ساياسات • 17 تامىز، 2022

ەكونوميكانىڭ وسۋىنە ناقتى سەكتور ۇلەس قوسىپ وتىر

250 رەت كورسەتىلدى

پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ بيىلعى 7 ايداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ جاعدايى جانە جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىق ماسەلەلەرى قارالدى.

ينفلياتسيانى تەجەۋگە قاجەتتى قۇرالدار بار

ءبىرىنشى ماسەلە جونىندە ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ، قارجى ءمينيسترى ەر­ۇلان جاماۋباەۆ جانە ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقىل­جان بايماعامبەتوۆ بايانداما جاسادى.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الى­بەك قۋانتىروۆتىڭ حابارلا­ۋىنشا، وسى جىلدىڭ قاڭتار-شىل­دە ايلارىندا قازاق­ستان ەكونو­ميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 3،3%-دى قۇرادى. ەسەپتى كەزەڭدە نە­گىزگى ترەندتەر بويىنشا ناقتى سەك­تورداعى جوعارى ءوسۋ، قىزمەت كور­سەتۋ سەكتورىنداعى ءوسۋدىڭ جەدەل­دەۋى، وڭ ساۋدا بالانسىنىڭ ساق­تالۋى بايقالۋدا. ناقتى سەكتور­داعى ءوسىم 3،4%-دى قۇرادى.

قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ىسكەرلىك بەلسەندىلىك 2،5%-عا دەيىن ۇلعايدى (قاڭ­تار-ماۋسىمدا 2،1%). سالالار اراسىندا قۇرىلىس (8،6%-عا ءوسۋ)، اقپارات جانە بايلانىس (6،5%-عا)، ساۋدا (6،2%-عا)، كولىك جانە قويمالاۋ (5،6%-عا)، وڭدەۋ ونەركاسىبى (4،9%-عا)، اۋىل شا­رۋا­شىلىعى (2،1%-عا)، تاۋ-كەن ءون­دىرۋ ونەركاسىبى (1،0%-عا) وڭ ءوسىم كورسەتۋدە.

نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستي­تسيالاردىڭ ءوسۋ قارقىنى­نىڭ 4،5%-عا دەيىن جەدەلدەۋى بايقالادى (قاڭتار-ماۋسىمدا – 2،6%). ينۆەستيتسيالار مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋدا – 99،2%-عا، ءبىلىم بەرۋدە – 74،8%-عا، ساۋدادا – 26،4%-عا، دەنساۋلىق ساقتاۋدا – 26،3%-عا، جىل­جىمايتىن م ۇلىكپەن وپەراتسيالاردا – 19،9%-عا، قارجى جانە ساق­تاندىرۋ قىزمەتىندە – 17،3%-عا، قۇرىلىس سالاسىندا 14،8%-عا ءوستى.

وسى جىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا سىرتقى ساۋدا تاۋار اينالىمى 39،4%-عا ءوسىپ، 63،7 ملرد دوللاردى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت بويىنشا كورسەتكىش 56،3%-عا (42،2 ملرد دوللار)، ال وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى – 33،5%-عا (12 ملرد دوللار) ارتتى.

ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقىلجان بايما­عامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، شىلدەدە جىلدىق ينفلياتسيا 15%-دى قۇ­رادى. ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لا­رىنىڭ باعاسى – 19،7%، ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار – 14،2%، اقىلى قىزمەتتەر 9،2%-عا ءوستى. شىلدەدە ايلىق ينفلياتسيا 1،1%-دى قۇرادى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ مالىمەتىنشە، ەسەپتى كەزەڭدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 8 ترلن 463 ملرد تەڭگە سوماسىندا كىرىستەر (ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا) ءتۇستى، رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتكە تۇسكەن كىرىستەر (تران­سفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا) 5،6 ترلن تەڭگە شاماسىندا (جوسپار 101،3%-عا ورىندالدى) بولدى، جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىستەرى 2 ترلن 864 ملرد تەڭگەنى (113،3%-عا اتقارىلدى) قۇرادى. مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتىڭ شىعىستارى 98،7%-عا، رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ شى­عىس­تارى – 99،6%-عا، جەرگىلىكتى بيۋد­­جەتتەردىڭ شىعىستارى 98%-عا اتقارىلدى.

بايانداماشىلاردى تىڭداعان پرەمەر-مينيستر ەكونوميكانىڭ وسۋىنە نەگىزىنەن ناقتى سەكتور ۇلەس قوسىپ وتىر­عانىن اتاپ ءوتتى.

ء«وسۋ ديناميكاسىن ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن ەكونوميكانى ودان ءارى ءار­تاراپتاندىرۋ، ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جانە جۇ­مىس ورىندارىن قۇرۋدى كۇشەي­تىپ، جالعاستىرۋ قاجەت»، دەدى ءا.سمايى­لوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى ەسەپتى كەزەڭ­دە قارا­عاندى جانە سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىس­تارى مەن شىمكەنت قا­لاسىندا بار­لىق كورسەتكىش بويىنشا وڭ ديناميكا قالىپ­تاسىپ وتىرعانىن ايتتى. جاۋاپتى مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن ءوڭىر اكىم­دىكتەرى كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇ­مىس­تى كۇشەيتۋى كەرەك.

سونداي-اق ينفلياتسيانى تەجەۋ ماسە­لەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ، قانتتىڭ قىمباتتاۋى مەن تاپشىلىعىنا قاتىسى بولۋى مۇم­كىن كومپانيا قىزمەتىن تەكسەرۋگە تاپسىرما بەرگەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى.

«بۇل پروبلەمانىڭ كوتەرىل­گەنىنە ءبىراز بولدى. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدى جاۋاپتى ورگاندار ەرتەرەك انىقتاپ، الدىن الۋى كەرەك»، دەدى پرەمەر-مينيستر.

ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن قا­جەتتى قۇرالدار بار ەكەنىن، مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەر ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى.

«تاعى دا نازار اۋداراتىن جاع­­داي – وڭىرلەردەگى دەلدالدىق سحەمالاردى تەكسەرۋ جونىندەگى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ، الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعا ۇستەمەسىنىڭ 15% مولشەرىندە بولۋىنا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن فورۆاردتىق ساتىپ الۋ ءۇشىن كەلىسىمشارتتاردىڭ ۋاقتىلى جاسالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك»، دەپ تۇيىندەدى پرەمەر-مينيستر.

ديزەل توڭىرەگىندەگى جاعداي شەشىمىن تابادى

پرەمەر-مينيستر ءا.سمايى­لوۆ ۇكى­مەت وتىرىسىندا ىشكى نا­رىقتى جانار-جاعارماي ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاپسىرما بەردى.

ۇكىمەت باسشىسى كەيبىر وڭىر­لەردە ديزەلدىك وتىن بويىنشا پروبلەما تۋىنداپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «بۇل ازاماتتارىمىزدىڭ نارا­زىلىعىن تۋدىرۋدا. ەگىس ناۋقانى باستالار الدىندا مۇنداي پروبلەما قالاي ورىن الىپ وتىر؟»، دەپ سۇ­رادى ءا.سمايىلوۆ ەنەرگەتيكا مينيس­ترىنەن.

ءوز كەزەگىندە اتالعان مينيسترلىك باسشىسى بولات اقشولاقوۆ ديزەل وتىنىنا جوعارى سۇرانىستى جابۋ ءۇشىن بارلىق رەسۋرستاردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر مەن جقس-عا بولىنەتىنىن حابارلادى. ونەركاسىپ كاسىپورىندارى مەن قتج ءۇشىن وتىن قالدىقتارى ەكىنشى كەزەكتە بولىنەدى، ال جەتىسپەگەن جاعدايدا قاجەتتى كولەم يمپورتتالماق.

بۇدان بولەك، مينيسترلىك شەكارا پەريمەترى بويىنشا تران­زيتتىك كولىك ءۇشىن ديزەل وتىنىنا سارالانعان باعا بەلگىلەۋدى كوز­دەيتىن بۇيرىق جوباسىن ازىرلەدى. باعالار تۇرعىلىقتى جەرىنە، تۇ­تىنۋ كولەمىنە جانە كولىك تۇرىنە قاراي سارالانادى. ماسەلەن، قازاق­ستاندىقتار ءۇشىن جۇرگىزۋشى كۋالىگى بولعان جاعدايدا، قازىرگى باعا – 230-260 تەڭگە بويىنشا ليميت تاۋلىگىنە 100 ليتر ديزەل وتىنىن قۇرايدى، قازاقستاندا تىركەلگەن جۇك كولىگى ءۇشىن – تاۋلىگىنە 300 ليتر. قالعان ادامدار توبىنا، سونداي-اق كورسەتىلگەن كولەمنەن ارتىق ديزەل وتىنى ءۇشىن 1 ليتر 450 تەڭگەدەن ساتىلادى.

باياندامانى تىڭداپ بولعاننان كەيىن ۇكىمەت باسشىسى ەنەرگەتيكا مينيس­ترلىگىنە وتاندىق نارىقتا جانار-جاعارماي تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى ۋاقتىلى قابىلداۋدى تاپسىردى. «جانارماي قۇيۋ ستانسالارىنىڭ يەلەرىمەن ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك. ازاماتتارىمىز بەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى زارداپ شەك­پەۋى كەرەك» دەپ باعانى كۇندەلىكتى نازاردا ۇستاۋدى تاپسىردى.

ا

بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى – ماڭىزدى ماسەلە

ۇكىمەت وتىرىسىندا جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىق بارىسى قا­رالدى.

وسى ماسەلە جونىندە بايانداعان وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى اسحات اي­ماعامبەتوۆ جاڭا وقۋ جىلى 1 قىر­كۇيەكتە باستالىپ، 36 اپتاعا سوزىلىپ 31 مامىردا اياقتالاتىنىن حابارلادى. مەكتەپتەرگە قاتىستى بىرقاتار جاڭاشىلدىق ەنگىزىلدى.

ارنايى زەرتتەۋلەردىڭ قورى­تىندى­لارىنا سايكەس 1-سىنىپ وقۋ­شىسىنا ءۇش ءتىلدى بىردەن مەڭ­گەرۋ قيىن ەكەنى انىقتالدى. وسىعان وراي، قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردە 1-سىنىپ وقۋشىسىن تەك قازاق تىلىندە وقىتۋدى، ال ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن وقىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردە ەكىنشى سىنىپتان باستاپ ورىس ءتىلى ەنگىزىلەدى، ال اعىلشىن ءتىلى بارلىق مەكتەپتەردە ءۇشىنشى سىنىپتان باستالادى.

سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدا­رىنىڭ باسشىلارىن رو­تاتسيالاۋ  ينستيتۋتى ەنگى­زىلدى. پە­دا­گوگتەردى جۇمىسقا قابىل­­داۋ­دىڭ جاڭا قاعيدالارى دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر، ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق بىلىكتىلىك تەستىلەۋ ارقىلى. ەندى اتا-انالار جينالىستارى دا زاماناۋي جانە ءتيىمدى فورماتتا وتكىزىلەدى.

بيىل كوللەدجدەردە سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا وقۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس 70%-عا، كومەكتى قاجەت ەتەتىن بالالاردى قا­بىلداۋ ءۇشىن گرانت  كۆوتاسى 50%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى. كول­لەدجدەر جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بىرلەسىپ 4 مىڭنان استام ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن جاڭارتتى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ مالى­مەتىنشە، ەلىمىزدە 120 جوو جۇمىس ىستەيدى، ولاردىڭ 104-ىندە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

2022-2023 وقۋ جىلىندا مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس كولەمى 88 214 ورىندى قۇرادى، ونىڭ ىشىندە 42 303 گرانت تەحنيكالىق ما­مان­دىق­تارعا بولىنگەن. بۇل رەتتە جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ باكالاۆريات دەڭگەيىندە ستيپەنديا 20%-عا (31 423 تەڭگەدەن 36 660 تەڭگەگە دەيىن، پەداگوگيكالىق باعىتتاعى ستۋدەنتتەر ءۇشىن 58 800 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) ۇلعايتىلدى، ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا  15%-عا (76 950 تەڭگەدەن 86 987 تەڭ­گەگە دەيىن جانە تيىسىنشە 172 500 تەڭگەدەن 195 000 تەڭگەگە دەيىن) ءوستى. بۇل نورما شاما­مەن 161 مىڭ ءبىلىم الۋشىعا قاتىستى بولادى.

جاڭا وڭىرلەردىڭ وقۋ جىلىنا دايىندىعى تۋرالى اباي وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان ۇران­حاەۆ، جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەي­­بىت يساباەۆ جانە ۇلىتاۋ وب­لى­سىنىڭ اكىمى بەرىك ابدىعاليەۆ بايان­دادى.

پرەمەر-مينيستر 1 قىركۇيەك­كە دەيىن ەلىمىزدە 81 جاڭا مەكتەپ اشۋ جانە تاعى 213-ءىن تولىق جوندەۋدەن وتكىزۋ جوسپارلانعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار با­تىس قازاقستان، تۇركىستان، الماتى وب­لىستارىندا جانە الما­تى قا­لاسىنداعى بىرقاتار ءبىلىم وشاق­تارىندا جوندەۋ جۇمىستا­رىنىڭ اياقتالماي قالۋ قاۋپى بار. «اتالعان وڭىرلەر شۇعىل شارالار قابىلداپ، جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىقتى تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بۇل جوسپارلانعان مەكتەپ قۇرىلىسىنا دا قاتىستى» دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىنىڭ ءبارى بىردەي قاۋىپ­سىز­دىك تالاپتارىنا ساي ەمەس ەكەنىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل ماسەلەنى ەرەكشە باقىلاۋعا الىپ، بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن تەز ارادا ءتيىستى شارالاردى قا­بىل­داۋ قاجەت، ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بە­رۋ ۇيىم­دارىنىڭ بەينەباقىلاۋ جۇيە­­لەرىن پوليتسيانىڭ جەدەل باس­­قارۋ ورتالىقتارىمەن بىرىكتىرۋ كەرەك.

پرەمەر-مينيستر بيىل وقۋ­شىلاردى تاسىمالداۋعا 515 جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الىنعانىن، سونداي-اق مەكتەپكە قاجەتتى كيىم-كەشەك پەن كانتسەلياريالىق تاۋارلاردى وزدەرى ساتىپ الۋ ءۇشىن از قامتىلعان وتباسىلار كەمىندە 37 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اقشالاي قاراجات الاتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي كومەك 470 مىڭ بالاعا كورسەتىلەتىن بولادى.

سونىمەن قاتار جاستاردى كاسىپتىك-تەحنيكالىق بىلىممەن قام­تۋ ءۇشىن بيىل مەملەكەتتىك تاپ­سىرىس 128 مىڭ ورىنعا ۇلعاي­تىل­دى، ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبى­لىم الۋعا بەرىلەتىن گرانتتار سانى 88 مىڭعا دەيىن كوبەيدى، ينجەنەر-تەحنيك كادرلاردى دايارلاۋ ماقساتىندا شەتەلدىك جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ەلىمىزدەگى 3 جاڭا فيليا­لىنا قابىلداۋ باستالدى. «جالپى، جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىل­داندى»، دەدى وسى ماسەلەگە وراي ءا.سمايىلوۆ.

وتىرىس قورىتىندىسى بويىن­شا ۇكىمەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ نىساندا­رىنىڭ وقۋ جىلىنا دا­يىن­دىعىن 100% قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ، ءبى­لىم بەرۋ باع­دارلاماسىنا جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن ۇيرەتۋدى مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ جانە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ينسپەكتورلاردى وسى جۇ­­مىسقا تارتۋ ماسەلەسىن قاراۋ تاپسىرىلدى.

ءوڭىر اكىمدىكتەرى كومەككە مۇق­تاج بالالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن 100% قام­تاماسىز ەتۋى قاجەت.

سونىمەن قاتار ساۋدا مينيس­ترلىگى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسىمەن جانە اكىم­دىكتەرمەن بىرلەسىپ، مەكتەپ­كە قا­جەتتى كەرەك-جاراقتار باعا­لارى­نىڭ تۇراقتى بولۋىن قامتا­ماسىز ەتۋى ءتيىس. يندۋستريا مينيسترلىگىنە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ، مەكتەپ فورماسىنىڭ قۇنىنا قا­تىستى ماسەلەنى پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى.

پرەمەر-مينيستر مەكتەپتەرگە تولىق وقۋلىقتار جيىنتىعىن جەتكىزۋدى، سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ باس­قا قالالاردان كەلگەن ستۋدەنت­تەرىن جاتاقحانالارداعى ورىندارمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە بارلىق شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار