الەم • 14 تامىز، 2022

قىتاي باستاماسىنان باس تارتادى

809 رەت كورسەتىلدى

قىتايدىڭ شىعىس ەۋروپاعا ارنالعان «16+1» باستاماسىنان تاعى ەكى ەل باس تارتتى. بۇل جولى ەستونيا مەن لاتۆيا جوبادان شىعاتىنىن مالىمدەدى. بالتىق ەلدەرى بۇل قادامدى بەيجىڭ بيلىگىنىڭ ادام قۇقىقتارىن ساقتاماۋىمەن تۇسىندىرەدى. وسىلايشا، شىعىس ەۋروپا ەلدەرى بىرتىندەپ قىتايدىڭ قارجىسى مەن ىقپالىنان باس تارتىپ جاتىر.

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، بالتىق ەلدەرىنىڭ بۇل قادامى بەيجىڭ بيلىگىنىڭ رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن دوستىق قارىم-قاتىناس تۋرالى مالىمدەۋىنە، سونداي-اق كرەملدىڭ باسقىنشى ارەكەتىنە بايلانىستى. بۇدان بولەك، ۋكراينادا «اسكەري وپەراتسيا» جۇرگىزەمىز دەگەن سىلتاۋمەن اشقان قاقتىعىس كەلەشەكتە بۇرىن «كەڭەس وداعىندا بولعان ەلدەرگە قاۋىپ ءتوندىرۋى  مۇمكىن» دەپ ەسەپتەيدى.

جالپى، باستاپقىدا بۇل فورمات 2012 جىلى «16+1» رەتىندە قۇرىلعان-دى. وعان ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ 16 مەملەكەتى قاتىساتىن. كەيىنىرەك، 2019 جىلى وسى پلاتفورماعا گرەكيانىڭ قوسىلۋىمەن «17+1» بولىپ وزگەردى. بۇل باس­تاماعا ەۋروپالىق وداققا مۇشە بول­گاريا، حورۆاتيا، چەحيا، ماجارستان، پولشا، رۋمىنيا، سلوۆاكيا مەن سلو­ۆەنيا قوسىلعان.

اتالعان فورمات قۇرىلا سالا قارت قۇرلىق سايا­ساتكەرلەرىنىڭ سىنىنا ۇشى­رادى. قارت قۇرلىقتىڭ اتقامىنەرلەرى وسىنداي ءتاسىل ارقىلى بەيجىڭ بيلىگى ء«بو­لىپ ال دا، بيلەي بەر» ساياساتىن قول­دانباق دەپ قاۋىپتەندى.

بىلتىر ليتۆا بۇل جوبادان باس تارتتى. ەل ۇكىمەتى بەيجىڭنەن كەلەتىن قا­راجاتتان گورى ادام قۇقىعىنا با­سىمدىق بەرىپ، تايۆانمەن بايلانىس ورناتۋدى ءجون كورگەنىن اشىپ تا ايتتى، ارەكەتىمەن دە كورسەتتى. اتالعان مەم­لەكەتتىڭ ساياساتكەرلەرى تايبەيگە ارنايى ات باسىن دا بۇرعان ەدى. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اگنە ۆايچيۋكەۆيچيۋت باستاعان دەلەگاتسيا ارنايى مەيمان بولىپ قايتقان-دى. قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباس­پاسوز حاتشىسى ۆان ۆەنبيننىڭ ايتۋىنشا، بۇل ليتۆانىڭ ءبىر قىتاي ساياسات­ى تۋرالى ۋادەسىنە وپاسىزدىق ىسپەتتى. اقى­رى، مۇنداي ارەكەتكە شامدانعان قىتاي تاراپى كوپ ۇزاماي-اق ليتۆادان كەلەتىن تاۋارلارعا كەدەندىك توسقاۋىل قويدى.

ەندى، لاتۆيا مەن ەستونيا بۇل فور­ماتتان شىقق­اننان كەيىن باستاما «14+1» رەتىندە وزگەرمەك. «ەستونيا بۇ­دان بىلاي ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پلاتفورماسىنا قا­تىس­پايدى دەپ شەشىم قابىلدادى. ەس­تونيا قىتايمەن سىندارلى جانە پراگماتيكالىق قارىم-قاتىناستار جولىندا جۇمىس ىستەۋدى جال­عاستىرادى. سونىڭ ىشىندە ەۋروپالىق وداق پەن قىتاي قارىم-قاتىناستارىن ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق ءتارتىپ پەن ادام قۇقىعى سەكىلدى قۇن­دىلىقتارعا سايكەس كەلەتىندەي دامىتۋعا ەكپىن سالادى»، دەپ مالىمدەدى ەستونيا تاراپى.

سونداي-اق رەسمي تاللين تاراتقان مالىمدەمەدە ءوز ەلىنىڭ دەلەگاتسياسى اقپانداعى سامميتتەن كەيىن وسى فور­مات­تاعى بىردە-ءبىر كەزدەسۋگە قاتىس­پا­عانى ايتىلعان.

لاتۆيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە ءدال وسى تاقىلەتتەس مالىمدەمە جاسادى. «لاتۆيانىڭ سىرتقى جانە ساۋدا ساياساتىنىڭ اعىمداعى باسىمدىقتارىن ەس­كەرە وتىرىپ، لاتۆيا ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى مەن قىتايدىڭ ىن­تىماقتاستىق شەڭبەرىندەگى قاتىسۋىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.

لاتۆيا قىتايمەن ەكىجاقتى، سونداي-اق ءوزارا تيىمدىلىككە، حالىقارالىق قۇقىقتى، ادام قۇقىقتارىن جانە حا­لىق­ارالىق ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن ءتار­ت­ىپتى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن ەو-قى­تاي ىنتىماقتاستىعى ارقىلى سىندار­لى جانە پراگماتيكالىق قارىم-قاتى­ناستارعا ۇمتىلۋدى جالعاستىرادى»، دەلىنگەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تارات­قان مالىمدەمەدە.

بۇعان قاتىستى بەيجىڭ بيلىگى ءالى رەسمي تۇردە پىكىر بىلدىرگەن جوق. دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە قىتايدىڭ شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپاعا قاتىستى جوباسى ءجيى سىنعا ۇشىراپ ءجۇر. جوعارىدا اي­تىپ وتكەنىمىزدەي، ساراپشىلار دا، ساياسات­كەرلەر دە كوممۋنيستىك پارتيا قارت قۇر­لىقتى ء«بولىپ ال دا، بيلەي بەر» سايا­سا­تىن جۇرگىزەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. مۇ­نىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، بەي­جىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ قاتال ەرە­جەلەرىنە باعىنباي-اق، بىرقاتار مەملەكەتپەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىن نىعايتادى.

ەكىنشىدەن، «17+1» پروتسەسىنە قوسىلعان ەلدەر قىتاي ءۇشىن باتىسقا اشىلعان قاقپا ىسپەتتى. باستاپقىدا اتالعان پلاتفورما دوستىق، ورتاق پايدا جانە قىتاي مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ءتيىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن كوز­دەيتىنى ايتىلعان. دەگەنمەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى كەلىسىمنىڭ تۇپكى ءمانىن دۇرىس ۇعىنباعان ءتارىزدى. ويتكەنى «17+1» پروتسەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر قىتايمەن ەو ەرەجەلەرىنە ساي ارەكەت ەتپەيدى. ەسەسىنە، ءار ەل بەيجىڭ بيلىگىمەن جەكە-دارا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ءتيىس. ناتيجەسىندە، كەلىسسوزدەر كەزىندە قارت قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسى عانا ەمەس، بەيجىڭ بيلىگىنىڭ دەگەنى دە جۇرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتاي ءۇشىن وتە قولايلى.

ۇشىنشىدەن، قىتايدىڭ شىعىس ەۋروپاداعى ساياسي بەدەلى ارتا تۇسپەك. «17+1» پروتسەسى ارقىلى قىتاي حالىق­ارالىق ارەناداعى جاقتاۋشىلار سانىن ارتتىرا ءتۇستى. مىسالى، 2017 جىلى قىتايداعى زاڭگەرلەردىڭ ازاپقا تارتىلۋى تۋرالى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ ورتاق كەلىسىمىن ۆەنگريا تاراپى قابىلداماي تاستادى. سونداي-اق گرەكيا بۇۇ ادامزات قۇقىعى كەڭە­سىنىڭ قىتايدى ايىپتاۋىن ەو مالىم­­دەمە­سىنە ەنگىزۋگە قارسى بولدى. وڭتۇس­تىك قىتاي تەڭىزى ماسەلەسىندە دە ما­جارستان مەن گرەكيا قىتايدىڭ سويىلىن سوقتى. ناتيجەسىندە، داۋعا قاتىستى قابىلدانعان قاراردا قىتايدىڭ اتى اتالعان جوق.

قازىرگى تاڭدا جوبادا ەۋروپالىق وداقتىڭ توعىز مەملەكەتى: بولگاريا، حورۆاتيا، چەحيا، گرەكيا، ماجار­ستان، پولشا، رۋمىنيا، سلوۆاكيا مەن سلو­ۆەنيا قالىپ وتىر. سونداي-اق ۇيىمعا مۇشە ەمەس البانيا، بوسنيا، چەرنو­گوريا، سولتۇستىك ماكەدونيا جانە سەر­بيا دا فورماتقا قوسىلعان.

قىتاي تاراپى دا باستامانىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەي تۇرعانىن اڭعارسا كەرەك، جىل باسىندا ورتالىق جانە شى­عىس ەۋروپاداعى ارنايى ەلشىسى حۋو يۋيچجەن ءوڭىردى ارالاپ، ءبارى قالپىندا ەكەنىنە قارت قۇرلىقتاعى ارىپتەستەرىن سەندىرۋگە تىرىسقان. ونىڭ ۇستىنە، بيىل­عى جيىن تۋرالى ەشتەڭە ايتقان جوق. ادەتتە قىتاي باسشىسى سي ءتسزين­پيننىڭ نەمەسە پرەمەر-مينيستر لي كەتسياننىڭ توراعالىعىمەن باستاماعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءسامميتى وتەتىن.

بۇگىنگە دەيىن قىتايدىڭ شىعىس جانە ورتالىق ەۋروپاعا سالعان ينۆەس­تيتسياسىنىڭ كولەمى 8،6 ملرد دوللاردان اسىپ كەتكەن. ءالى دە ينۆەستيتسيا تارتىلا بەرەدى. بىراق قىتاي ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە ينۆەستيتسيا قۇياتىنى جونىندە ءۇيىپ-توگىپ ۋادە بەرسە دە، ونى ورىنداۋعا اسىقپايتىن سى­ڭايلى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، وڭىردەگى قى­تاي ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى ايتار­لىقتاي كوپ ەمەس.

بۇعان قوسا، سالىنعان ينۆەستيتسيا­لار دەر كەزىندە ورىندالىپ، تۇپكى ماق­ساتىنا جەتە بەرمەيدى. مى­سالى، چەر­نوگوريادا قىتاي قاراجاتىنا 200 شاقى­­رىمعا جۋىق جول سالىنۋعا ءتيىس ەدى. سوعان باي­لانىستى قىتايدىڭ «ەك­سيم بانكىمەن» ملرد دوللارلىق كەلىسىم جاسالدى. جوبانى China Road and Bridge Corporation جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس-تۇعىن. بىراق قۇرىلىس بارىسىندا ورماندار اياۋسىز وتالىپ، جول تۇيىققا بارىپ تىرەلىپتى. ءسويتىپ اقشا دا دۇرىس يگەرىلمەي، جول دا سالىنبادى. اقىرىندا چەرنوگوريا قىتايعا بورىشتار بولىپ قالدى. ايتا بەرسە، مۇنداي مىسالدار جەتەرلىك.

قورىتا ايتساق، بەيجىڭ بيلىگىنىڭ ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپاداعى باس­تاماسى بىرتىندەپ اياقتالاتىن سەكىلدى. كەيىنگى گەوساياسي وقيعالار قارت قۇرلىق ەلدەرىنىڭ كوزقاراسىن وزگەرتكەنى انىق. ەندەشە، الداعى ۋاقىتتا فورماتتان باس تارتاتىن مەملەكەتتەر سانى كوبەيۋى ابدەن مۇمكىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى

سپورت • بۇگىن، 07:32

وۆەرتايمدا جەڭدى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

وزبەكستاننان باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:28

شەراعاڭ – ساحنا تورىندە

تەاتر • بۇگىن، 07:27

كوڭىل ارباعان كەڭىستىك

ادەبيەت • بۇگىن، 07:23

ۇستازدار ۇلىقتالعان كۇن

ءبىلىم • بۇگىن، 07:20

جاستار – تابيعات قامقورشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:17

قىرىققاباتتان تارىقپايدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:10

ەلشىمەن كەزدەستى

قازاقستان • بۇگىن، 07:00

مۇحتار مەن قايىم

قازاقستان • كەشە

ەلدە قىلمىس ازايعان

قوعام • كەشە

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

رۋحتى جىردىڭ يەسى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار