قازاقستان • 16 تامىز، 2022

جۋرناليستيكا جامپوزى ومارعالي قۇدىشەۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر

117 رەت كورسەتىلدى

ءبىر ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق 5 بىردەي باسىلىمنىڭ شىعۋىنا قول قويعان كاسىبي رەداكتوردى بىلەسىز بە؟ ول – اسكەري جۋرناليست-پۋبليتسيست، گۆارديا مايورى ومارعالي قۇدىشەۆ. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق بىرقاتار گازەت-جۋرنالدىڭ قۇرىلۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ازامات تۋرالى وكىنىشكە قاراي، كوپ ايتىلا بەرمەيدى. ومارعالي قۇدىشەۆ قىتايداعى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ءومىرى تۋرالى «جاڭا ءومىر» جۋرنالىن شىعارعان، «ۇگىتشى بلوكنوتى»، «قازاقستان مۇعالىمى» باسىلىمدارىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان، «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ەڭبەك ەتكەن. بۇگىندە ەلىمىزدەگى بىرقاتار ءباسپاسوز قايراتكەرى – وسى تۇلعانىڭ شاراپاتىن سەزىنىپ، ءتالىمىن كورگەندەر. ءبىز بۇگىنگى ماقالامىزدا و.قۇدىشەۆتىڭ پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى رەتىندە قىزمەت ەتكەن 1956-1962 جىلدارداعى ەڭبەگى تۋرالى زەردەلەپ كورمەكپىز. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ ءومىرىنىڭ جارقىن ساتتەرى كەرەكۋ وڭىرىندە وتكەن.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

كەزدەيسوق تانىسۋ

سۋرەتتەردە ۇنەمى باسىنا شلياپا كيىپ، جىميىپ تۇسەتىن (برەجنەۆپەن تۇسكەن سۋرەتىندە دە جىميىپ تۇرعانىنا سۇيسىنۋگە بولادى)، دوڭگەلەك ءجۇزدى، اشىق ماڭدايلى تۇلعانى كورگەندە كوز توقتاتىپ، ويلانىپ قالاتىنىمىز راس. ەگەر العا قاراي وزىپ كەتىپ ايتاتىن بولساق، ومارعالي قۇدىشەۆتىڭ مىنەزى دە سونداي اشىق-جارقىن، ءوز ورتاسىن وزىنە قاراي ءۇيىرىپ تارتىپ، ۇلكەنگە اڭگىمە، كىشىگە قولپاشتاۋ ايتا الاتىن ازامات بولعان.

ومارعالي قۇدىشەۆ تۋرالى پاۆلودار وبلىستىق «سارىارقا سامالى» گازەتىنە قىزمەتكە كەلگەن 2000-جىلدار باسىندا ارداگەر اعالاردان ءجيى ەستيتىن ەدىك. تۇتاس ءبىر تىلشىلىك مەكتەپتىڭ ىرگەسىن سالىپ، كوپتەگەن اقىن-جازۋشىنىڭ قالىپتاسۋىنا، ءتىپتى قارادۇرسىن جازاتىن جۋرناليستەردىڭ ءتىلىن ۇستارتىپ، ءسوز الەمىندە قانات جايۋىنا سەنىم بىلدىرگەن قامقور باسشى بولعانىن اعالار ءجيى اڭگىمە ەتەتىن.

شىنىن ايتقاندا، ومارعالي قۇدىش­ ۇلىنىڭ پاۆلودار وڭىرىندەگى ەڭبەگى تۋرالى قايتا ءبىر ارحيۆكە اينالىپ سوعىپ، ەستەلىكتەر جيناۋىمىزعا ءبىر وقيعا تۇرتكى بولدى. بيىلعى ناۋرىز مەيرامىنىڭ الدى ەدى. قازىردە عالامتور مۇمكىندىگى مول، گازەتتىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىنا تىركەلۋدى سۇراعان ءبىر مەيمانىمىز «گازەت وقىرمانىسىز با؟» دەگەن اۆتوماتتى تۇردە قويىلاتىن ساۋالعا: «سوندا قىزمەت ەتكەن رەداكتوردىڭ قىزىمىن» دەپ جاۋاپ قاتقان ەكەن. تاريحىمىزدى تۇگەندەيتىن قاسيەتىمىز بار ەدى، ەلەڭ ەتتىك. اتى-ءجونى نۇرگۇل قۇدىشەۆا. كەشقۇرىم مەزگىل بولسا دا، بىردەن حابارلاسىپ، تانىسىپ اڭگىمەلەستىك. ول بۇگىندە ماسكەۋ قالاسىندا تۇرادى ەكەن. ءبىر كەزدەرى اكەسى قىزمەت ەتكەن پاۆلودار ءوڭىرىن، گازەتىنىڭ جاعدايىن ءالى دە بولسا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ءبىلىپ، سۇراستىرىپ تۇراتىنىن اڭعاردىق. ءسوز اراسىندا بەلگىلى جۋرناليست ومارعالي قۇدىشەۆ تۋرالى سوڭعى ۋاقىتتا جاريالانىمدار ازايعانىن دا تىلگە تيەك ەتىپ قالدى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان جىبەرىلگەن ولقىلىقتى ءتۇسىنىپ، تەز ورنىن تولتىرۋدى مىندەت ەتىپ الدىق.

ساياسي جەتەكشى، مايور

قولىمىزدا – پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ءبىزدىڭ سۇراۋىمىز بويىنشا جىبەرگەن قۇجاتتار كوشىرمەسى. ارينە، ءوزى رەداكتور، ءوزى وبلىستىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى، ءوزى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ مۇشەسى، وبلىستىق جۋرناليستەر ۇيىمىنىڭ، ادەبي بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى بولعان قايراتكەر تۋرالى دە­رەكتەر بىرنەشە پاراقتان تۇراتىنى زاڭ­دى­لىق. سونىڭ ىشىندە ءوز قولىمەن جا­زىل­عان «اۆتوبيوگرافياسىنا» ىقىلا­سى­مىز بىردەن اۋدى. ءومىربايانى تۋرالى ارىپ­تەس­تەرىنىڭ دەرەكتەرىندە كەزدەسسە دە، ءوزى جاز­عان دۇنيەنىڭ شىندىعى باسىمىراق بولار.

ول كەزدەگى ادەمى قول جازۋىمەن بەرىل­گەندەي، ومارعالي قۇدىشەۆ 1912 جىلى سەمەي وبلىسى، جارما اۋدانى، اقجال رۋدنيگىندە كەنشىلەر وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. اكەسى 1917 جىلى ومىردەن وزىپ، اعاسى احمەتقاليدىڭ قولىندا 1927 جىلعا دەيىن تاربيەلەنگەن. 1933 جىلى سەمەي قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋ­مىن وقىپ ءبىتى­رىپ، سول جىلدان باستاپ 1935 جىلعا دەيىن لەنينوگورسك قالاسىندا جۇمىس ىس­تەي­دى. ول جەردە تولىق ەمەس مەكتەپتىڭ وقۋ ىستەرى جونىنەن مەڭگەرۋشىسى بولىپ، ما­تەماتيكا جانە فيزيكا پاندەرىنەن ساباق بەرەدى. 1935-1937 جىلدارى كەڭەس ار­ميا­سى­نىڭ قاتارىندا بورىشىن وتەيدى. 1940 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى كوممۋ­نيس­تىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ شى­عادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانعا دەيىن سەمەي وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. ال 1941 جىلدان باستاپ 1946 جىلعا دەيىن كەڭەس ارميا­سى قۇرامىندا مايداندا بولىپ، ساياسي جەتەك­شى، ساياسي ۇگىتشى، ديۆيزيا گازەتىنىڭ ءتىلشىسى، رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتكەن.

قازۇۋ پروفەسسورى ساعىمباي قوزى­­­­باەۆتىڭ ايتۋىنشا، جاۋىنگەرلەر­گە رۋح بەرەتىن گازەتتەر قازاق تىلىندە 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ شىعا باستادى. جۇمىسشى – قىزىل اسكەر كوماندوۆانيەسى باس ساياسي باسقار­ماسىنىڭ مالىمەتىنشە، 1942 جىلدىڭ سوڭى مەن 1943 جىلدارى ۇلى وتان سو­عى­سى جانە ورتالىق ازيا مايداندارىندا 42 گازەت، 7 جۋرنال جارىق كورىپ تۇر­عان. قازاق تىلىندە 20 مايداندىق، ديۆيزيا گازەتتەرى، جۇزدەگەن جاۋىنگەرلىك پاراق شىعىپ جاتتى. مايداندىق گازەتتەر ساربازداردىڭ بويىندا وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى تاربيەلەي وتىرىپ، جاۋعا دەگەن كەكشىلدىكتى ۇلعايتتى. بۇل ولاردىڭ ەرلىكپەن وتان قورعاۋىنا زور ىقپال ەتتى.

وسىنداي قاسيەتتى بورىشتى اتقارۋ ءۇشىن ومارعالي قۇدىشەۆ تە ساپقا قو­سىلدى. و.قۇدىشەۆ 1935 جىلى اس­كەر­دەن كەيىن 48-ءىنشى كاۆالەريالىق پولك­تىڭ كىشى كومسومول قۇرامىنا كىرىپ، تيپوگرافياسىندا جۇمىس ىستەپ، پولكتىڭ «قىزىل ساقشى» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى بولعانى ماڭىزدى ءرول اتقارعان بولسا كەرەك. سونداي-اق 95-كاۆالەريالىق ديۆيزياسىنىڭ قىزىلاسكەرلىك «قىزىل سەمسەر» گازەتىندە ەڭبەك ەتىپ، ماقالالارى سول ۋاقىتتا «فرۋنزەۆەتس»، «لەنينشىل جاس» گازەتتەرىندە جاريالانىپ تۇردى. اسكەري جۋرناليست ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا 44-گۆارديالىق اتقىشتار بارانوۆيچسك ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا روتانىڭ ساياسي جەتەكشىسى (پوليترۋك)، پولك ۇگىتشىسى بولىپ قىزمەت ەتتى، 1943 جىلى ماۋسىم ايىنان باستاپ 1944 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن ديۆيزيالىق «بوەۆوي پۋت» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدى.

قايتا ورالۋ

بەيبىتشىلىك ورناعان سوڭ اسكەري تىل­شىلەر سوتسياليستىك قۇرىلىسقا بەلسەنە ارالاستى. سول كۇندەردى ەسكە ال­عاندا و.قۇدىشەۆ ءوزى بىلاي دەگەن: «قازاقستاندا ءوزى دە سيرەك بولعان جۋرناليستەر قاتارى سوعىستان كەيىن ءتىپتى سەلدىرەپ قالعان ەكەن. سوندىقتان دا بەيبىت كۇندەر قۇرىلىسى كەزىندە رەس­پۋبليكا باسپاسوزىندە كادردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى انىق سەزىلىپ تۇردى. ول كەزدە رەداكتسيادا تۇنەپ قالۋ، باسپاحانادا تاڭ اتقىزۋ اپتا سايىن قايتالاپ كەزىگەتىن ۇيرەنشىكتى ىستەر بولاتىن». و.قۇدىشەۆ 1952 جىلى 5 قاراشادا «ۇگىت­شى بلوكنوتىنىڭ»، «قازاقستان مۇ­عا­­لىمىنىڭ» ورىسشا-قازاقشاسىنا، «سوتسيا­ليستىك قازاقستان» گازەتىنە، بار­لى­­عى 5 باسىلىمعا رەداكتور رەتىندە قول قوي­عان ەكەن. مىنە، وسىنىڭ ءوزى-اق كادر تاپشى­لىعىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك.

ال پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» (قا­زىرگى «سارىارقا سامالى») گازەتىنىڭ رەداكتورى بولا ءجۇرىپ تىڭ يگەرۋ سەكىلدى حالىق ءومىرىنىڭ ۇلكەن تاريحي ماڭىزدى يگىلىكتى ىسكە ءوزى باستاعان ۇجىممەن بىرگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. و.قۇدىشەۆ پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ 1956 جىلدىڭ 6 تامىزىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى.

كەرەكۋ جەرىندە

ومارعالي قۇدىشەۆتىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى ەڭبەگى تۋرالى كەزىندە جازىل­عان ارىپتەستەر ەستەلىگى مول. بۇل تۋرالى ءسال كەيىن ءسوز ەتەمىز. ازىرگە و.قۇ­دىشەۆتىڭ پاۆلودار جەرىنە كەلۋى تۋرالى ءوزىنىڭ ەستەلىگىن العا تارتساق:

«بۇل 1956 جىلدىڭ جازى ەدى. مەن الماتىدا اجەپتاۋىر جاۋاپتى قىزمەت­تە جۇرگەنمىن. قازاق، ۇيعىر تىلدە­رىندە اراب ارپىمەن شىعاتىن، باتىس قى­­تاي­دا تۇراتىن قازاق جانە ۇيعىر اعايىن­­د­ارعا ارناپ شىعارىلاتىن «جاڭا ءومىر» جۋر­نالىنىڭ دارداي رەداكتورى ەدىم. وعان قوسا وسى جۋرنال اتتاس باس­پا­نىڭ باقانداي ديرەكتورى بولاتىنمىن. ...مىنە، ءسويتىپ، رەداكتورلىق ءارى ديرەكتورلىق قىزمەتتىڭ بەينەتى مەن را­حاتىن باستان كەشىرىپ جۇرگەنىمدە، كۇن­دەردىڭ ءبىر كۇنىندە ورتالىق كوميتەتكە شا­قىرتتى. اكىمشىلىك قىستاۋ ادىستەرى ءالى دە بولسا حح سەزدەن كەيىن دە بەلەڭ الىپ تۇرعان-دى. باقسام، «قىزىل تۋعا» رە­­داكتور كەرەك ەكەن. سول قىزمەتكە بىر­نە­­شە كانديداتۋرانىڭ ىشىنەن ماعان توقتالىپتى.

– پاۆلودارعا قايتكەندە دە باراسىڭ، سونداعى گازەتتىڭ رەداكتورى بولاسىڭ، – دەپ نىقتاي، شەگەلەي سويلەدى باستىق.  ونشا كونە قويمادىم. مىنەزىم جۇمساق سورلى باسىم ەكىنشى شاقىرتقاندا جانە قىستاعان سوڭ: «جارايدى، بارسام بارا­يىن»، دەدىم. سونىمەن نە كەرەك، شىلدە ايىنىڭ اياق كەزىندە پاۆلودارعا كەلدىم. ءوز ەلىمە كەلگەندەي سەزىمگە بولەندىم مەن مۇندا. ءار كەزدە، ءار جەردە قىزمەتتەس، ارىپتەس بولعان كىسىلەر ەداۋىر بارشىلىق ەكەن»، دەپ جازادى كەيىن و.قۇدىشەۆ «رەداكتور بولۋ وڭاي ما» اتتى 1989 جىل­عى جازباسىندا.

بىرگە قىزمەتتەس بولعان، قول استىندا ىستەگەن ارىپتەستەرىنىڭ ەستەلىگىنە ۇڭىلسەك، ومارعالي قۇدىش ۇلىنىڭ رەداكتورلىق، جۋرناليستىك بولمىسىن تانىعانداي بولامىز. ول جۋرناليستيكانىڭ بارلىق جانرىندا قالام تەربەي الاتىن، شاپشاڭ جازاتىن قاسيەتكە يە بولعان.

«قىزىل تۋ» گازەتىندە ۇزاق جىلدار قىز­مەت ەتكەن جۋرناليست، ۇلى وتان سوعى­سىنىڭ ارداگەرى ابدەش بايمۇرزين: «قالامى توسەلگەن، ءتىل ۇستارتقان، جاڭا­لىقتى سەزگىش، جاقسى ءجۋرناليستىڭ بويىنداعى ەرەكشە ءبىر قاسيەت تاقىرىپ تاڭداۋ دەپ بىلەمىز. ومەكەڭدە بۇل قاسيەت مول ەدى»، دەپ ءبىراز مىسالدار كەلتىرەدى.

«و.قۇدىشەۆ رەداكتور رەتىندە ۇيىم­داستىرۋشى عانا ەمەس، ناعىز تاربيەشى دە بولا ءبىلدى. قالامىنىڭ جەلى بار دارىندى جاستاردى، كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان قولداپ، دەمەپ، ولارعا قام­قورلىق جاساپ ءجۇردى. اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆتىڭ دارىنىن باعالاعان، رامازان توقتاروۆتى شەتەل تىلدەرى ينس­تيتۋتىن ءبىتىرىپ، شالعاي اۋىلداعى ءبىر مەكتەپكە فرانتسۋز تىلىنەن ساباق بەرۋگە كەتىپ بارا جاتقان جەرىنەن رەداكتسياعا الىپ قالعان. ءسويتىپ، كەيىن ونىڭ بەلگىلى جازۋشى بولىپ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن ەدى»، دەپ جازادى بەلگىلى عالىم، جۋرناليست زەينوللا ءايتىم ۇلى.

جارقىن جىلدار، شۋاقتى شاقتار

«قازاق كسر جوعارعى سوۆەتى مەن ۇكىمە­تىنىڭ حابارشىسى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ حاتشىسى، ء«بىزدىڭ وتان» («شالقار») گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا، ت.ب. ورىنداردا جۇمىس ىستەدى. دەسە دە، ونىڭ ومىرىندە پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىندە قىزمەت ەتكەن ۋاقىتى (1956-1962 جىلدارى) جارقىن كەزدەسۋلەرگە، ۇمىتىلماس اسەرلەرگە تولى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. «اكەم سولاي ايتاتىن» دەپ قىزى گۇلنۇر قۇدىشەۆا دا گازەتكە بەرگەن ارنايى سۇحباتىندا ەرەكشە اڭگىمەلەدى:

ء«بىز پاۆلودارعا 1956 جىلدىڭ كۇزىندە كوشىپ كەلدىك. «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى لەنين كوشەسىندە، ءبىر قاباتتى اعاش ۇيدە ورنالاسقان ەدى. ءىشى ونشا ۇلكەن ەمەس، قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاق بولمەسى، ءارى قاراي اكەمنىڭ جۇمىس بولمەسى بولاتىن. تيپوگرافيا الىس ەمەس ەدى، اكەم جاڭا گازەت شىعاردا ءتۇنى بويى سوندا بولاتىن. ول وبلىس بويىنشا ءجيى ءىسساپاردا ءجۇردى، كەيدە باۋىرىمدى بىرگە ەرتىپ اكەتەتىن. الماتىعا قونىس اۋدارعانىمىزدا ولار پاۆلوداردا ناعىز دوستار تاپقانىن، سونىسىمەن ىستىق بولاتىنىن ايتقانى ەسىمدە. راسىندا، گازەت قىزمەتكەرلەرى ءجيى ءبىر-بىرىنە قوناققا باراتىن. وتباسىمىز ءومىر بويى زەينوللا ءايتىموۆ، اسقاروۆ، كاتەرينين، حازىروۆ، حورازوۆ، تۇرعانبەك كاتاەۆ (كەيىن جوعارى جانە ورتا ءبىلىم ءمينيسترى بولدى)، ميحايل ەسەناليەۆتەر، (كەيىننەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە قىزمەت ەتتى)، قابدەش نۇركيندەردىڭ وتباسىمەن ۇلكەن سىيلاستىقتا بولدى. جازۋشىلار وداعىندا اكەمە پاۆلودار جەرىندە جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىن قوسۋعا تاپسىرما بەرگەن ەكەن. ولار ءار اۋداننان جينالىپ، ءبىزدىڭ ۇيىمىزگە كەلەتىن. شاڭىراعىمىزدا پاۆلودار جەرىنىڭ تالانتتارى ونەرىن كورسەتەتىن، ماگنيتوفونعا جازىپ الاتىن، سۋرەتتەرگە تۇسەتىن. رامازان توقتاروۆتىڭ وتباسىمەن دوس ەدىك. اكەمنىڭ مۋزىكاعا قابىلەتى بولاتىن، دومبىرادا، پيانينودا وينايتىن. كەيدە مەنىڭ وتىنىشىممەن راديودان بەرىلگەن اندەردىڭ مەلودياسىن سالىپ بەرەتىن. اكەم مەيىربان ادام ەدى. انام قاتالداۋ بولسا، ول قالجىڭقوي ەدى. «جىلىمىقتىڭ» اسەرى مە ەكەن، ماسكەۋدە، كرەملدە وتكەن ل.برەجنەۆتىڭ جوعارعى سوۆەتتە جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە بىرنەشە ادامنىڭ ورتاسىندا تەك اكەم عانا جىميىپ، ك ۇلىمسىرەپ تۇر. سول ءۇشىن انام ۇرىساتىن: «باسقالارى ۇستامدى تۇرعاندا، سەن عانا ك ۇلىپ تۇرسىڭ»، دەپ ەسكە الادى.

 

نۇربول جايىقباەۆ،

جۋرناليست

 

پاۆلودار

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار