قوعام • 10 تامىز، 2022

قوعام جۇمىلا كىرىسسە، قوقىستان تازارامىز

284 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا عانا ەمەس، الەمدەگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قوقىس. جىل سايىن ادامزات 2،2 ملرد تەكشە توننا قوقىس شىعارسا، سونىڭ 20 پايىزدايى عانا وڭدەلەدى ەكەن. وكىنىشكە قاراي، ميللياردتاعان توننا قوقىستى تۇگەلدەي كادەگە جاراتۋ بۇگىندە مۇمكىن بولماي تۇر.

راس، باقۋاتتى ەلدەردىڭ كەرەك ەمەس دەپ شىعارىپ تاستايتىن زاتتارى كەدەي مەملەكەتتەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم كوپ. بىراق ونى وڭدەۋ ماسەلەسىندە دامىعان ەلدەردىڭ شوقتىعى بيىك. مىسالى، ەۋروپالىق وداقتىڭ ءار تۇرعىنى جىلىنا 5،2 توننا قوقىس تاس­تايدى ەكەن. سونىڭ 38 پايىزى قايتا وڭدەلەتىن كورىنەدى.

توعىزىنشى تەرريتوريا دا بۇل ماسەلەگە باس اۋىرتاتىنى بەلگىلى. ەلىمىزدە كوپ جىلدان بەرى قوردالانعان قوقىستىڭ مولشەرى 150 ملن توننادان اسىپتى. بۇل جىل سايىن 6 ملن تونناعا ۇلعايىپ وتىرادى. ونىڭ تەك 11 پا­يىزدان استامى عانا قايتا وڭدەۋدەن وتەدى. ياعني قوقىس وڭدەۋ ماسەلەسىندە تىم تابىستى ەمەسپىز دەگەن ءسوز. ال «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋدى ماقسات ەتكەن ەلىمىز قوقىستى قايتا وڭدەۋدىڭ ۇلەسىن 2030 جىلى 40 پايىزعا، 2050 جىلى 50 پايىزعا جەتكىزۋدى كوزدەگەن ەدى. بىراق 2030 جىلعا دەيىن از عانا ۋاقىت قالعانىن ەسكەرسەك، اتالعان 40 پايىزعا قول جەتكىزۋ وڭاي شارۋا بولمايتىن ءتۇرى بار.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، الەمدە ورتاشا ەسەپپەن تاۋلىگىنە جان باسىنا شاققاندا 0،74 كيلوگرامم قوقىس تاستالادى. بۇل تى­زىمدە قازاقستان ورتا دەڭگەيدە تۇر. ەلى­­مىزدە ءاربىر ادام ءبىر كۇنگە 670 گرامم قالدىق شىعارادى ەكەن. دەگەن­مەن ونى وڭدەۋ ماسەلەسىندە كەمشىن تۇس كوپ.

كەيىنگى كەزدە ەكولوگتەر اتالعان تۇيتكىلدى ءجيى كوتەرىپ ءجۇر. راسىندا، قو­قىس­تىڭ كۇردەلى ماسەلە ەكەنىن كوشەدەن دە بايقاۋعا بولادى. الىس­تاعى اۋىلداردى، زاڭسىز پوليگونداردى بىلاي قويعاندا، استانانىڭ كوشەلەرىندە دە تۇرمىستىق قالدىق وتە كوپ. اسىرەسە كوپپاتەرلى تۇر­عىن ۇيلەردىڭ ماڭى «مۇڭكىپ»، سارى­ارقانىڭ اڭىزاق جەلى تۇرسا، كەرەكسىز قاعازدار مەن پلاستيكالىق دوربالار اۋادا ۇشىپ جۇرەدى. ونى بىلاي قويعاندا، دەمالىس ورىندارىندا، وزەن-كول مەن تاۋ بوكتەرىندە ءتۇرلى قالدىق شاشىلىپ جاتادى.

تاياۋدا الماتى وبلىستىق ەكولوگيا باسقارماسىنىڭ ماماندارى جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىر­لەسىپ، قوناەۆ قالاسىندا جانە ىلە مەن تالعار اۋداندارىنداعى اۋىلدار ماڭىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ەكەن. ونىڭ قورىتىندىسى ەلدى مەكەندەر ماڭى قوقىس الاڭىنا اينالىپ بارا جاتقانىن كورسەتتى.

ينتەرنەتتى اشا قالساڭىز، قوقىسقا قاتىستى مالىمەتتەن كوز سۇرىنەدى. ماسەلەن، شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكولوگيا دەپارتامەنتى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە ساي وسكەمەندەگى قوقىس پوليگونىندا جينالعان قوقىستى ءبولۋدىڭ ەكولوگيالىق تالاپتارى ساقتالماعان. سونىڭ سالدارىنان پوليگوندا جىلىنا بىرنەشە رەت ءورت شىعادى.

«قازىرگى ۋاقىتتا بۇل پوليگون مول­شەر­دەن تىس تولىپ كەتتى. جىل سا­يىن قالا اكىمدىگىنە جاڭا پوليگون سالىنۋ قاجەتتىگى تۋرالى شارت قويىپ كەلەمىز. ولار ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىرلەسكەن ءىس-شارالار اياسىندا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جوباسى بو­يىنشا كەلىسىم جاساستى. قوقىستار قالا ىشىندەگى ەسكى پوليگوندا سۇرىپ­تا­لادى. ال جاڭا پوليگون ۇلان اۋدانى­نىڭ تاۋ ءماسسيۆى اۋماعىندا سالىن­باق»، دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى دانيار اليەۆ.

قىزىلوردا وبلىسىندا تاياۋدا قوقىس جينالاتىن 40 نىسانعا باقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەكەن. ءسويتىپ، ەكولوگيالىق زاڭناما تالاپتارىن بۇزعان 58 دەرەك انىقتالعان. قازىرگى تاڭدا ايماقتاعى جالپى انىقتالعان 101 زاڭسىز قالىپتاسقان قوقىس ورنى تولىعىمەن تازارتىلعان كورىنەدى. بۇل كەيىنگى بىرنەشە كۇندە تاراتىلعان اقپاراتتار عانا.

ال جالپى، جىل باسىنان بەرى ەل اۋماعىنان رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس تاس­تايتىن 3 411 ورىن انىقتالعان ەكەن. ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىن­شا، سونىڭ 1 243-ءى جويىلعان.

«رۇقسات ەتىلمەگەن جەردە قوقىس­تار­دىڭ پايدا بولۋىمەن كۇرەس جال­عاسىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى «قازاقستان عارىش ساپارى» عارىشتىق مونيتورينگى ارقىلى رۇق­سات ەتىلمەگەن قوقىس تاستايتىن 3 411 ورىن انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە 1 243-ءى جويىلدى»، دەلىنگەن مينيستر­لىك اقپاراتىندا.

مينيسترلىكتىڭ حابارلاۋىنشا، زاڭسىز تاستالاتىن قوقىسپەن كۇرەستە قاراعاندى، قىزىلوردا وبلىسى جانە شىمكەنت قالاسى بەلسەندى. ال شىعىس قازاقستان، ماڭعىستاۋ، اتىراۋ جانە جامبىل وبلىستارىنداعى اتقارىلعان جۇمىس كوڭىل كونشىتپەيدى.

«قوقىس تاستايتىن جەرلەردى جويۋ بويىنشا ناشار جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن ەكولوگيا دەپارتامەنتتەرى 86 لاۋازىمدى تۇلعانى (اكىمدەر مەن اكىمدەر ورىنباسارلارى) اكىم­شىلىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتتى. جاۋاپ­تى­لارعا جالپى سوماسى 7 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىندى»، دەيدى مينيسترلىك.

دەگەنمەن قوقىسپەن كۇرەس ماسەلە­سىن­دە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس­تار بارشىلىق. ماسەلەن، توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەرىكتىلەر اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ، رۇق­سات ەتىلمەگەن پوليگوندى جوياتىن ەكو-جاساق قۇرىپ، بۇل ماسەلەگە بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر. مىسالى، باتىس قازاقستان وبلىسىندا Volunteers جاستار قوعامدىق بىرلەستىگى باستاماسىمەن «ەكو-ساقشى» ءموبيلدى قوسىمشاسى ىسكە قوسىلعان. سول ار­قى­لى ءاربىر تۇرعىن زاڭسىز قوقىس ورىن­دارىن انىقتاۋعا، ولاردى جويۋعا كومەكتەسە الادى.

«قوقىس پەن رۇقسات ەتىلمەگەن پوليگوندار – ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ وزەكتى ماسەلەسى. قوسىمشا بيىل «شەلل قازاق­ستان» كومپانياسىنىڭ جانە ازامات­تىق باستامالاردى قولداۋ ور­­تا­­لى­عىنىڭ قولداۋىمەن ىسكە اسى­­رىلعان EcoBatys جوباسى اياسىن­دا ىسكە قوسىلدى. كەز كەلگەن Android قولدانۋشىسى «ەكو-ساق­شى» قوسىم­شاسىن جۇكتەي الادى. بۇل قوسىمشادا رۇقسات ەتىلمەگەن پولي­گونعا شاعىم تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن ءبولىم بار. ەشبىر ءوتىنىش نازاردان تىس قالمايدى»، دەدى جوبا مەنەدجەرى قاسيەت بالمولدا.

قوقىس ماسەلەسى – اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ عانا ەمەس، قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى باس اۋىرتۋعا ءتيىس تۇيتكىل. ارينە، مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قال­دىق­تاردىڭ دەر كەزىندە شىعارى­لۋى­نا، سانيتارلىق، ەكولوگيالىق تالاپتاردىڭ ساقتالۋىنا، ونى وڭدەي­تىن زاۋىتتار سالۋعا مىندەتتى. ايتسە دە، قوقىستى زاڭسىز ورىندارعا تاستاماۋ، ونى سورتتاۋ، قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ سەكىلدى ماسەلەلەر تۇرعىندارعا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر بۇل ماسەلەدە بيلىك پەن حالىق بىرلەسىپ ارەكەت ەتپەسە، قوقىستان قۇتىلۋ قيىنعا تۇسەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار