ساقتاندىرۋ نارىعىندا قانداي وزگەرىستەر بولادى؟

2022 جىلى 12 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ساقتاندىرۋ نارىعىن جانە باعالى قاعازدار نارى­عىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ, بانك قىزمەتى ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قول قويدى. زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىس بويىنشا, 2024 جىلدان باستاپ كولىك جۇرگىزۋشىلەرى ءۇشىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ ءپوليسىنىڭ قۇنى جىل سايىن قايتا قارالىپ تۇرماق. باعا ءار ايماقتاعى جول اپاتىنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى.

«قازىرگى ساقتاندىرۋ تاريفتەرى 2007 جىلى بەكىتىلگەن جانە سودان بەرى جا­ڭار­تىلماعان. سول سەبەپتى مىندەتتى اۆتو­­ساقتاندىرۋ بويىنشا يكەمدى باعا قالىپ­تاستىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. ءار وڭىردەگى اپاتتىلىق دەڭگەيى ءارتۇرلى. ور­تاشا شىعىن كوەففيتسيەنتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 20, نۇر-سۇلتان مەن الماتىدا 61 پايىزدى قۇرايدى. 2024 جىلدان باستاپ كولىك قۇرالى يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ بويىنشا شىعىن دەڭگەيىن 60-80 پايىز ارالىعىندا بەكىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. الەمدىك پراكتيكاعا سۇيەنسەك, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ادەكۆاتتى شىعىن دەڭگەيى 64-68 پايىز ارالىعىندا. بۇل – ساقتاندىرۋ كومپا­نياسىنا ءتيىستى تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋعا جانە اۆتوكولىكتى ساقتاندىرۋ ءپوليسى بويىنشا ءتيىستى كوميسسيا دەڭگەيىنە يە بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قالىپتى ­شى­عىن كوەففيتسيەنتى. سوندىقتان ءدال وسى اسپەكتىلەردى ەسكەرەتىن ءاۆتوپوليستىڭ يكەم­دى تاريفتەرىنە كوشۋ جوسپارلانۋدا», دەيدى م.حادجيەۆا.

اۆتوساقتاندىرۋ ءپوليسى بويىنشا يكەمدى باعا جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن كولىك قۇ­رالى يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپ­كەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ بويىنشا ستاتيستيكا تۇزىلەدى. ول ستاتيس­تيكا ەكى جىل بويى جيناقتالىپ, جي­نال­عان دەرەك 2024 جىلعا تامان جاڭا تاريف بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. جوعا­رىدا ايتىلعانداي, تاريف قۇنى وڭىردەگى ساق­تاندىرۋ شىعىنى مەن اپاتتىلىق دەڭگە­يىنە بايلانىستى سارالانىپ, بەكىتىلەدى. ەگەر ايماقتا جول اپاتى دەڭگەيى از بولسا, وندا پوليس قۇنى دا ارزان بولماق.

سونىمەن قاتار م.حادجيەۆا سالا­داعى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ جالعاسا­تىنىن, 2024 جىلدان باستاپ كولىك قۇرا­لى يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپ­كەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ بويىنشا ونلاين-رەتتەۋ ەنگىزىلەتىنىن دە اتاپ ءوتتى.

«بۇل ساقتاندىرۋ ۇيىمىنىڭ كەڭسە­سىنە كەلمەي-اق ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبىن ايتارلىقتاي جىل­­دام­داتادى جانە جەڭىلدەتەدى. قازىر بىر­قاتار ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى ءتيىستى باعدارلامالىق-تەحنيكالىق قۇرالداردى سىناقتان وتكىزۋدە. سونىمەن بىرگە اتالعان پوليس بويىنشا اۆتوترانسپورتقا كەلگەن زالالدى باعالاۋ جۇيەسى دە جەتىلدىرىلەدى. بۇل دا ساقتانۋشىنىڭ ساقتاندىرۋ تولەم­دەرىن الۋ كەزىندەگى ۋاقىتى مەن بيۋدجەتى بويىنشا شىعىندارىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ول.

ساقتاندىرۋ نارىعىن دامىتۋ باسقار­ماسىنىڭ باستىعى ساعي اجىبەكتىڭ ايتۋىنشا, زاڭمەن ۇسىنىلاتىن ماڭىز­دى جاڭالىقتاردىڭ ىشىندە – ءومىردى ساقتان­دىرۋدىڭ جاڭا, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ونىمدەرىن ەنگىزۋ, ساقتاندىرۋ سالاسىن ودان ءارى تسيفرلاندىرۋ, ساقتاندىرۋ تولەم­دەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن تۇتى­نۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ بار. ازىرلەۋشىلەر زاڭنىڭ حا­لىق ءۇشىن ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ وفيستەرىنە بارماي-اق ونلاين رەجىمدە ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنىڭ تولىق اياسىن الۋ مۇمكىندىگىن باستى كوزىر ەتكەن.

«بۇگىننىڭ وزىندە ءبىز اۆتوساقتاندىرۋ شارتتارىن ءبىر ءتۇرتىپ قانا قاشىقتىق­تان جاساي الامىز. بىزگە اۆتوكولىك يەسى مەن اۆتوموبيل بويىنشا دەرەكتەردى تولتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى بىرىڭعاي ساقتاندىرۋ دەرەكقورى ونى ادىلەت مينيسترلىگى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك دەرەكقورلارىمەن ينتەگرا­تسيالاۋ ارقىلى الا الادى. بۇل اۆتو­ساق­ت­اندىرۋ شارتىندا كليەنت تولتىراتىن اقپارات كولەمىن ايتارلىقتاي ازايتادى», دەيدى س.اجىبەك.

اۆتوساقتاندىرۋ شارتى بويىنشا شارت جاسالعان ساتتەن باستاپ ساقتاندىرۋ تولەمىن العانعا دەيىنگى تسيكل تولىقتاي تسيفرلانۋعا ءتيىس. بارلىق ءراسىمنىڭ قارا­پايىم جانە اشىق بولۋى دا قاتاڭ باقى­لانادى. بۇل تالاپتار دا زاڭدا جازىلعان.

«2024 جىلدان باستاپ اۆتوموبيل يەلە­رىنىڭ بولماشى جول-كولىك وقيعالا­رى­نىڭ سالدارىنان كولىك قۇرالدارىنا كەل­تىرىلگەن زالال ءۇشىن ساقتاندىرۋ تو­لەمدەرىن الۋىن جەڭىلدەتەتىن «ەۋرو­­حات­تامانى» ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنداي ءتارتىپ جول-كولىك وقي­عا­­سىنا قاتى­سۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋ­لىعىنا زيان بولماعان جاعدايدا جانە زالال سوماسى 100 اەك-تەن اسپاسا, پولي­­تسيا­نىڭ قاتىسۋىنسىز ءموبيلدى قوسىمشانىڭ كومەگىمەن ساقتاندىرۋ تولەمىن الۋعا, قۇجاتتاردى رەسىمدەۋگە جانە سوتقا جۇگىنۋگە مۇمكىندىك بەرە­دى. قازىر كليەنت پەن ساقتاندىرۋ ۇيى­مى­نىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ بۇكىل پرو­تسە­سىن تسيفرلاندىرۋ ماقساتىندا ساق­تان­دىرۋ ۇيىمدارى مەن مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرى اراسىندا ينتەگ­راتسيا جۇرگىزىلىپ, بىرىڭعاي ساقتان­دىرۋ دەرەكقورىنىڭ فۋنكتسيونالى پىسىق­تالۋدا جانە موبيلدىك قوسىمشا ازىرلەنۋدە», دەدى اگەنتتىك وكىلى.

سونداي-اق زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋ­لەر­دىڭ ۇلكەن بلوگى ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان.

«ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ كەپىلدىگىمەن وتەلەتىن ساق­تاندىرۋ سىنىپتارى تىزبەسىنىڭ ۇلعاي­تىلۋى – ساقتانۋشىلار ءۇشىن ما­ڭىز­دى جاڭالىق. قوردىڭ كەپىلدىگى ساقتان­دىرۋدىڭ بارلىق مىندەتتى جانە الەۋمەتتىك ماڭىزدى سىنىپتارىنا, ونىڭ ىشىندە بىرلەسكەن زەينەتاقى اننۋيتەتتەرى مەن مبجج شەڭبەرىندە ءومىردى ساقتاندىرۋعا دا قولدانىلاتىن بولادى. ەگەر قازىرگى ۋاقىتتا قوردىڭ كەپىلدىگى ساقتاندىرۋدىڭ تەك 5 ءتۇرىن قامتىسا, زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ساقتاندىرۋدىڭ كەپىلدى تۇرلەرىنىڭ سانى 10-عا دەيىن, ياعني ەكى ەسە ارتادى», دەپ اتاپ ءوتتى باسقارما باستىعى.

سوڭعى جىلدارى ساقتاندىرۋ نارى­عىنداعى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – ەرلى-زايىپ­تىلاردىڭ زەينەت جاسىنا جەتكەننەن كەيىن بىرىڭعاي زەينەتاقى اننۋيتەتىن پايدالانا الۋى. ماريا حادجيەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىرا­سىپ كەتۋى دە زەينەتاقى اننۋيتەتىن پايدالا­نۋىنا ەش كەدەرگى بولمايدى.

«بىزدە زەينەتاقى اننۋيتەتى كەلىسىم­شارتىن جاساۋ ءۇشىن مينيمالدى جەتكىلىكتى سوما بويىنشا شەكتەۋ بار. قازىر 55 جاسىندا مۇنداي كەلىسىمشارت جاساي الاتىن ازاماتتار سانى – 25 مىڭ. ولارداعى جەتكىلىكتى سوما زاڭمەن بەكىتىلگەن مينيمالدى جەتكىلىكتى دەڭگەيدەن اسىپ تۇسەدى. ولار ءوز جيناقتارىن سوماسى مينيمالدى شەككە جەتپەيتىن زەينەتاقىسى بار ازاماتپەن بىرىكتىرە الادى. ول جاقىن تۋىسى نەمەسە جۇبايى (جولداسى) بولۋى مۇمكىن. ەر مەن ايەلىنىڭ اجىراسىپ كەتۋى ولاردىڭ جەكە تولەمدەرىنە اسەر ەتپەيدى. ويتكەنى ءار ادامنىڭ تولەم گرافيگى جەكە جاسالادى», دەيدى م.حادجيەۆا.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, زەينەتاقى اننۋيتەتىنىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. بىرىنشى­دەن, بۇل – زەينەتاقىڭىزعا قوسىمشا بولاتىن تولەممەن بىرگە ساقتاندىرۋ قورىنان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تولەم الىپ وتىرۋ مۇمكىندىگى. ال بجزق زەينەتاقىنى ءومىردىڭ سوڭىنا دەيىن ەمەس, زەينەتاقى شوتىنداعى قاراجات تاۋسىلعانشا تولەي­دى. ەكىنشىدەن, زەينەتاقى اننۋيتەتى شار­­تى زەي­نەتكەرلىك جاسقا تولعان جا­­نە زەي­­نەت­اقى اننۋيتەتى شارتىن جا­ساس­­­قاندار ءۇشىن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ قا­­­جەت بولعان جاعدايدا بجزق-دان زەي­نەت­­­اقى جيناقتارىن تولىق كولەمدە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زەينەتاقى ان­نۋي­تەتى ارقىلى ازاماتتار ساقتاندىرۋ كوم­پانياسىنىڭ كومەگىمەن ءوز زەينەت قارجىسىن زەينەت جاسىنا جەتپەي-اق الا باستايدى. بىراق زەينەتاقى جيناعى جەتكىلىكتى سوما دەڭگەيىنە جەتىپ تۇرۋى كەرەك. بىرلەسكەن اننۋيتەت جاقىن تۋىس­تاردىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن بىرىك­تىرۋگە جانە اننۋيتەت شارتى بويىنشا كىرىستەردى قايتا بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, ەگەر ەرلى-زايىپتىنىڭ بىرەۋىندە ءومىردى ساقتاندىرۋ بويىنشا كومپانيادان اننۋيتەتتى ساتىپ الۋ ءۇشىن زەينەتاقى جيناقتارى جەتكىلىكسىز بولسا, ال ەكىنشىسىندە ارتىلىپ جاتسا, وندا بىرلەسكەن زەينەتاقى اننۋيتەتى ارقىلى ەكەۋىنە دە ءومىر بويى تولەمدەر قامتاماسىز ەتىلەدى.

ەسكە سالايىق, ەر ادامدار 55 جاس­تان باستاپ ساقتاندىرۋ كومپانياسىنان زەينەتاقى اننۋيتەتى بويىنشا تولەم الا الادى. ول ءۇشىن زەينەتاقى قورىندا 6,7 ملن تەڭگە كولەمىندە جەتكىلىكتىلىك سوماسى بولۋعا ءتيىس. ايەلدەر بۇل مۇمكىندىكتى 52 جاستان باستاپ قولدانۋعا قۇقىلى, ال جيناق سوماسى 9 ملن تەڭگەنى قۇراۋعا ءتيىس. بۇدان بولەك «مەرزىمى جىلجىتىلعان» اننۋيتەت تە بار, ونى 45 جاستان باستاپ ساتىپ الۋعا بولادى. ول ءۇشىن 45 جاستاعى ەر ادامنىڭ بجزق-دا كەمىندە 6,1 ملن تەڭگەسى, ال سول جاستاعى ايەلدىڭ 7,7 ملن تەڭگە جيناعى بولۋى مىندەتتى. بىراق بۇل اننۋيتەت بويىنشا تولەمدى ازامات تەك 55 جاستان باستاپ الادى.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 61 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىردى ساق­تان­دىرۋ كومپانيالارىندا 300 ملرد تەڭگە­دەن استام جالپى سوماعا زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتى بار, ياعني ولار وزىنە ءومىر بويعى زەينەتاقى تولەمدەرىنە كەپىلدىك جاساعان.

«كوممەسك-ءومىر» سك» اق باسقارما توراعاسى ولەگ ءحانيننىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك, زەينەتاقى اننۋيتەتى, اسىرەسە ايەل­دەردى قولداۋعا باعىتتالعان باستاما. «نەگىزىنەن زەينەتاقى تۇسىمدەرى ەر ادام­­دارعا قاراعاندا ايەل ادامدار­دا ازى­راق. وسىلايشا, جوسپارلاۋ قۇرا­لى رە­تىندە زەينەتاقى اننۋيتەتىنىڭ تيىم­­دىلىگى ارتا تۇسەدى», دەيدى ول. ال «حالىك-Life» باسقارما توراعاسى جانار جۇبا­نيا­زوۆا بيىل ساقتاندىرۋ كومپانيا­لارى كۇتەتىن سوڭعى وزگەرىستەردىڭ قاتا­رىندا – ساقتانۋشىنىڭ زەينەتاقى اننۋي­تەتى شارتى بويىنشا ساقتاندىرۋ سىيلىق­اقىسىنىڭ ءبىر بولىگىن بجزق-عا قايتارۋ مۇمكىندىگىن اتاپ وتەدى.