ايماقتار • 17 تامىز، 2022

ششۋچينسك قالاسى ابىلاي حان اتانا ما؟!

142 رەت كورسەتىلدى

ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي كوگىل­دىر كولدەر مەن قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار، ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن بۋراباي باۋرايىنداعى جۇپىنى عانا ششۋچينسك قالاسىنىڭ ىرگەتاسى كونە دەرەكتەردىڭ شەرتكەن سىرىنا قاراعاندا، 1800-جىلداردىڭ باسىندا قالانعان ەكەن. 1991 جىلى ءۇش جۇزگە بۋرابايدىڭ بيىگىنەن جارتى عاسىرعا جۋىق بيلىگىن جۇرگىزگەن ابىلاي حان­نىڭ 280 جىلدىق تويى كەزىندە اياۋ­­لى دا ايبارلى ەسىمىن ششۋ­چينسك قالا­سىنا بەرۋ تۋرالى كوپ­­شى­لىك­تىڭ ۇسىنىسى بولىپ ەدى.

ورىندى ۇسىنىستى حان تويىنا التايدان اتىراۋعا دەيىنگى جالپاق دالادان جينالعان ءتامام ەل ءبىراۋىزدان قۇپتاعان. اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتتى، ەندى كەتكەن ەسەمىزدىڭ ورنى تولار دەسكەن. قاي قىرىنان الىپ قاراساڭ دا، ابدەن قيسىنعا كەلەتىن ۇسىنىس. بۋراباي ۇلى حاننىڭ اتا قونىسى ەكەندىگى تاريحي شىندىق. تابيعاتتىڭ ءوز قولىمەن تۇرعىزىلعان تاس قامال ىسپەتتى جاقپار-جاقپار جارتاستاردىڭ ورتاسىندا اتشاپتىرىم الاڭقاي – ابىلاي حان الاڭى بار. انە ءبىر جەردە تابيعاتتىڭ ءوزى قالاپ بەرگەن حان تاعى. حانىن قاسيەت تۇتقان، ەرىن قۇرمەتتەگەن ەل عانا ەمەس، تىلسىم كۇش تە سويىنا وراي سياپات جاساعانعا ۇقسايدى. سول جيىندا اتالى سوزگە قۇلاق قويىپ، قۇلاي قۇپتاعان جالپى جۇرتشىلىق بۇل دۇرىس ۇسىنىس دەسكەن. ەشبىر ءمان-ماڭىزى، تاريحي تاعىلىمى جوق بۇل اتاۋدان ەل مەرەيىن اسقاقتاتىپ، ايبىنىن اسىراتىن، كوكىرەگىڭە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىن حان ەسىمىنەن ارتىق قانداي اتاۋ كەرەك؟! شارتاراپتان جينالىپ، بوداندىقتىڭ تەمىر نوقتاسىن سەرپىپ تاستاپ، ازات، بوستان كۇيگە بەت العان كوكشەتاۋلىقتارعا وسى ۇسى­نىستى جۇزەگە اسىرۋدى شەگەلەپ تۇ­رىپ تاپسىرىپ ەدى. سودان بەرى بۇل ما­سەلە شەشىمىن تاپپاي، ساعىزداي سوزىلىپ كەلە جاتقانى راس. ەندىگى ەل ءۇمىتى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىندا.

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا «سوڭعى كەزدە قازاقستاندىقتاردىڭ ەل ومىرىنە بەلسەندى ارالاسۋعا، شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا ىنتاسى ارتىپ كەلەدى. مەنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمدامام جانە ۇلتتىق سەنىم كەڭەسى – وسى سۇرانىسقا تىكەلەي جاۋاپ. ونى ورداباسىداعى، كۇلتوبەدەگى، ۇلىتاۋداعى ۇلى جيىن­دار­دىڭ زاماناۋي ۇلگىسى دەۋگە بولادى. ءبىز قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت – كەلەلى ءىستى اقىلداسىپ بىرگە شەشۋ ءداستۇرىن جالعاستىرا بەرەمىز» دەگەن بولاتىن. كەلەشەكتە قولعا الىناتىن كەلەلى ءىستىڭ ءبىرى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ابدەن ەسكىرگەن ەل، جەر اتاۋ­لارىن اۋىستىرۋ. اۋىستىرعاندا دا جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرەتىن، وزگەشە رۋحتى سەزىم سىيلايتىن، ابىرويلى دا اسقاق اتاۋلار بولعانى ءجون.

ششۋچينسك قالاسىنىڭ اتاۋى قايدان الىنعانى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. ەجەلگى جەر-سۋ اتاۋلارى ورنالاسقان جەردىڭ بەدەرى مەن بەلگىسىنە وراي قو­يىل­عاندىعى ءمالىم. وسى ورايدا، بۇل اتاۋ بۋراباي باۋرايىنداعى كۇ­مىس كولدەردىڭ، ونىڭ ىشىندە شورتان كو­لى­نىڭ اتاۋىنان الىنۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن بولجام ايتىلادى. تابيعاتتىڭ تۇمسا شاعىندا كولدەگى شورتاننىڭ كوپ­تىگىنەن كولگە سۋارۋعا اكەلگەن جىلقى ۇركىپ، بەتتەي الماي، ءۇيىرىلىپ تۇ­رادى ەكەن دەيتۇعىن اڭىز بار. شا­ماسى شورتاننىڭ مۇنشالىقتى كوپ­تىگىنە تاڭىرقاعان جۇرت نۋ ورمان­نىڭ ەتەگىندەگى قازىعىن جاڭا قاعىپ جاتقان كولگە دە ءدال وسىلاي ات قويىپ، ايدار تاققان سىڭايلى.

ششۋچينسك قالاسىنىڭ تۇرعىندارى وسى جىلدىڭ 14 ءساۋىر كۇنى بۋراباي اۋداندىق گازەتىندە قىرىق ادامنىڭ قولى قويىلعان ۇسىنىس جاريالادى. بۇل ۇسىنىستا ەل تاۋەل­سىز­دىگى ءۇشىن بار عۇمىرىن، كۇش-جىگەرىن سارپ ەتكەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىن ەل ەسىندە ساقتاۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ابىرويلى مىندەتى ەكەنى ايتىلادى. وسىعان بايلانىستى الاشتىڭ باعىنا تۋعان ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى، ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇلى ابىلاي حاننىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگى سيپاتتالادى. شىنىندا دا تاريح ابىلاي حاندى ورتا ازيانىڭ اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ قاتارىنا قويدى. كوكشەتاۋدا، ونىڭ ىشىندە ناقتىراق ايتساق، بۋراباي باۋ­رايىندا ۇلى حان جارتى عاسىرعا جۋىق حاندىق قۇردى. بۇل ءداۋىر قازاق حالقىنىڭ وركەندەپ، ورلەگەن ءداۋىرى ەدى. ابىلايدىڭ ءوز ۇرپاعى، عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ: «ابىلاي ءداۋىرى – قازاقتىڭ التىن عاسىرى» دەپ باعا بەرگەن بولاتىن. ابىلاي حان اسا دارىندى، ءىرى قايراتكەر، قولباسشى بولدى. ول تۇس-تۇستان انتالاعان، كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنە كوزىن الارتقان ەشبىر كورشىنىڭ ىڭعايىنا جۇرمەدى. ەلىنىڭ ەركىندىگىن، بوستاندىعىن قورعاي ءبىلدى. ءوزىنىڭ اسقان اقىلدى، سابىرلى مىنەزى مەن قىلاۋداي كىرشىك تۇسىرمەگەن ادامگەرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىر وردانىڭ عانا ەمەس، ءۇش وردانىڭ سىيلى حانى اتاندى. ىلە-شالا جەرگىلىكتى «لۋچ» گازەتىندە دە ورىس تىلىندەگى ۇندەۋ جارياعا شىقتى. ەسكىرمەس ەستەلىك ىسپەتتى ۇلى حاننىڭ ەرلىككە تولى عاجايىپ ەڭبەگى باياندالاتىن جانە حاننىڭ ەسىمى ششۋچينسك قالا­سىنا قويىلۋى كەرەكتىگىن ايتىپ، وردالى ويىن ورتاعا سالعان، ەسىم­دەرى جەرگىلىكتى جۇرتقا جاقسى ءما­لىم ازاماتتاردىڭ ىشىندە بۋراباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى ا.كۋليكوۆ پەن يۋ.سەۆاستيانوۆ تا بار.

– ەل تىلەگى ەسكەرۋسىز قالماۋعا ءتيىس، – دەيدى اناتولي كۋليكوۆ: – ەگەر ابىلاي حان ەسىمى ششۋچينسك قالاسىنا بەرىلسە، قانداي جاراسىمدى بولار ەدى. كۋرورتتى ولكەدەگى بۇل قالاعا ءبىر ماۋ­سىمدا ميلليونعا جۋىق مەيماننىڭ كەلەتىنى بەلگىلى. ەل اقساقالدارىنىڭ ۇسىنىسى قابىل الىنسا، قانشاما جۇرت ۇلى حاننىڭ ەسىمىن تاعى ءبىر ەستىپ، ەرلىگىن جادىنا توقىپ، كەيىنگى جاستار ۇلگى الماس پا؟!

– ەلىمىزدەگى قالا اتاۋلارىن وزگەرتۋ ماسەلەسى قولدانىستاعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ زاڭىنا جانە «اكىم­شىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرگە، ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە اتاۋ بەرۋ، ولاردى قايتا اتاۋ، سونداي-اق، ولار­دىڭ اتاۋلارىنىڭ ترانسكريپتسيا­سىن ناقتىلاۋ مەن وزگەرتۋ كەزىندە ءتيىستى اۋماق حالقىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بار، – دەيدى ءبىرجان سال اۋدا­نىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، سوت جۇيە­سىنىڭ ارداگەرى تولەبەك جۇماقاەۆ. – مەن بۋراباي اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە وسىنداعى ەل اعالارىمەن ءجيى جۇزدەسىپ، كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەگە بايلانىستى سان مارتە اقىلداستىم. ەل تۇگەل قولداپ وتىر. دەمەك «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دە­مەك­شى، قالانىڭ اتىن حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى حانىنىڭ ەسىمىمەن اۋىس­تىراتىن ۋاقىت جەتتى.

جاڭا اتاۋ كەيبىر كوشەلەرىنىڭ تو­زى­عى جەتكەن شاعىن قالانىڭ الەۋ­مەتتىك تۇرمىستىق جاعدايىنا اسەر ەتەر مە ەدى دەپ ۇمىتتەنەدى قالا حالقى. ەڭ باستىسى، بۋراباي باۋرايىن عانا ەمەس، التى الاشتى جايلاعان بارشا جۇرتتىڭ الپىس ەكى تامىرىنا ءورشىل رۋح، اسقاق سەزىم، وتانسۇيگىشتىك قاسيەت سىيلار ەدى.

– وتكەن جىلى قول جيناماق بولىپ تا تالپىندىق، – دەيدى تولەبەك جۇماقاەۆ. – بىراق پاندەميا كەزىندە جۇرتتى جيناۋعا جۇرەگىمىز داۋالامادى. ايتسە دە، بۇل جالعىز ءبىزدىڭ، از عانا ادامنىڭ ۇسىنىسى ەمەس، حان ورداسىن جايلاعان قارا ورمانداي قالىڭ ەلدىڭ اماناتى.

ۇلى حانعا قونىس بولعان بۋراباي باۋرايىن جايلاعان ءتامام ەلدىڭ ورىندى ۇسىنىسى ەستيتىن مەملەكەتتىڭ قۇ­لا­عىنا جەتىپ، ارماندارى ورىندا­لا­تىندىعىنا سەنەمىز.

 

اقمولا وبلىسى،

بۋراباي اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار