پاراللەل يمپورت دەگەنىمىز – تۇپنۇسقا تاۋارلاردى مەنشىك يەسىنىڭ كەلىسىمىنسىز ءۇشىنشى ەل ارقىلى ساتىپ الۋ. رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن كوپتەگەن شەتەلدىك كومپانيا مەن برەند رەسەيدەن كەتە باستادى جانە بۇل ەكونوميكا ءورىسىنىڭ تارىلىپ, تاۋار اينالىمىنىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلدى.
LS پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, 2022 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىمىندا قازاقستان رەسەيگە 3,4 ملرد دوللاردىڭ ءونىمىن ەكسپورتتاعان. ساتۋ كولەمى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 0,5 پايىزعا وسكەن. ادەتتەگى قىمبات مەتالل, حروم, تسينك, تاس كومىر, فەرروقورىتپالارمەن بىرگە 80 ملن دوللاردىڭ ۇيالى تەلەفونىن (بىلتىر نەبارى 36,8 مىڭ دوللارعا ۇيالى تەلەفون ساتقان), جالپى قۇنى 32,9 ملن دوللار بولاتىن نوۋتبۋك (بىلتىرمەن سالىستىرعاندا نوۋتبۋك ەكسپورتى 93 پايىزعا كوپ) ەكسپورتتاعان. كۇمان تۋدىراتىنى دا سول – ۇيالى تەلەفون جانە نوۋتبۋك تاۋارلارى.
پاراللەلدى يمپورت اياسىندا اسا قاجەتتى تاۋارلار باتىس سانكتسيالارىن اينالىپ ءوتىپ, رەسەي نارىعىنا تۇسەدى. د.مانتۋروۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, پاراللەلدى يمپورت ولاردىڭ نارىقتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋىنا كومەكتەسەدى. رەسەيلىك ساراپشىلار رەسەي قازاقستانمەن ءبىر ەكونوميكالىق وداقتا بولعاندىقتان, شەتەلدىك تاۋارلاردى قازاقستاننان ساتىپ الۋدىڭ زاڭسىز ەمەس ەكەنىن ايتىپ اقتايدى. ولاردىڭ ويىنشا, ەاەو-عا مۇشە-مەملەكەتتىڭ كەز كەلگەنىندە تىركەلگەن تاۋار وداققا مۇشە وزگە ەلدەرگە دە ەركىن ەكسپورتتالا بەرەدى.
«رەسەيگە قازىر كەلىپ جاتقان تاۋارلار باستاپقىدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرامىنا كىرەتىن ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا ارنالعان. رەسەي بولسا ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان جانە قىرعىزستانمەن سول وداق قۇرامىندا. ودان كەيىن ءونىم رەسەيگە جونەلتىلىپ, نارىققا شىعارىلادى, ال باتىس برەندتەرى ونى تاراتۋ مەن ساتۋعا باقىلاۋدى جوعالتادى», دەيدى رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى تاتيانا كرەيدەنكو.
ءبىز وسى ورايدا قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆقا بىرقاتار ساۋال قويدىق جانە ناقتىلى جاۋاپ الدىق. ول قازاقستاننان رەسەيگە قاراي جوعارى تەحنولوگيالار تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ كۇرت ءوسۋىن – ناقتى پاراللەلدى يمپورتتىڭ كورىنىسى دەيدى.
– بىزدە وسى جارتى جىلدا كەنەتتەن نە Apple, نە Samsung, نە Xiaomi زاۋىتى اشىلعان جوق. نە بولماسا جاپپاي ۇيالى تەلەفون وندىرىسىنە كىرىسىپ كەتكەن جوقپىز. سول سەبەپتى بۇل – رەسەي تاراپىنىڭ پاراللەلدى يمپورتى, ال ءبىزدىڭ تاراپتىڭ رەەكسپورتى. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار. رەەكسپورتپەن اينالىساتىن ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر قازىر جاقسى تابىس تاۋىپ جاتىر. تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى – قايتالاما سانكتسيا. امەريكالىق تەحنولوگيالاردىڭ رەسەيگە رەەكسپورتىنا تىيىم سالىنعان. دەمەك رەسەيگە تەك Apple ونىمدەرىنىڭ عانا ەمەس, Samsung, Xiaomi سياقتى سمارتفونداردىڭ اپارىلۋىنا دا رۇقسات جوق. نەگە؟ سەبەبى اتالعان سمارتفونداردا Google بار, ال Google – امەريكالىق تەحنولوگيا. Apple-دان باسقا تەلەفونداردىڭ بارلىعىندا Android پلاتفورماسى بار. Android – Google-ءدىڭ پلاتفورماسى. تەلەفوندارداعى چيپتەر دە امەريكالىق تەحنولوگياعا جاتادى. مەيلى, ول تايۆاندا جاسالا بەرسىن. سوندىقتان تەلەفونداردىڭ رەسەيگە رەەكسپورتى سانكتسيالاردى بۇزۋ دەپ ەسەپتەلىپ, ەكىنشى رەتتىك سانكتسيالارعا جول اشۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا سانكتسيا قازاقستان ۇكىمەتىنە قارسى سالىنادى دەپ ويلامايمىن. ويتكەنى ۇكىمەت ونداي ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا بولمايتىندىعى جايلى بىرنەشە رەت ەسكەرتتى», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
FINANCE.kz تەلەگرام كانالى اۆتورىنىڭ سوزىنشە, رەسەيلىك ساراپشىلار ايتىپ وتىرعانداي پاراللەلدى يمپورت ەشقانداي دا قالىپتى قۇبىلىس ەمەس, بۇل – ناعىز كونتراباندا.
«سانكتسيادا ەاەو-دان رەەكسپورت جاساۋعا بولادى; قازاقستاننان رەسەيگە قاراي تەلەفون رەەكسپورتىن جاساۋعا رۇقسات دەپ جازىلماعان. ول جەردە ناقتى شەكتەۋ بار: «امەريكالىق تەحنولوگيالار رەەكسپورتىنا تىيىم سالىنادى». بولدى. مۇنىڭ ەاەو-عا كىرمەيتىن وزبەكستانعا دا, ەاەو-عا كىرەتىن قازاقستانعا دا قاتىسى بار. ءيا, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر ءۇشىن تابىس تاۋىپ قالار ءسات شىعار. بىراق تاۋەكەل وتە جوعارى. سوعىس ءالى اياقتالعان جوق. ەرتەڭگى كۇنى بۇل ارەكەت «باسقىنشىلىق جاساپ وتىرعان رەسەيدى قولداۋ» دەپ اتالىپ, تىم قاتاڭ جازاعا الىپ كەلۋى دە عاجاپ ەمەس. قازىر رەسەي ەكونوميكاسى قۇلدىراپ جاتىر. جاقىن ارادا سانكتسيا قىسپاعىنان شىعىپ كەتۋ پەرسپەكتيۆاسى دا جوق», دەيدى ساراپشى.
ول وسىعان دەيىن ەكىنشى رەتتىك سانكتسياعا ۇشىرايتىن تۇڭعىش قازاقستاندىق كومپانيا كۇزدىڭ ورتاسىندا بەلگىلى بولادى دەپ بولجاعانىن جانە بۇل بولجامىنىڭ ورىندالا قويمايتىنىنا ۇمىتتەنەتىنىن ايتادى. سونىمەن بىرگە ساراپشى امەريكالىق تاۋارلاردىڭ رەسەيگە رەەكسپورتىنا تىيىم سالىنعاندىقتان مۇنداي ستاتيستيكا تىكەلەي قايتالاما سانكتسياعا الىپ كەلەرىن تاعى دا ەسكەرتەدى.
2012 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ەرەكشە قۇقىقتاردى پايدالانۋدىڭ ۇلتتىق ءپرينتسيپى جۇمىس ىستەي باستادى. سوعان سايكەس, تاڭبالانعان تاۋارلاردى رەسپۋبليكاعا قۇقىق يەلەنۋشىنىڭ ءوزى جەتكىزەدى نەمەسە ونىڭ كەلىسىمىمەن اكەلۋگە بولادى. 2015 جىلدان باستاپ قۇقىقتاردى پايدالانۋدىڭ ۇلتتىق ءپرينتسيپى ايماقتىق پرينتسيپكە اۋىستىرىلدى. وزگەرىس ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) تۋرالى شارتتىڭ جاسالۋىنا جانە ۇلتتىق زاڭنامانى وسى شارتتىڭ ەرەجەلەرىمەن ۇيلەستىرۋگە بايلانىستى ەنگىزىلدى. بۇل وزگەرىس بويىنشا, مۇشە-مەملەكەتتىڭ كەز كەلگەنىنىڭ اۋماعىنا كەلگەن تاڭبالانعان تاۋار ەاەو-دا ەركىن اينالىمدا بولا الادى. الايدا قازاقستان ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ اقپارىنا سۇيەنسەك, ەۋروپالىق وداقپەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك اياسىندا قازاقستان 2016 جىلى قۇقىقتى جوعالتۋدىڭ وڭىرلىك ۇستانىمىن قابىلداۋ بويىنشا مىندەتتەمە الدى.
«رەسەي فەدەراتسياسىندا بىرقاتار تاۋارعا قاتىستى قۇقىقتاردى سارقۋدىڭ حالىقارالىق قاعيداتى ەنگىزىلدى, ياعني قۇقىق يەسىنىڭ قۇقىقتارىن ساقتاماي اكەلۋگە رۇقسات ەتىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قابىلدانعان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىندايتىنىن اتاپ وتەمىز. قۇقىقتاردىڭ سارقىلۋىنىڭ حالىقارالىق قاعيداتىن قولدانۋ ماسەلەسى قاراستىرىلمايدى», دەپ جاۋاپ بەرەدى مينيسترلىك.
الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ماعبات سپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەەكسپورت – قازاقستاندىقتار ءۇشىن قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتىپ الار مۇمكىندىك. ەگەر رەسمي جەتكىزۋشىدەن تاۋار ساتىپ العان ءىرى قازاقستاندىق كومپانيا رەسەيلىك زاڭدى تۇلعامەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, رەەكسپورت جاساسا وندا قاتاڭ سانكتسياعا ۇشىراۋى ىقتيمال. ەگەر مۇنداي ءىستى شاعىن كاسىپورىندار مەن جەكە كاسىپكەرلەر جۇزەگە اسىرسا, وندا ولاردى قۋدالاي قويۋى ەكىتالاي.
«نەگىزىنەن رەسەيلىكتەرگە ونداي تاۋارلاردى قازاقستاندىق شاعىن كاسىپكەرلەر مەن جەكە تۇلعالار جەتكىزەدى. برەندكە قاتىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتى دالەلدەۋ قيىن. ءبىزدىڭ ءوز مۇددەمىز بار. ەگەر ول رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ مۇددەسىمەن سايكەس كەلسە, وندا اقشا تاۋىپ قالۋ قاجەت. قانداي دا ءبىر وتباسىلار, قانداي دا ءبىر كومپانيالار ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ءبىرشاما جاقسارتا الادى. مەنىڭشە, باتىس كومپانيالارى مۇنداي زاڭداستىرىلعان كونترابانداعا كوز جۇمىپ قارايدى. بۇل ولارعا شىعىنداردى وتەۋ تۇرعىسىنان دا ءتيىمدى. كەز كەلگەن جەكە كومپانيانىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءبىر ماقسات تۇرادى – كىرىس پەن پايدا الۋ. بۇل جەردە ولار تىم قاتتى قاداعالايدى دەپ ويلامايمىن», دەيدى ول.
دەگەنمەن قارجى ساراپشىسى ا.چەبوتارەۆ رەەكسپورت جاساعىسى كەلەتىن كەز كەلگەن كاسىپكەردىڭ ەش ۇيالماستان بالكىم «اتامەكەن» ۇپك-دان, بالكىم اقش ەلشىلىگىنەن كەڭەس سۇراۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن سانكتسياعا قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىمدى اقش قارجى مينيسترلىگى قابىلدايتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك دەيدى ول.
Tsn.ua مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىر رەسەيدە بىرقاتار تاۋارلار تاۋسىلا باستاعان. قاتارى قاتتى سيرەگەن ونىمدەر تىزىمىندە – قۇلاققاپ, Apple مەن Samsung سمارتفوندارى, يمپورتتىق اۆتوكولىكتەر, گازدالعان سۋسىنعا قاجەتتى گاز, يمپورتتىق ءدارى-دارمەك, بالالار تاعامدارى, ەلەكتروندى جانە تۇرمىستىق تەحنيكالار بار. سونداي-اق رەسەي سورەلەرىنەن بارلىق يمپورتتىق تاۋارلار بىرتىندەپ جويىلىپ بارادى. كوسمەتيكالىق برەندتەر, تۇرمىستىق حيميا, جيھازدار مەن تۇرمىستىق تەحنيكا مەن اۆتوكولىكتەرگە ارنالعان كومپونەنتتەر دە نارىقتان جوعالىپ جاتىر.
