الەم • 16 تامىز، 2022

اشتىققا ۇشىراعاندار سانى ارتا ءتۇستى

1036 رەت كورسەتىلدى

حالىقارالىق قوعامداستىق دابىل قاعىپ جاتىر. الەم اشارشىلىق الدىندا تۇر. كەيىنگى گەوساياسي وقيعالار، جاھاندىق جىلىنۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ميلليونداعان حالىقتى اشقۇرساق قالدىرعان. «جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى، ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قىمباتشىلىق، اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تاۋارلاردىڭ باعاسىنىڭ ءوسۋى دە اسەر ەتىپ وتىر.

الەمدەگى اشارشىلىق ماسەلەسى تالايدان بەرى كوتەرىلىپ ءجۇر. بۇۇ كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، الەمدە 700 ميلليوننان اسا ادام كەدەيشىلىك دەڭگەيىندە ءومىر سۇرەدى ەكەن. بىراق كەيىنگى جارتى جىلدا بۇل ماسەلە ودان سايىن كۇردەلەنە ءتۇستى. ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قاق­تى­عىس سالدارىنان جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك تىزبەگىنە وراسان شىعىن كەلگەن.

مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، ۋكراينا دا، رەسەي دە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ جونىنەن الەمدە الدىڭعى قاتاردا. جىل سايىن ميلليونداعان توننا بيداي، جۇگەرى سەكىلدى ءداندى-داقىلدار شەتەلگە ساتىلاتىن. بىراق 24 اقپاننان كەيىن بۇل جاعداي كۇرت قيىن­دا­دى. رەسەي ۋكراينانىڭ پورتتى قالالارىن بلوكاداعا الىپ، استىق تاسىمالىنا كەدەرگى كەلتىردى.

ەكىنشىدەن، رەسەيدىڭ باسقىنشى ارەكەتىنە بايلانىستى سالىنعان سانكتسيالاردىڭ كەرى اسەرى بولىپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرى بۇعان دەيىن رەسەيدەن گاز بەن مۇناي ساتىپ الاتىن. بىراق سانكتسياعا بايلانىستى ودان باس تارتا باستادى. ونىڭ ۇستىنە، الەمدەگى باستى مۇناي ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ بىرىنە سالىنعان سانكتسيا «قارا التىن» باعا­سىنا دا اسەر ەتتى. ءسويتىپ، مۇناي قىمباتتادى. سونىڭ سالدارىنان جەر-جاھانداعى ەنەرگەتيكا سالاسىندا دا باعا ءوسىپ، ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلىمى تىزبەگىنە «جىعىلعانعا جۇدىرىق» بولىپ وتىر.

تاياۋدا تۇركيانىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن بۇۇ، ۋكراينا، رەسەي جانە تۇركيا كەلىسىمگە كەلگەن. ءسويتىپ، ۋكراينا پورتتارىندا تۇرىپ قالعان استىقتى تاسىمالداۋ تۋرالى ۋاعدا­لاس­تى. ناتيجەسىندە، ءداندى-داقىل تيەلگەن بىرنەشە كەمە جولعا شىقتى. مۇنداي جاڭالىق نارىقتاعى باعانى ءسال عانا تۇسىرگەنىمەن، جالپىلاما اسەرى شامالى ەكەنى اڭعارىلادى.

مىسالى، ماۋسىم مەن شىلدە ارالىعىندا بيداي باعاسى 14،5 پا­يىز­­عا ارزاندادى. وسىلايشا، ۋك­راي­نا قامبا­سىنداعى 20 ميلليون تونناعا جۋىق استىقتىڭ ەكسپورت­قا شىعا­رىلۋى باعاعا وسىلاي اسەر ەتتى. بىراق كەلىسىم كەز كەلگەن ساتتە بۇزىلۋى ىق­تيمال ەكەنىن ايتاتىندار كوپ. ويتكەنى رەسەي تاراپى ۋاع­دا­لاس­تىق­تىڭ ەرتەڭىنە-اق ودەسسا پورتىنا زىمىرانمەن سوققى جاساعان-دى.

مۇنداي قاۋىپتى كەزەڭدە ەكىنىڭ ءبىرى ۋكراينادان استىق تاسىمالداۋعا تاۋەكەل ەتە بەرمەيدى. ويتكەنى كەز كەل­گەن ساتتە كەمەگە راكەتا ءتيىپ، سۋعا كەتۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. ونىڭ ۇستىنە، تاسىمال باستالعانىمەن بۇل پرو­تسەسس باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ساراپشىلار ۋكراينا مەن رەسەي بۇكىل كۇشىن سالىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا كوشسە دە جاعداي وزگەر­مەي­دى دەگەن پىكىردە. ويتكەنى سوعىسقا دەيىنگى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىن دەپ ەسەپتەيدى. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ 36-ى ەلى ۋكراي­نا­دان كەلەتىن ءداندى-داقىلعا تاۋەلدى.

بۇۇ-نىڭ ارنايى داعدارىس توبى ازىق-ت ۇلىك يمپورتىن تولەۋگە قارجىسى جەتپەيتىن 60-تان استام ەلگە باقىلاۋ جۇرگىزەدى. ۇيىم ەنەرگەتيكا قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى مەن ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى قۇبىلمالى جاعداي دامۋشى ەلدەرگە قيىنعا سوعاتىنىن ايتادى. وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون. بۇۇ بيىلعى عاسىردىڭ سوڭىندا كەدەيلىكپەن كۇرەستەن ناتي­جە شىعارىپ، اشتىقتى جەڭەمىز دەپ مالىمدەگەن ەدى. بىراق جىل سايىن شارتاراپتاعى اشقۇرساقتاردىڭ ارتۋى بۇل ۋادەنىڭ ۋادە كۇيىندە قالۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭعارتادى.

نارىقتاعى استىق باعاسىنىڭ وسۋىنە سوعىستىڭ كەلتىرگەن زاردابى ءبىر بولەك. وعان قوسا، جاھان­دى جايلاعان قۇرعاقشىلىق پەن كلي­­ماتتىڭ وزگەرۋى دە اۋىل شار­ۋا­­­شىلىعى سالاسىنا ۇلكەن شى­­عىن كەلتىرىپ وتىر. ماسەلەن، بۇقا­­رالىق اقپارات قۇرالدارىنا تارا­عان مالىمەتكە سۇيەنسەك، سومالي تۇبەگىندەگى جاعداي قيىن. الداعى جارتى جىلدا كەنيا، ەفيوپيا جانە سوماليدە 26 ميلليونعا جۋىق ادام ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا تاپ بولۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ايماقتا 7 ميلليوننان استام مال قىرىلىپ قالدى. جالپى، شىعىس افريكادا 50 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا دۋشار بولعان.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، بيىل قۇر­عاق­شىلىق تا اۋىل شارۋاشىلىعىنا زاردابىن تيگىزىپ وتىر. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وزەندەر مەن كول­دەر قۇرعاپ، وسىمدىكتەر قۋراپ، ءورت كوبەي­گەن. مىسالى، اقش پەن وڭتۇستىك ازيا­داعى اپتاپ ىستىقتان، ەۋروپا، قىتاي جانە شىعىس اف­ريكاداعى قۋاڭشىلىقتان، وڭ­تۇس­تىك كورەياداعى تاسقىننان مىڭ­دا­عان گەكتار استىق جويىلىپ كەتتى. دەمەك ازىق-ت ۇلىك باعاسى ءالى دە قىمباتتاي تۇسەدى دەگەن ءسوز.

اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قىم­باتتاۋىنا تىڭايتقىشتار باعا­سى­نىڭ كوتەرىلۋى دە ىقپال ەتكەن. بۇل سالا كەلەشەكتە تۇتىنىلاتىن تاۋار­لاردىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلەدى. راس، تىڭايتقىشتار ۋكرايناداعى سوعىس باستالماي تۇرعاندا-اق ارزان ەمەس ەدى. بىراق تىڭايتقىشتاردى وڭدەۋ ءۇشىن تابيعي گاز كوپ قاجەت بولعاندىقتان، قاقتىعىس سالدارىنان تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنى كۇرت قىمباتتادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار