەيدى ن.نابيەۆ.

ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى العاشقى ورىن­عا شىعىپ وتىرعان زاماندا اۋىل­داعى ديقاندار مەن مال ءوسىرۋشى اعايىن ەل حالقىنىڭ اسى­راۋشىسى ەكەنىن تۇسى­نىكتى. ۇكى­مەتتەن بولىنگەن قارا­جاتقا ساتىپ الىنعان تەحنيكانىڭ يگىلى­گىن شارۋا كورمەگەندە, كىم كورەدى؟ كاسىپ يەلەرىن رەتى كەلسە تىزەگە سالىپ, دەگە­نىنە كوندىرۋگە ۇيرەنىپ قالعان, ۇنەمى قاتاڭ شارالار ءپرينتسيپىن ۇستاناتىن «قازاگروقارجىنىڭ» بۇل تەرىس ارەكەت­تەرى جازاسىز قالمايدى دەپ سەنەمىز.

پاۆلودار وبلىسى