بولاشاققا باعدار

وقيعاعا ورايلاس وي مامىر ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە مەملەكەت تاريحى ينس­تي­تۋ­تىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن گۋمانيتارلىق سالا عالىمدارىنىڭ حا­لىق­ارالىق ەۋرازيالىق كونگرەسى وتكەلى جاتىر. وعان الەمنىڭ وننان ار­تىق مەملەكەتىنەن وكىلدەر كەلمەكشى. وسىعان وراي ءبىز مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعاننان اتالمىش شارانىڭ ماقساتى تۋرالى ايتىپ بەرۋدى وتىنگەن ەدىك. – بۇل شارا مامىردىڭ 25-26-سىنا بەلگىلەنىپ وتىر. وندا قازاقستان وركەنيەتىنىڭ دامۋى تۋرالى پىكىرلەر الماسىلماقشى. وعان 30-عا جۋىق شەتەلدىك عالىمدار كەلمەكشى, ونىڭ ارا­سىندا قازاقشا بىلەتىن امەريكالىق عالىم ۋيليام فيەرمان, ءتۇر­كيا­دان ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋلۋاحاب قارا, رە­سەيدىڭ استاناسىمەن قاتار اي­ماق­تارىنان, اتاپ ايتقاندا, باش­قۇرت­ستان, تاتارستان, چۋۆاشيا, قا­راشاي-مالقاردان, سونداي-اق فرانتسيا, قىتاي, وزبەكستان, قىر­عىز ەلدەرىنەن گۋمانيتارلىق سالانىڭ ايتۋلى عالىمدارى قاتىساتىن بولادى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, كونگرەسكە تاريحشىلار عانا ەمەس, سوتسيولوگتار, ءتۇر­كولوگتار, ساياساتتانۋشىلار جانە ت.ب. الەۋمەتتىك عىلىمدار وكىلدەرى كەلەدى. ال ءوز ەلىمىزدىڭ بارلىق اي­ماقتارىنان دا ۇلكەن دەلەگاتسيالار كەلەتىن بولادى. عالىمدار ءۇش سەكتسياعا ءبولىنىپ جۇمىس ىستەيدى. كونگرەستىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى الەۋمەتتىك-ساياسي سالادا قانداي جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن سارالاۋ. سونىمەن بىرگە الەمدىك وركەنيەت الەمىندەگى بۇگىنگى ورنى مەن ىقپالى دا اڭگىمە ارقاۋىنا اينالاتىن بولادى. ارينە, ەلى­مىز­دىڭ قازىرگى كەزدەگى جانە بولا­شاق­تاعى پروبلەمالارى تۋرالى دا اڭگىمەلەر قوزعالىپ, ولاردى قالاي ەڭسەرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى پىكىر الىسىلماق. بۇل قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قول جەتكەن تابىستارعا ەسەپ بەرۋ جانە پروبلەمالاردى سارالاۋ سياقتى شارا دەپ ايتساق, ارتىق بولمايتىن شىعار. –كونگرەستىڭ ماڭىزى قانداي دەپ ويلايسىز؟ –قاشاندا حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى كەزدەسۋلەر كوپتەگەن جاڭا يدەيالار مەن تەندەنتسيالاردىڭ تۋىنا مۇرىندىق بولادى. اسىرەسە, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى وسىنداي كەزدەسۋلەر ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتەردىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە وڭ ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ەۋرازيالىق پروبلەمالار گۋمانيتارلىق عىلىم­داردىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينال­عانى ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ 1994 جىلعى باستاماسىن تەوريالىق تۇرعىدان بايىتىپ, باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن تانىسىپ-بىلىسە تۇسۋگە دەگەن ۇمتىلىستى, ءوزارا قىزىعۋ­شىلىقتى ارتتىرا تۇسەرى ءسوزسىز. بۇگىنگى ەۋرازيالىق يدەيالار ءبىر ەلدىڭ مونوپولياسى ەمەس, سونداي-اق ول مونولوگ ەمەس, پوليفونيا ەكەندىگىن دە ءبىر-بىرىمىزگە جەتكىزە بىلسەك كونگرەستىڭ ءوزىنىڭ نەگىزگى ماقساتىن ورىنداعانى بولادى. ارينە, بۇل ىسكە قازاقستاننىڭ جەتەكشى عالىمدارىمەن قاتار فرانتسيا, رەسەي, تۇركيا, قىتاي سەكىلدى ەلدەردىڭ وزىق ويلى عالىم­دارىنىڭ ۇلەسى زور بولماق. ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىم باعىتى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى ىزگىلەندىرىپ, قۇرلىق ەلدەرى اراسىندا سەنىمدىلىك ورناتۋ ەكەندىگى بەلگىلى. ال ءوزارا سەنىمدىلىك ءتۇرلى مەملەكەت ادامدارىنىڭ ءبىر-ءبىرىن جاقسى بىلگەنىندە, ولاردىڭ وزىق ويلارى مەن يدەيالارىنىڭ قانداي ەكەندىگىن ۇيرەنگەنىندە بولارى ءسوزسىز. بۇگىنگى تاڭدا شىعىس پەن با­تىستىڭ جاقىنداسۋى جاڭا كەزەڭگە كوتەرىلىپ, ول ۇنقاتىسۋدان ارىپتەستىككە اياق باستى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ عالىمدار مەن ينتەل­لەكتۋالدىق ەليتانىڭ الدىنا تەوريا ازىرلەۋ جانە وركەنيەت تاريحىن زەرتتەۋمەن عانا ەمەس, بولاشاقتىڭ ستسەناريىن بولجاۋلارى قاجەت دەگەن جاڭا مىندەتتەر قويىپ وتىر. ءبىزدىڭ كونگرەسىمىز وسىنداي مىندەتتەردى ورىنداۋعا ىلكىم ىقپال ەتەر دەگەن سەنىمدەمىز. سوندىقتان دا ونىڭ ماڭىزى زور. –مەملەكەت تاريحى ينستي­تۋ­تى­نىڭ ءوزى وسى كونگرەسكە قانداي دا­يىن­دىقپەن كەلدى؟ كەلگەن قوناق­تارعا كورسەتەتىن تابىستارىڭىز قانداي؟ ء–بىز بيىل 12 كىتاپ شىعارعالى وتىرمىز. سونىڭ ىشىندە “نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ – تاۋەلسىز مەم­لەكەت­تىڭ نەگىزىن قالاۋشى” دەگەن كىتا­بىمىز قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە شىعاتىن بولادى. اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسىن ءتىلدى وتە جەتىك بىلەتىن امەريكالىق عالىمداردىڭ وزدەرى اۋداردى. ولارعا توپونيم, ەتنونيم سەكىلدى ارناۋلى دۇنيەلەر بويىنشا قازاقستاندىق عالىمدار كومەكتەسىپ وتىردى. ودان ءارى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جەتىستىگىمىز, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تاريحشى ەمەس ماماندارىنىڭ باكالاۆرياتتارىنا ارنالعان قازاق جانە ورىس تىلىندەگى تاريح وقۋلىعىن دايىنداپ شىعاردىق. “پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ قا­لىپتاسۋى” اتتى ەڭبەكتە تاۋەلسىز قازاقستانداعى بيلىك قۇرى­لى­مى­نىڭ قالىپتاسۋى زەرتتەلىپ, باعالانىپ سونىمەن بىرگە بولاشاعى بولجانىپ كورسەتىلگەن. ارينە, شىعاراتىن كىتاپتارىمىزدىڭ ءبارىن تىزبەلەپ شىعۋ مىندەت ەمەس دەپ ويلايمىن. كونگرەستىڭ ءوزى بەي­بىت­شىلىك جانە كەلىسىم سا­را­يىن­دا وتەتىن بولادى. ول ءوتىپ جاتقاندا فويەدە كىتاپ كورمەسى ۇيىم­دا­س­تى­رىلىپ, ءبىزدىڭ بارلىق شىعارعان كى­تاپتارىمىز سوندا قويىلاتىن بولادى. كونگرەستىڭ باستى ەر­ەك­­­شەلىكتەرىنىڭ بىرىنە – ونىڭ جۇ­مىسىنا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن سول كەزدەردە ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلەتىن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدوللا گۇل قاتىسىپ, قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋ ايتا­تىنىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىن. سونىمەن بىرگە وسى جەردە “تۇركى دۇنيەسىنىڭ اكادەمياسى” دا اشىلاتىن بولادى. تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ مادەني, تاريحي بايلانىسىنىڭ تامىرى تەرەڭ ەكەندىگى بارشامىزعا ايان. ال وسىنداي سان عاسىرلىق تاريحىمىزدى تيىسىنشە زەرتتەپ-زەردەلەۋ مۇمكىندىگى ءبىز ءۇشىن تەك قانا كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ مۇمكىن بولدى. سونداي-اق قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا تۇركى الەمىنىڭ بىرتۇتاستىعى اسا ما­ڭىز­دى. ەندەشە, باستاۋ كوزى اتا-بابالار تاريحىنان باستالاتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني-تاريحي جالعاستىعىن زەرتتەپ-زەردەلەي وتىرىپ, ونى نىعايتا ءتۇسۋ ماق­ساتىندا اشىلىپ وتىرعان “تۇركى دۇنيەسى اكادەمياسىنىڭ” بۇكىل تۇركىتىلدەس ەلدەر ءۇشىن الار ورنى مەن ءرولى ماڭىزدى ەكەندىگى انىق. –وسىدان ءارى تاعى ءبىر ۇلكەن شارا وتكىزىلگەلى وتىر ەكەن عوي؟ ء–يا, ودان كەيىن, مامىردىڭ 28-29-ى كۇندەرى تمد ەلدەرى تاريحشىلارىنىڭ فورۋمى بولعالى جاتىر. بۇل فورۋم ءبىزدىڭ ينس­تي­تۋتتا جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىند­ا­عى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتەتىن بولادى. ول “تاريحتان – قازىرگى زامانعا دەيىن” دەپ اتالادى. وندا 1930-1950 جىلدارداعى كسرو اۋماعىنداعى ءتۇرلى حالىقتاردىڭ قازاقستانعا جەر اۋدارىلۋى م­ا­سەلەسى قارالادى. بۇل شارا قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ەلارالىق گۋمانيتارلىق-ارىپتەستىك قورىنىڭ قولداۋىمەن “بولاشاق ءۇشىن ۇمىتىلماسىن” اتتى جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە وتكىزىلگەلى وتىر. –ونىڭ ماقساتى قانداي؟ –مۇندا قازاقستانعا ءتۇرلى حالىقتاردىڭ جەر اۋدارىلۋىنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارلارى, دەپور­­تاتسيانىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنى, كىمدەردىڭ ۇيىمداستىرىپ, ءجۇر­گىز­گەنى تۋرالى ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرىلەتىن بولادى. فورۋم بارى­سىن­دا دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كون­فە­رەن­تسيالار بولادى جانە مۇندا نە­گىزىنەن تاريحشىلار عانا قاتىسادى. سونىمەن قوسا كەلگەن قوناقتار اراسىندا مايا پليسەتسكايانىڭ ءىنىسى, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قارىنداسى سياقتى ادامدار دا بولادى. ولاردان دا باسقا رەپرەسسياعا ۇشىراعان جانداردىڭ تۋىستارى مەن بالالارى كەلەتىن بولادى. بۇل فورۋمنىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى دا زور بولماقشى. كەلگەن قوناقتاردى قاراعاندى قالاسىنىڭ جانىنداعى كارلاگ پەن اقمول اۋىلىنىڭ جانىندا بولعان الجير-ءدىڭ ورنىنا اپارۋ دا كوزدەلىپ وتىر. ءسويتىپ, قوناقتار ءوز تۋىستارىنىڭ ازاپ شەككەن جەرلەرىن, سونىمەن قاتار قازا بولىپ, جەرلەنگەن ورىندارىن دا كورەتىن بولادى. –دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كونفە­رەن­تسيالاردا قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلمەك؟ – وتىرىستار بارىسىندا جا­سالاتىن باياندامالار, ايتىلاتىن پىكىرلەر تمد ەلدەرىندەگى تاريح ءبىلىمىنىڭ تەوريالىق-ادىستەمەلىك ماسەلەلەرى, تاريحي ورتاقتىقتى الەۋمەتتىك ساۋالنامالار ادىسىمەن قاراستىرۋ جايلى دا اڭگىمەلەر بولادى. ارينە, ەڭ نەگىزگى ماسەلە – قازاقستانعا حالىقتاردىڭ ءماجبۇرلى قونىس اۋدارۋىنىڭ سەبەپتەرىن تالداۋعا ارنالماق. سونىمەن بىرگە جالپى دەپورتاتسيالار تاريحى تۋرالى دا اڭگىمەلەر قوزعالاتىن بولادى. جالپى ايتقاندا, بۇل ستا­ليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىن ەسكە الۋعا ارنالعان 31 مامىر كۇنىنە ورايلاستىرىلىپ وتىرعان شارا. قازىر تمد حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ارالاسۋى ناشارلاپ كەتكەنى بەلگىلى. وسى شارالار سول ولقى­لىق­تاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, حا­لىقتاردى ءبىر-بىرىنە جاقىن­داس­تى­رۋعا قىزمەت ەتەر دەگەن ۇمىتتەمىز. استانا سول ءۇردىستىڭ باستاماشىسى بولىپ, وسى تاقىرىپقا ارنالعان حالىقتار حارتياسىن قابىلداۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سايىپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى بەيبىت ومىرگە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. –اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.