بۇرىنعى قولجازبا – بۇگىنگى قازىنا

قازاق تاريحىنا قاتىستى بۇرىن انىق­تالماعان ارحيۆتىك قۇجاتتاردى جانە كونە جازبا مۇرالاردى انىقتاۋ ءھام كوشىرمەسىن الۋ ءۇشىن اتتانعان ءبىر توپ مامان ەلگە ولجالى ورالدى. ەجەلگى داۋىردەن ەنشى بولىپ جەتكەن شەجىرەلى دەرەكتەر قازاق ءۇشىن قاشان دا قادىرلى. سوندىقتان بۇل ساپاردىڭ ءجونى دە, جولى دا بولەك بولدى. اتالعان عىلىمي-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى حالىقارالىق يسلام تاريحى ونەرىن جانە مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىندا (IRCICA), وسمانلى ارحيۆىندە جانە سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىندا جۇرگىزىلدى.

ايتا كەتەيىك, تۇركيادا ورنالاسقان حالىقارالىق يسلام تاريحى ونەرىن جانە مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىمەن ەلورداداعى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ورتالىقتىڭ اراسىندا عىلىمي بايلانىستىڭ ورناعا­نىنا ءتورت جىلدان اسقان. ەكى مەكەمەنىڭ بىرلەسىپ ۇيىمداستىرۋىمەن  2019 جى­لى ەلوردادا حالىقارالىق كالليگرافيا ونەرىنىڭ كورمەسى وتكەن ەدى. بۇل كور­مەگە تۇركيا, يران, رەسەي ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان. سونىمەن قاتار ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي ەكى ورتالىق بىرلەسىپ ۇلكەن عىلىمي جوبا دا جاساعان. ول بويىنشا ءبىزدىڭ ورتالىق ءوز قورىنداعى ارابوگرافيالىق قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردىڭ الەمدىك عىلىمي ستاندارتىنا ساي جاسالعان «كاتالوگ كنيجنوگو سوبرانيا نا ارابسكوم شريفتە فوندا ناتسيونالنوگو تسەنترا رۋكوپيسەي ي رەدكيح كنيگ» دەپ اتالاتىن باسىلىمدى جارىققا شىعارعان.

وسى جوبانىڭ ىسكە اسۋىنا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانىنداعى يسلام تاريحى ونەرىن جانە مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور ماحمۋد كيليچ ۇلكەن قولداۋ بىلدىرگەن ەكەن. بەلگىلى شىعىستانۋشى اشىربەك مۋمينوۆ اتالعان باستامالاردىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقاردى جانە كاتالوگتىڭ جارىققا شىعۋىنا تولىقتاي جەتەكشىلىك ەتكەن.

كاتالوگكە ۇلتتىق ورتالىقتىڭ قورى­نان 247 كونە تۇركى, اراب, پارسى, شاعاتاي, تاتار تىلىندەگى قولجازبالار, ليتوگرافيا مەن تيپوگرافيادان جارىق كورگەن كىتاپتار ەنگىزىلدى. كىتاپتار قازاقستان, تۇركيا, ءۇندىستان, وزبەكستان, رەسەي, مىسىر جانە ت.ب. ەلدەردە شىققان. قولجاز­با كىتاپتاردىڭ, ليتوگرافيالىق جانە تيپوگرافيالىق باسپا كىتاپتاردىڭ بيبليوگرافيالىق ءتىزىمىن جاساۋ ۇلگىسى وسى ءبىر كاتالوگكە توپتاستىرىلدى. بۇل باسىلىمنىڭ ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى. كاتالوگ بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ كىتاپحانالارىنداعى سيرەك قورلارداعى ارابوگرافيالىق كىتاپتاردىڭ كاتالوگىن جاساۋعا ۇلگى بولادى. مۇنى ورتالىق ديرەكتورى جاندوس بولدىقوۆ ايتىپ بەردى.

«وسمانلى ءارحيۆىنىڭ 600 جىلدىق تاريحى بار, قورى 95 ميلليونعا جۋىق, وسمان يمپەرياسىمەن جانە 40-تان استام مەملەكەتتىڭ تاريحىمەن بايلانىسى بار قۇجاتتار ساقتالعان. جۇمىس بارىسىندا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى وسمانلى ءارحيۆىنىڭ نەگىزگى قورىمەن, رەستاۆراتسيا جانە ساندىق فورماتقا كوشىرۋ بولىمدەرىنىڭ جۇمىستارىمەن تانىستى. كوپتەگەن زاماناۋي تەحنولوگيانى پايدالاناتىندىقتان ءارحيۆتىڭ جالپى دامۋى وتە جاقسى دەڭگەيدە», دەيدى  ج.بولدىقوۆ.

وسمانلى ءارحيۆىنىڭ قورىن زەرتتەۋ بارىسىندا 27 قوردان, 248 ءىس (1110 بەتكە جۋىق) ورتالىق ازيا جانە قازاقستان تاريحىنا  قاتىستى ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى الىنعان. ولاردىڭ ىشىنەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتى اتاۋعا بولادى. مىسا­لى, بۇحارا حانى ءابۋ فەيز سەيد مۇحام­مەدتىڭ تۇرىك سۇلتانىنا جازعان حاتى, رەسەي يمپەرياسىنىڭ تەرريتورياسىنان وسمان يمپەرياسىنىڭ تەرريتورياسىنا قازاقتاردىڭ كوشۋى تۋرالى قۇجاتتار, بۇحارا حانى مۇحاممەد ماسۋم حاننىڭ قازاقتارمەن بىرگە رەسەي مەملەكەتىنە قارسى اسكەري ارەكەتتەرى تۋرالى وسمان سۇلتانىنىڭ اتىنا جازىلعان حاتى, پارسى شاحى ناسىرەدديننىڭ ورتالىق ازياداعى فەرعانا, قىپشاق, قىرعىز جانە قازاق تۇركى تايپالارىمەن قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى قۇجاتتار, بۇحارا بيلەۋشىلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە مۇحاممەد ماسۋم حاننىڭ وسمان مەن بۇحارا حاندىعىنىڭ اراسىنداعى ەلشىلەردىڭ جۇرگەن جول مارشرۋتتارى جونىندەگى قۇجاتتارى, رەسەيمەن قارىم-قاتىناسى, قازاقتار مەن تاتارلاردىڭ جاعدايى تۋرا­لى جانە ت.ب. قۇجاتتار انىقتالىپ, كوشىرمە نۇسقاسى ەلگە جەتكىزىلدى.

سۇلەيمانيا مەشىتى مەدرەسەلەرىندە قۇرىلعان كىتاپحانادا 106 توپتامادا 70 مىڭ تومعا تاياۋ جازبا جانە 120 مىڭ تومداي باسپا ەسكەرتكىشتەر جيناقتالعان. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىنىڭ قورىندا قازاقستان تاريحىنا قاتىستى وتە ماڭىزدى كونە جازبالار ساقتالعان. كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى حۋسەين كۋتان قوردىڭ قالىپ­تا­سۋى مەن قولدانىپ وتىرعان جاڭا يننوۆاتسيا­لار تۋرالى كەڭىنەن بايانداپتى. جالپى, كىتاپحانانىڭ قورى بۇكىل تۇركيا ەلىنەن جەكە جانە مەملەكەتتىك قورلاردان جيناقتالعان, ول وتە كۇردەلى اۋقىمدى جۇمىس بولعان.

سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىنداعى ىز­دەس­تىرۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە قا­زاق جەرىنەن جانە ورتالىق ازيادان شىققان ورتاعاسىرلىق اۆتورلاردىڭ 19 ەڭبەگى (3560 بەت) انىقتالىپ, كوشىرمەسى الىندى. الىنعان ورتاعاسىرلىق شىعارمالاردىڭ ىشىندە ءال-ءفارابيدىڭ «كيتاب ال مادحال يلا سانا ال مۋسيكي» قولجازباسى بار. ەڭبەك ءال-فارابيدىڭ قولجازباسىنىڭ تۇپنۇسقاسىمەن سالىس­تىرىلىپ كوشىرىلگەن, حيجرا بويىنشا 655 جىلى 12 دجامادي اۋۆال, گريگوريان كۇنتىزبەسى بويىنشا 1257 جىلدىڭ 3 ماۋ­سىمى, دۇيسەنبىگە سايكەس كەلەدى. ودان باسقا احماد ءال بۋني ءال ماليكيدىڭ «حيداياتۋل كاسىدين ۋا نيحاياتۋل ۆاسيلين», شارافۋددين ءالي ءتيمۋردىڭ «تيمۋر-ۆە تاريكاتي چينگيز ياساسي», اۆتورى بەلگىسىز «زيكر-ي زۋحۋر چينگيز حان», حۋسام اد دين سىعناكيدىڭ «ان نيحايا في شارح ءال حيدايا» جانە ت.ب. ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇندى قولجازبالار مەن كىتاپتاردىڭ كوشىرمەسى الىندى.

ءىس-ساپار كەزىندە تابىلعان قۇندى قولجازبالاردىڭ ءبىرى – XIV عاسىردا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان التىن وردا حانى وزبەك حانعا تيەسىلى قۇران. قۇران كارىمدى 1318 جىلى بەلگىلى كالليگراف بادر حاماداني رايحون جانە يدجازا كالليگرافياسىندا التىن سيا­مەن جازعان. بۇل قۇراندى يلحانيد مەملەكەتىنىڭ حانى ولجايتۋ وزبەك حانعا سىيلاعان. قۇراننىڭ العاشقى بەتتەرىندە «سۇلتانداردىڭ سۇلتانى, موعول-قىپشاقتاردىڭ بيلەۋشىسى وزبەك حانعا» دەگەن جازۋ بار. وزبەك حان 1320 جىلى يسلام ءدىنىن قابىلدايدى, وسى قۇران ۇلىق ۇلىس ياعني, قازاقتارعا مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداۋعا  ۇلكەن اسەر ەتتى دەگەن بولجام ايتۋعا بولادى.

اتالعان قۇران كارىمنىڭ ماڭىزدى­لىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ كوشىرمەسىن الۋ سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا مەملەكەتتىك ۋاكىلەتتى ورگاندارىنىڭ جانە ەكى ەلدىڭ مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ تىكەلەي كەلىسىمدەرى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعان.

ىستانبۇل قالاسىندا ۇلتتىق ورتا­لىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ميمار سينان ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بەلگىلى شوقاي­تانۋشى عالىم ابدۋاقاپ قارامەن كەزدەسۋى دە وتكەن. ونىڭ مۇرىندىق بولۋى­مەن تۇركياداعى قازاقتار اراسىندا ەسىمى ەلەۋلى اقىن, جازۋشى زەينەل سۇرمەلىنىڭ (1920-1995 جج.) ۇلى ماحمۋد سۇرمەلى ۇلتتىق ورتالىق قورىنا كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان اكەسىنىڭ تۇپنۇسقا قولجازبالارىن, شامامەن 1500 ءوزىنىڭ ولەڭ جولدارىن, سول كەزدەگى بۇكىل الەمدەگى قازاق قاۋىمداستىعىمەن الماسقان حاتتارىن جانە جەكە قۇجاتتارىن رەسمي تۇردە تاپسىردى.

حاتتاردىڭ ىشىندە اراب ەملەسىمەن سىرتتاعى قانداستارعا ارنالعان قازاق­ستاننان شىعاتىن ء«بىزدىڭ وتان», كەيىن­نەن «شالقار» اتتى گازەتتىڭ رەداكتورى, بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشى ۋاقاپ قى­دىر­حانوۆتىڭ زەينەل سۇرمەلىگە جازعان حاتى دا بار. ماحمۋد سۇرمەلى: «اكەمنىڭ قۇجاتتارىنىڭ تۋعان ەلگە ورالۋىن ۇلكەن باقىت دەپ سانايمىن جانە زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قولجەتىمدى بولعانىن قالايمىن» دەپ اعىنان جارىلىپتى.

تۇركيا ەلىنە جاسالعان عىلىمي-ىزدەس­تىرۋ ساپارى ۇلت رۋحانياتىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. نەگە دەسەڭىز, ماڭىزدى تاريحي دەرەكتەر انىقتالدى, ولاردىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەلەرى ەلىمىزگە اكەلىندى, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزبەن تىعىز بايلانىس ورناتىلدى. الداعى ۋاقىتتا دا تۇركيانىڭ مەكەمەلەرىمەن عىلىمي جانە باسقا باعىتتاردا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ كەلىسىلدى. بۇل ارحيۆشىلەر ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك!