الەمدەگى اشارشىلىق ماسەلەسى تالايدان بەرى كوتەرىلىپ ءجۇر. بۇۇ كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, الەمدە 700 ميلليوننان اسا ادام كەدەيشىلىك دەڭگەيىندە ءومىر سۇرەدى ەكەن. بىراق كەيىنگى جارتى جىلدا بۇل ماسەلە ودان سايىن كۇردەلەنە ءتۇستى. ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قاقتىعىس سالدارىنان جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك تىزبەگىنە وراسان شىعىن كەلگەن.
مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ۋكراينا دا, رەسەي دە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ جونىنەن الەمدە الدىڭعى قاتاردا. جىل سايىن ميلليونداعان توننا بيداي, جۇگەرى سەكىلدى ءداندى-داقىلدار شەتەلگە ساتىلاتىن. بىراق 24 اقپاننان كەيىن بۇل جاعداي كۇرت قيىندادى. رەسەي ۋكراينانىڭ پورتتى قالالارىن بلوكاداعا الىپ, استىق تاسىمالىنا كەدەرگى كەلتىردى.
ەكىنشىدەن, رەسەيدىڭ باسقىنشى ارەكەتىنە بايلانىستى سالىنعان سانكتسيالاردىڭ كەرى اسەرى بولىپ وتىر. ەۋروپا ەلدەرى بۇعان دەيىن رەسەيدەن گاز بەن مۇناي ساتىپ الاتىن. بىراق سانكتسياعا بايلانىستى ودان باس تارتا باستادى. ونىڭ ۇستىنە, الەمدەگى باستى مۇناي ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ بىرىنە سالىنعان سانكتسيا «قارا التىن» باعاسىنا دا اسەر ەتتى. ءسويتىپ, مۇناي قىمباتتادى. سونىڭ سالدارىنان جەر-جاھانداعى ەنەرگەتيكا سالاسىندا دا باعا ءوسىپ, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلىمى تىزبەگىنە «جىعىلعانعا جۇدىرىق» بولىپ وتىر.
تاياۋدا تۇركيانىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن بۇۇ, ۋكراينا, رەسەي جانە تۇركيا كەلىسىمگە كەلگەن. ءسويتىپ, ۋكراينا پورتتارىندا تۇرىپ قالعان استىقتى تاسىمالداۋ تۋرالى ۋاعدالاستى. ناتيجەسىندە, ءداندى-داقىل تيەلگەن بىرنەشە كەمە جولعا شىقتى. مۇنداي جاڭالىق نارىقتاعى باعانى ءسال عانا تۇسىرگەنىمەن, جالپىلاما اسەرى شامالى ەكەنى اڭعارىلادى.
مىسالى, ماۋسىم مەن شىلدە ارالىعىندا بيداي باعاسى 14,5 پايىزعا ارزاندادى. وسىلايشا, ۋكراينا قامباسىنداعى 20 ميلليون تونناعا جۋىق استىقتىڭ ەكسپورتقا شىعارىلۋى باعاعا وسىلاي اسەر ەتتى. بىراق كەلىسىم كەز كەلگەن ساتتە بۇزىلۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتاتىندار كوپ. ويتكەنى رەسەي تاراپى ۋاعدالاستىقتىڭ ەرتەڭىنە-اق ودەسسا پورتىنا زىمىرانمەن سوققى جاساعان-دى.
مۇنداي قاۋىپتى كەزەڭدە ەكىنىڭ ءبىرى ۋكراينادان استىق تاسىمالداۋعا تاۋەكەل ەتە بەرمەيدى. ويتكەنى كەز كەلگەن ساتتە كەمەگە راكەتا ءتيىپ, سۋعا كەتۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. ونىڭ ۇستىنە, تاسىمال باستالعانىمەن بۇل پروتسەسس باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ساراپشىلار ۋكراينا مەن رەسەي بۇكىل كۇشىن سالىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا كوشسە دە جاعداي وزگەرمەيدى دەگەن پىكىردە. ويتكەنى سوعىسقا دەيىنگى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىن دەپ ەسەپتەيدى. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ 36-ى ەلى ۋكراينادان كەلەتىن ءداندى-داقىلعا تاۋەلدى.
بۇۇ-نىڭ ارنايى داعدارىس توبى ازىق-ت ۇلىك يمپورتىن تولەۋگە قارجىسى جەتپەيتىن 60-تان استام ەلگە باقىلاۋ جۇرگىزەدى. ۇيىم ەنەرگەتيكا قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى مەن ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى قۇبىلمالى جاعداي دامۋشى ەلدەرگە قيىنعا سوعاتىنىن ايتادى. وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون. بۇۇ بيىلعى عاسىردىڭ سوڭىندا كەدەيلىكپەن كۇرەستەن ناتيجە شىعارىپ, اشتىقتى جەڭەمىز دەپ مالىمدەگەن ەدى. بىراق جىل سايىن شارتاراپتاعى اشقۇرساقتاردىڭ ارتۋى بۇل ۋادەنىڭ ۋادە كۇيىندە قالۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭعارتادى.
نارىقتاعى استىق باعاسىنىڭ وسۋىنە سوعىستىڭ كەلتىرگەن زاردابى ءبىر بولەك. وعان قوسا, جاھاندى جايلاعان قۇرعاقشىلىق پەن كليماتتىڭ وزگەرۋى دە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇلكەن شىعىن كەلتىرىپ وتىر. ماسەلەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا تاراعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, سومالي تۇبەگىندەگى جاعداي قيىن. الداعى جارتى جىلدا كەنيا, ەفيوپيا جانە سوماليدە 26 ميلليونعا جۋىق ادام ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا تاپ بولۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ايماقتا 7 ميلليوننان استام مال قىرىلىپ قالدى. جالپى, شىعىس افريكادا 50 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا دۋشار بولعان.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بيىل قۇرعاقشىلىق تا اۋىل شارۋاشىلىعىنا زاردابىن تيگىزىپ وتىر. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وزەندەر مەن كولدەر قۇرعاپ, وسىمدىكتەر قۋراپ, ءورت كوبەيگەن. مىسالى, اقش پەن وڭتۇستىك ازياداعى اپتاپ ىستىقتان, ەۋروپا, قىتاي جانە شىعىس افريكاداعى قۋاڭشىلىقتان, وڭتۇستىك كورەياداعى تاسقىننان مىڭداعان گەكتار استىق جويىلىپ كەتتى. دەمەك ازىق-ت ۇلىك باعاسى ءالى دە قىمباتتاي تۇسەدى دەگەن ءسوز.
اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قىمباتتاۋىنا تىڭايتقىشتار باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى دە ىقپال ەتكەن. بۇل سالا كەلەشەكتە تۇتىنىلاتىن تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلەدى. راس, تىڭايتقىشتار ۋكرايناداعى سوعىس باستالماي تۇرعاندا-اق ارزان ەمەس ەدى. بىراق تىڭايتقىشتاردى وڭدەۋ ءۇشىن تابيعي گاز كوپ قاجەت بولعاندىقتان, قاقتىعىس سالدارىنان تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنى كۇرت قىمباتتادى.
