ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بالتىق ەلدەرىنىڭ بۇل قادامى بەيجىڭ بيلىگىنىڭ رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن دوستىق قارىم-قاتىناس تۋرالى مالىمدەۋىنە, سونداي-اق كرەملدىڭ باسقىنشى ارەكەتىنە بايلانىستى. بۇدان بولەك, ۋكراينادا «اسكەري وپەراتسيا» جۇرگىزەمىز دەگەن سىلتاۋمەن اشقان قاقتىعىس كەلەشەكتە بۇرىن «كەڭەس وداعىندا بولعان ەلدەرگە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن» دەپ ەسەپتەيدى.
جالپى, باستاپقىدا بۇل فورمات 2012 جىلى «16+1» رەتىندە قۇرىلعان-دى. وعان ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ 16 مەملەكەتى قاتىساتىن. كەيىنىرەك, 2019 جىلى وسى پلاتفورماعا گرەكيانىڭ قوسىلۋىمەن «17+1» بولىپ وزگەردى. بۇل باستاماعا ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولگاريا, حورۆاتيا, چەحيا, ماجارستان, پولشا, رۋمىنيا, سلوۆاكيا مەن سلوۆەنيا قوسىلعان.
اتالعان فورمات قۇرىلا سالا قارت قۇرلىق ساياساتكەرلەرىنىڭ سىنىنا ۇشىرادى. قارت قۇرلىقتىڭ اتقامىنەرلەرى وسىنداي ءتاسىل ارقىلى بەيجىڭ بيلىگى ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتىن قولدانباق دەپ قاۋىپتەندى.
بىلتىر ليتۆا بۇل جوبادان باس تارتتى. ەل ۇكىمەتى بەيجىڭنەن كەلەتىن قاراجاتتان گورى ادام قۇقىعىنا باسىمدىق بەرىپ, تايۆانمەن بايلانىس ورناتۋدى ءجون كورگەنىن اشىپ تا ايتتى, ارەكەتىمەن دە كورسەتتى. اتالعان مەملەكەتتىڭ ساياساتكەرلەرى تايبەيگە ارنايى ات باسىن دا بۇرعان ەدى. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اگنە ۆايچيۋكەۆيچيۋت باستاعان دەلەگاتسيا ارنايى مەيمان بولىپ قايتقان-دى. قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ۆان ۆەنبيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل ليتۆانىڭ ءبىر قىتاي ساياساتى تۋرالى ۋادەسىنە وپاسىزدىق ىسپەتتى. اقىرى, مۇنداي ارەكەتكە شامدانعان قىتاي تاراپى كوپ ۇزاماي-اق ليتۆادان كەلەتىن تاۋارلارعا كەدەندىك توسقاۋىل قويدى.
ەندى, لاتۆيا مەن ەستونيا بۇل فورماتتان شىققاننان كەيىن باستاما «14+1» رەتىندە وزگەرمەك. «ەستونيا بۇدان بىلاي ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پلاتفورماسىنا قاتىسپايدى دەپ شەشىم قابىلدادى. ەستونيا قىتايمەن سىندارلى جانە پراگماتيكالىق قارىم-قاتىناستار جولىندا جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرادى. سونىڭ ىشىندە ەۋروپالىق وداق پەن قىتاي قارىم-قاتىناستارىن ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق ءتارتىپ پەن ادام قۇقىعى سەكىلدى قۇندىلىقتارعا سايكەس كەلەتىندەي دامىتۋعا ەكپىن سالادى», دەپ مالىمدەدى ەستونيا تاراپى.
سونداي-اق رەسمي تاللين تاراتقان مالىمدەمەدە ءوز ەلىنىڭ دەلەگاتسياسى اقپانداعى سامميتتەن كەيىن وسى فورماتتاعى بىردە-ءبىر كەزدەسۋگە قاتىسپاعانى ايتىلعان.
لاتۆيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە ءدال وسى تاقىلەتتەس مالىمدەمە جاسادى. «لاتۆيانىڭ سىرتقى جانە ساۋدا ساياساتىنىڭ اعىمداعى باسىمدىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, لاتۆيا ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى مەن قىتايدىڭ ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندەگى قاتىسۋىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
لاتۆيا قىتايمەن ەكىجاقتى, سونداي-اق ءوزارا تيىمدىلىككە, حالىقارالىق قۇقىقتى, ادام قۇقىقتارىن جانە حالىقارالىق ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءتارتىپتى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن ەو-قىتاي ىنتىماقتاستىعى ارقىلى سىندارلى جانە پراگماتيكالىق قارىم-قاتىناستارعا ۇمتىلۋدى جالعاستىرادى», دەلىنگەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان مالىمدەمەدە.
بۇعان قاتىستى بەيجىڭ بيلىگى ءالى رەسمي تۇردە پىكىر بىلدىرگەن جوق. دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە قىتايدىڭ شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپاعا قاتىستى جوباسى ءجيى سىنعا ۇشىراپ ءجۇر. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ساراپشىلار دا, ساياساتكەرلەر دە كوممۋنيستىك پارتيا قارت قۇرلىقتى ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتىن جۇرگىزەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, بەيجىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ قاتال ەرەجەلەرىنە باعىنباي-اق, بىرقاتار مەملەكەتپەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىن نىعايتادى.
ەكىنشىدەن, «17+1» پروتسەسىنە قوسىلعان ەلدەر قىتاي ءۇشىن باتىسقا اشىلعان قاقپا ىسپەتتى. باستاپقىدا اتالعان پلاتفورما دوستىق, ورتاق پايدا جانە قىتاي مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ءتيىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن كوزدەيتىنى ايتىلعان. دەگەنمەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى كەلىسىمنىڭ تۇپكى ءمانىن دۇرىس ۇعىنباعان ءتارىزدى. ويتكەنى «17+1» پروتسەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر قىتايمەن ەو ەرەجەلەرىنە ساي ارەكەت ەتپەيدى. ەسەسىنە, ءار ەل بەيجىڭ بيلىگىمەن جەكە-دارا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ءتيىس. ناتيجەسىندە, كەلىسسوزدەر كەزىندە قارت قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسى عانا ەمەس, بەيجىڭ بيلىگىنىڭ دەگەنى دە جۇرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتاي ءۇشىن وتە قولايلى.
ۇشىنشىدەن, قىتايدىڭ شىعىس ەۋروپاداعى ساياسي بەدەلى ارتا تۇسپەك. «17+1» پروتسەسى ارقىلى قىتاي حالىقارالىق ارەناداعى جاقتاۋشىلار سانىن ارتتىرا ءتۇستى. مىسالى, 2017 جىلى قىتايداعى زاڭگەرلەردىڭ ازاپقا تارتىلۋى تۋرالى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ ورتاق كەلىسىمىن ۆەنگريا تاراپى قابىلداماي تاستادى. سونداي-اق گرەكيا بۇۇ ادامزات قۇقىعى كەڭەسىنىڭ قىتايدى ايىپتاۋىن ەو مالىمدەمەسىنە ەنگىزۋگە قارسى بولدى. وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى ماسەلەسىندە دە ماجارستان مەن گرەكيا قىتايدىڭ سويىلىن سوقتى. ناتيجەسىندە, داۋعا قاتىستى قابىلدانعان قاراردا قىتايدىڭ اتى اتالعان جوق.
قازىرگى تاڭدا جوبادا ەۋروپالىق وداقتىڭ توعىز مەملەكەتى: بولگاريا, حورۆاتيا, چەحيا, گرەكيا, ماجارستان, پولشا, رۋمىنيا, سلوۆاكيا مەن سلوۆەنيا قالىپ وتىر. سونداي-اق ۇيىمعا مۇشە ەمەس البانيا, بوسنيا, چەرنوگوريا, سولتۇستىك ماكەدونيا جانە سەربيا دا فورماتقا قوسىلعان.
قىتاي تاراپى دا باستامانىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەي تۇرعانىن اڭعارسا كەرەك, جىل باسىندا ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپاداعى ارنايى ەلشىسى حۋو يۋيچجەن ءوڭىردى ارالاپ, ءبارى قالپىندا ەكەنىنە قارت قۇرلىقتاعى ارىپتەستەرىن سەندىرۋگە تىرىسقان. ونىڭ ۇستىنە, بيىلعى جيىن تۋرالى ەشتەڭە ايتقان جوق. ادەتتە قىتاي باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ نەمەسە پرەمەر-مينيستر لي كەتسياننىڭ توراعالىعىمەن باستاماعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءسامميتى وتەتىن.
بۇگىنگە دەيىن قىتايدىڭ شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپاعا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 8,6 ملرد دوللاردان اسىپ كەتكەن. ءالى دە ينۆەستيتسيا تارتىلا بەرەدى. بىراق قىتاي ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە ينۆەستيتسيا قۇياتىنى جونىندە ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرسە دە, ونى ورىنداۋعا اسىقپايتىن سىڭايلى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وڭىردەگى قىتاي ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى ايتارلىقتاي كوپ ەمەس.
بۇعان قوسا, سالىنعان ينۆەستيتسيالار دەر كەزىندە ورىندالىپ, تۇپكى ماقساتىنا جەتە بەرمەيدى. مىسالى, چەرنوگوريادا قىتاي قاراجاتىنا 200 شاقىرىمعا جۋىق جول سالىنۋعا ءتيىس ەدى. سوعان بايلانىستى قىتايدىڭ «ەكسيم بانكىمەن» ملرد دوللارلىق كەلىسىم جاسالدى. جوبانى China Road and Bridge Corporation جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس-تۇعىن. بىراق قۇرىلىس بارىسىندا ورماندار اياۋسىز وتالىپ, جول تۇيىققا بارىپ تىرەلىپتى. ءسويتىپ اقشا دا دۇرىس يگەرىلمەي, جول دا سالىنبادى. اقىرىندا چەرنوگوريا قىتايعا بورىشتار بولىپ قالدى. ايتا بەرسە, مۇنداي مىسالدار جەتەرلىك.
قورىتا ايتساق, بەيجىڭ بيلىگىنىڭ ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپاداعى باستاماسى بىرتىندەپ اياقتالاتىن سەكىلدى. كەيىنگى گەوساياسي وقيعالار قارت قۇرلىق ەلدەرىنىڭ كوزقاراسىن وزگەرتكەنى انىق. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا فورماتتان باس تارتاتىن مەملەكەتتەر سانى كوبەيۋى ابدەن مۇمكىن.
