ەڭ وكىنىشتىسى, ەلىمىزدە سوڭعى 7 ايدا جاراقات العانداردىڭ 2 مىڭنان استامى جەتكىنشەكتەر ەكەن. جول ۇستىندە 133 بالانىڭ ءومىرى ۇزىلگەن. بۇل سىلدىر ستاتيستيكا ەمەس. مۇندا مىڭداعان سان بار. ال ءار ساننىڭ ارتىندا قانشاما قارالى وقيعا, ورنى تولماس قايعى مەن ادام تاعدىرى تۇر.
تاس جولداعى تراگەديالار نەگە كوبەيىپ بارادى؟ جول اپاتىنىڭ جيىلەپ كەتۋىنە نە سەبەپ؟ جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاۋاپسىزدىعى مەن جۇگەنسىزدىگى مە, الدە جولداردىڭ ساپاسىزدىعى ما؟ قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارى نەگە قاۋقارسىز؟ كولىك اپاتىن قايتسەك ازايتامىز؟ سۋىق ستاتيستيكا مەن كۇن ارا جاڭالىقتاردان بەرىلىپ جاتقان قايعىلى جول اپاتتارى تۋرالى اقپاراتتاردى ەستىگەندە قوعام مەن قۇزىرلى ورگانداردىڭ الدىنان شىعاتىن سۇراقتار بۇل.
راس, بۇل ساۋالداردىڭ بارىنەن «قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك», «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەپ قۇرعاق جاۋاپپەن «قۇتىلىپ» كەتۋگە بولار ەدى. الايدا جىل سايىن ەمەس, اي سايىن ەمەس, كۇن ساناپ كوبەيىپ جاتقان قارا جول ۇستىندەگى قايعىلى دەرەكتەر كىم-كىمدى دە الاڭداتپاي قويمايدى. جوعارىداعى سۇراقتاردى ءبىز جولداعى قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي جاۋاپتى ورگان – ءىىم-ءنىڭ اكىمشىلىك كوميتەتىنىڭ وكىلدەرىنە دە قويعان ەدىك. وسى كوميتەت توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى پوليتسيا پولكوۆنيگى جاندوس مۇراتاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, جول-كولىك اپاتىن جاساۋدىڭ ەڭ باستى ءۇش فاكتورى وتە ءجيى قايتالانادى ەكەن. ولار: جىلدامدىقتى اسىرۋ, مانەۆر جاساۋ جانە جولدىڭ قاراما-قارسى بەتىنە شىعۋ. سونداي-اق جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ جاۋاپسىزدىعى مەن جولداردىڭ ناشارلىعى دا, ءتىپتى ەلدى مەكەندەردە مال جايۋدىڭ قاراپايىم ەرەجەسىن ساقتاماۋ مەن جولدا كەلە جاتىپ تەلەفونعا الاڭداۋ سەكىلدى فاكتىلەر جول اپاتىنىڭ باستى سەبەپتەرىنە اينالعان.
«ەلىمىزدە بولعان جول اپاتتارىنا جىل سايىن تالداۋ جاسايمىز. جىل سايىن اتالاتىن باستى فاكتورلار وسىلار. كولىك پەن جولداردىڭ تەحنيكالىق جاعدايى دا جول اپاتىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ تىزىمىنەن تۇسپەي تۇر. ال ەڭ باستى فاكتور – جۇرگىزۋشىلەر ءتارتىبىنىڭ تومەندىگى», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى.
«جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءبىر عانا جۇرگىزۋشىگە بايلانىستى ەمەس. بۇل – جول قوزعالىسىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇلكەن ءىس-شارالار كەشەنى. ءبارىمىز – كولىك تىزگىنىن العان جۇرگىزۋشى دە, جولاۋشىلار دا, جاياۋ جۇرگىنشى دە «جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشى» ساناتىنا كىرەدى. دەمەك جاۋاپكەرشىلىك تە بارىمىزگە ورتاق. الايدا, وكىنىشكە قاراي, بۇل پروتسەستىڭ قاتىسۋشىسى بولۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتارتىپتى تالاپ ەتەتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى تۇسىنە بەرمەيدى», دەيدى جاندوس مۇراتاليەۆ.
ءىىم وكىلى جولداعى اپاتتىلىقتى تۇراقتاندىرۋ جانە كولىك ءتارتىبىن ارتتىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا جولدارىندا باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ, رەيدتىك ءىس-شارالار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن دا مالىمدەدى. ماسەلەن, 18 شىلدەدەن باستاپ ەلىمىزدە «قاۋىپسىز جول» ايلىعى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسى ءىس-شارانىڭ سوڭعى 20 كۇنىندە كولىكتى ماس كۇيىندە جۇرگىزگەن 1 500-دەن استام دەرەك تىركەلىپ ۇلگەرگەن ەكەن. ال جولدىڭ قاراما-قارسى باعىتىنا شىعىپ كەتۋ فاكتىسى 800-گە جۋىقتاعان. «جىلدامدىقتى اسىرۋ دا تىيىلماي تۇر. «قاۋىپسىز جول» كەزىندە وسىعان قاتىستى 49 مىڭعا جۋىق حاتتاما تولتىرىلدى. سونداي-اق جولاۋشىلاردى زاڭسىز تاسىمالداۋعا قاتىستى 365 فاكتى تىركەلىپ وتىر. جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن 31 مىڭعا جۋىق جاياۋ جۇرگىنشىگە ايىپپۇل سالىندى», دەدى كوميتەت توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى.
ءىىم-ءنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, سوڭعى ءبىر ايدا جول پوليتسياسى اۆتوجولداردىڭ اۆاريالىق-قاۋىپتى ۋچاسكەلەرىندە جانە جوندەۋ-قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ۋچاسكەلەرىندە قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 6,9 مىڭ تەكسەرۋ جۇرگىزگەن ەكەن. تەكسەرۋ كەزىندە 2,6 مىڭعا جۋىق اۆاريالىق-قاۋىپتى ورىن انىقتالعان. وسىعان وراي جولداردى كۇتىپ ۇستاۋعا جاۋاپتى تۇلعالارعا قاتىستى 2,4 مىڭنان استام اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلعان.
الەمدە ءار 25 سەكۋند سايىن ءبىر ادام جول-كولىك اپاتىنان كوز جۇمادى ەكەن. وسى مالىمەت ۇلكەن مىنبەردەن ايتىلعاندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باسشىسى تەدروس ادحانوم گەبرەيسۋس: «جول اپاتىنان وسىنشا ادامنىڭ قازا تابۋى – ءبىزدىڭ جىلدامدىق ءۇشىن تولەگەن قۇنىمىز. بۇل سۇمدىققا جايباراقات قاراي المايمىز. ءبىز بۇل ماسەلەنىڭ شەشۋ جولى بار ەكەنىن بىلەمىز» دەگەن ەدى. وكىنىشكە قاراي, جىلدامدىقتى اسىرامىن دەپ وپىق جەپ, ازاپقا تۇسكەندەر ەلىمىزدە دە از ەمەس. اپاتتى ازايتۋدىڭ سان امال-ايلاسىن قولعا الىپ, ايىپپۇلدى ارتتىرىپ, جازاسىن قاتاڭداتقانمەن, تەمىر تۇلپاردىڭ تىزگىنىن تارتقاندار كوبەيمەي تۇر. بۇل سوزىمىزگە جوعارىداعى اۋىر ستاتيستيكا دالەل.
اپاتتى ازايتۋدىڭ جولى رەتىندە ەلىمىزدە جاقىندا تاعى ءبىر قوسىمشا ازىرلەنىپ, ىسكە قوسىلعان بولاتىن. ءىىم ۇسىنعان «قورعاۋ» باعدارلاماسى جول ەرەجەسىن قاساقانا بۇزۋشىلاردى انىقتاۋعا, جول ۇستىندەگى جازاتايىم جاعدايلاردى ازايتىپ, ادامداردىڭ قازا تابۋىنا جول بەرمەۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. بۇل باعدارلاما مەملەكەت باسشىسىنا دا تانىستىرىلدى. ول كەزدە «قورعاۋدىڭ» باستى ەرەكشەلىگى رەتىندە قوسىمشانىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرىنە جولداعى قۇقىق بۇزۋشىنى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى ايتىلعان ەدى. وسى باعدارلامانىڭ باستى باعىتىن ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىرىپ بەرۋىن سۇراعانىمىزدا ءىىم اكىمشىلىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاندوس مۇراتاليەۆ: «باعدارلاما كوشە كامەرالارىنىڭ دەرەكتەرىن تالداي وتىرىپ, جاقىن ماڭداعى پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ پلانشەتىنە قاۋىپتى جۇرگىزۋشىنىڭ جاقىنداعانى تۋرالى سيگنال بەرەدى. بۇل جول ەرەجەسىن بۇزعان نەمەسە كولىكتى جوعارى جىلدامدىقتا باسقارىپ كەلە جاتقان جۇرگىزۋشى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, شىمكەنتتە 130 ملن تەڭگەگە ايىپپۇل سالىنعان 1 400 اۆتوكولىك انىقتالعان. قازىر قالا جولدارىنداعى جاعداي جاقسارۋدا. مەگاپوليستە جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سانى ءۇش ەسەگە, جاراقاتتانعاندار سانى 2,5 ەسەگە, ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى ۇشتەن بىرگە ازايدى», دەپ جاۋاپ بەردى.
مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قوسىمشا سونىمەن قاتار جول ۇستىندە ءجيى كەزدەسەتىن وزگە وزەكتى ماسەلەلەردى اشكەرەلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, «قورعاۋ» قىسقا ۋاقىت ىشىندە جالعان نومىرلەردى انىقتاپ بەرە الادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇدان بۇرىن ءىىم وتىرىك نومىرمەن جۇرەتىندەردىڭ الىن الۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن بولاتىن.
قوسىمشانىڭ بىرەگەيلىگى – قۇرىلعى 10 مينۋت ىشىندە ەكى رەت جول ەرەجەسىن بۇزعان جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىنى تەز انىقتاپ, ول تۋرالى تولىق مالىمەتتى سول ماڭداعى جول ساقشىلارىنا دەرەۋ جىبەرە الادى. سونداي-اق قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن ايىپپۇل تولەمەگەن, ساقتاندىرۋى جوق, تەحنيكالىق بايقاۋدان وتپەگەن نەمەسە ىزدەۋدە جۇرگەن كولىكتى دەرەۋ انىقتاۋعا بولادى.
قازىر مۇنداي جوبا ەلىمىزدىڭ بەس قالاسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. العاش بولىپ باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىن شىمكەنتتىك جول ساقشىلارى سىناقتان وتكىزۋگە مۇمكىندىك الدى. ماسەلەن, ءبىر تاۋلىك ىشىندە وسى باعدارلامانىڭ كومەگىمەن شىمكەنت قالاسىنىڭ پاترۋلدىك پوليتسيا پولكىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان 70-تەن استام كولىك يەسىن انىقتاعان بولسا, ولاردىڭ 18-ءى جالعان نومىرلەرمەن جۇرگەن.
سونداي-اق ەلىمىزدە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 5-تەن كوپ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان جۇرگىزۋشىلەردى ايىپپۇلدى 50 پايىز جەڭىلدىكپەن تولەۋ قۇقىعىنان ايىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. سەبەبى بيىلعى 11 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى زاڭعا قول قويدى. زاڭ بيىل 9 قىركۇيەكتە كۇشىنە ەنەدى. تۇزەتۋلەردە كولىك قۇرالىن مەملەكەتتىك ءنومىرسىز قايتا باسقارعاندارعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جاڭا قۇرامى ەنگىزىلدى. وندا 20 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل تۇرىندە ءوندىرىپ الۋ نەمەسە كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعىنان 1 جىل مەرزىمگە ايىرۋ كوزدەلگەن. بۇرىن مۇنداي نورما بولماعان ەدى. سونىمەن قاتار كورىنەۋ جالعان نەمەسە جالعان مەملەكەتتىك نومىرلەرى بار كولىك قۇرالىن باسقارۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ايىپپۇل تۇرىندەگى جازا الىنىپ تاستالدى. ەندى اتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن تەك 1 جىل مەرزىمگە كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ جانە 5 تاۋلىككە دەيىن اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ قولدانىلادى. بۇعان دەيىن 20 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل نەمەسە 1 جىل مەرزىمگە باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان بولاتىن.
سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قالا سىرتىنداعى تاس جولداردا ورتاشا جىلدامدىقتى ارتتىرعانى ءۇشىن كولىك قۇرالدارىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيتىن تۇزەتۋلەردى پىسىقتاۋدا.
زاڭداعى بۇل تۇزەتۋلەر جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىلەرگە توقتاۋ بولا الا ما؟ كولىكتىڭ تىزگىنىن تارتقىزۋ نەگە قيامەت بولىپ تۇر؟ مينيسترلىك ماقتاعان «قورعاۋ» جول ۇستىندەگى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا قانشالىقتى ءتيىمدى؟ ادام ءولىمى بولماس ءۇشىن جاۋاپتىلار الەمدىك وزىق تاجىريبەنى دە, ۇزدىك ءتاسىلدى دە ايتىپ, دالەلدەپ باعۋدا. الايدا...
ەستەرىڭىزدە مە؟ وتكەن ايدا عانا ورال قالاسىندا جول اپاتى بولىپ, ءبىر ساتتە 8 ادام كوز جۇمدى. ءبىر عانا كولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ كەسىرىنەن تۇتاس ءبىر وتباسى – اتا-اناسى مەن ولاردىڭ 10 جانە 11 جاستاعى قوس قىزى جانساقتاۋ بولىمىندە تىلگە كەلمەستەن قايتىس بولدى. سونداعىسى Nissan Maxima كولىگىنىڭ 30 جاستاعى جەلىككەن جۇرگىزۋشىسى ۇلكەن جىلدامدىقپەن كەلە جاتىپ, جولدىڭ قاراما-قارسى بەتىنە شىعىپ كەتكەن. اسىققان, تەزىرەك ءوتىپ كەتكىسى كەلگەن. اسىعىستىق پەن جاۋاپسىزدىقتىڭ ارتى – اۋىر قايعىمەن اياقتالدى. بىراق مۇنداي قايعىلى وقيعالار كىمگە, قانشالىقتى ساباق بولۋدا؟..
ءتۇيىن. ايىبىن ارتتىرعانىمەن ايىلىن تارتقان جۇرگىزۋشىلەردىڭ تىم ازدىعى كىم-كىمدى دە ويلاندىرماي قويمايدى. تەمىر تۇلپار تىزگىندەگەندەر ءومىرىڭدى ءوزىڭ ويلاماساڭ, استىڭداعى كولىگىڭ وعان كوڭىل بولمەيتىنىن قاشان تۇسىنەر ەكەن. ويتكەنى ول جاي عانا – تەمىر! ال ادامنىڭ ءومىرى بىرەۋ عانا.
