ۋچاسكەلىك ينسپەكتور حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعا ما؟

كومەكشىلەرمەن «كوزى اشىلدى»

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «ەكى ۇيگە ءبىر كوسەۋدىڭ» كەبىن كيىپ, ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرى ەكى اۋىلدىڭ ورتاسىن شاڭداتىپ جۇرەتىن. اكىمدەردىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋىندە تۇرعىندار «ىزدەسەڭ تاپپايسىڭ» دەپ مۇڭىن شاعاتىن. ءتۇرىن دە تانىمايمىز دەگەندەر دە تابىلدى. سوزدەرىنىڭ جانى بار. شىنىمەن دە, «ۋچاس­كوۆىيدى» مەكتەپتەگى تۇلەكتەر كەشىندە نەمەسە وبلىس ورتالىعىنان لاۋازىمدى تۇلعالار كەلگەندە عانا كورەتىن ەدى جۇرت. ءتيىپ-قاشىپ جۇمىس ىستەگەن سوڭ «تيىسەدى» دە تۇرعىندار.

بۇل پروبلەمانى ىشكى ىستەر مينيس­تر­لىگى رەت-رەتىمەن شەشىپ جاتقانعا ۇق­سايدى. بۇگىندە ەلىمىزدە 6 مىڭعا جۋىق ۋچاسكەلىك ينسپەكتور جانە 600-دەن اسا كومەكشى ءتارتىپ ورناتۋعا اتسالىسىپ ءجۇر. قوعامدىق كومەكشىلەر دە قاتاردا. بۇعان دەيىن اۋىلدىق وكرۋگ قۇرامىنداعى بىرنەشە ەلدى مەكەنگە جاۋاپتى بولعان ينسپەكتورلارعا كومەكشىلەر قولۇشىن سوزىپ, سايكەسىنشە, تارتىپسىزدىك تە ازايا تۇسكەنىن ايتادى قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى.

جاسىراتىنى جوق, ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى بولۋدان قاشقاقتايتىندار كوپ. جۇمىسى قاۋىرت قوي. «ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى – ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇيەسىندەگى ەڭ كوپفۋنكتسيالى ينستيتۋت. ولار قىلمىستىڭ 12 قۇرامى بويىنشا ءىس جۇرگىزسە, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ 47 قۇرامىن قاراپ, جازا قولدانا الادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, كوشى-قون, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, اۋماقتاردى اباتتاندىرۋ, سونداي-اق ەسىرت­كى پايدالانۋ, جانۋارلارعا قاتى­گەزدىك تانىتۋ, زاڭسىز اڭ اۋلاۋ جانە اعاشتاردى جويۋ – ۋچاسكەلىك پوليتسياعا جۇكتەلگەن ماسەلەلەر تىزبەگى وسىلاي جالعاسا بەرەدى. بۇل تىزىمدە كامەلەتكە تولماعان جەتكىنشەكتەردىڭ تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق مەكەمەلەرىندە بولماۋىن قاداعالاۋ, تەمەكى ونىمدەرىن تۇتىنۋىنا تىيىم سالۋ دا بار. ولاردىڭ موينىنا ەسەپتە تۇرعان ازاماتتار مەن پروباتسيادا جۇرگەندەردى باقىلاۋ, ناشاقور جانە بۇرىن سوتتالعان ازاماتتاردىڭ ءتارتىبىن قاداعالاۋ مىندەتى دە جۇكتەلگەن.

«ىزدەسەڭ تاپپايسىڭ, قالاي اقتايسىڭ»؟

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋمەن قاتار, ولارعا ءتيىستى جاعداي جاساۋدى دا تاپسىرعان ەدى. وسى رەتتە ولارعا كومەك­شىلەر بەرۋ, قىزمەتتىك كولىكپەن قامتۋ ءىسى دە نازاردان تىس قالماق ەمەس.

پاۆلودار وبلىستىق پوليتسيا دەپار­تامەنتىنىڭ جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى باسقارماسىنىڭ اعا ينسپەكتورى قايرات ساتىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ۋچاسكە­لىك ينسپەكتورلارعا 29 قىزمەتتىك كولىك تابىستالعان. بيىل 20 كولىك بەرىلمەك.

– وبلىس بويىنشا 336 ۋچاسكەلىك ينس­پەكتور جانە 48 كومەكشى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ەلدى مەكەندەردىڭ ورنالاسۋى نازارعا الى­نىپ, ءار ءتارتىپ ساقشىسىنا جاۋاپتى اۋماقتار بەكىتىلدى. ءالى دە بولسىن ۋچاسكە­لىك ينسپەكتورلاردىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداي­تىنى ءسوزسىز. بۇل ماسەلە رەت-رەتىمەن شەشى­لىپ جاتىر. قىزمەتتىك كولىكتەردىڭ دەنى ەسكى. دەسە دە, جىل سايىن تەحنيكا پاركى جاڭار­تىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون, – دەيدى ق.ساتىباەۆ.

باسپانا ماسەلەسى شەشىلمەگەندىكتەن, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ كوبى اۋدان ورتالىعىنان قاتىناپ جۇرگەن كورىنەدى. تۇرعىنداردىڭ كەرەك كەزدە تاپپاي قالا­تىنى دا سوندىقتان. جەرگىلىكتى اكىمدىك­تەن ارنايى كابينەت بەرىلسە دە, قاشان بارساڭ ەسىگى تارس جابىق دەپ ارىز ايتادى تۇرعىندار. ۇيالى تەلەفونىنا حابارلاسساڭ, «رەيدتە ءجۇرمىن» دەپ قۇتىلادى ەكەن.

جاقىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ بۇدان بىلاي اۋىل اكىمدەرى, پوليتسيا ينسپەكتورلارى ءوزى قىز­مەت ىستەيتىن اۋىلدا تۇرۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويدى. بۇل باستاما الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەلدەي ەسىپ, قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى.

«7 اۋداندا دا, قالادا دا اۋىل اكىمدەرى مەن ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ كوبىسى اۋىلدىق وكرۋگتەردەن قاتىناپ جۇمىس ىستەيدى. ونى اۋىلدىڭ ادامدارى كەيدە تاپپايدى دەگەن ءسوز. اۋىلدا ءتۇرلى جاعداي بولىپ جاتادى. مال ۇرلانسا, سول ساتتە پوليتسيا ينسپەكتورلارىن تاپپاي قالادى. كەتىپ قالعاننان كەيىن تەلەفونىن دا المايدى. سوندىقتان اۋىل اكىمى, پوليتسيا ينسپەكتورى, مەكتەپ ديرەكتورى سول اۋىلدا تۇرۋى كەرەك. كوشىپ بارماسا, جۇمىستى قويسىن. باسقا اۋىلدان كوشىپ بارسا دا, ءوزى قىزمەت ەتەتىن اۋىلدا تۇرسىن», دەگەن ەدى وبلىس اكىمى.

مال ۇرلىعىنا «ۋچاسكوۆىي» عانا جاۋاپتى ما؟

كۇزدە مال ۇرلىعى ءورشي تۇسەتىنى بەل­گىلى. انشەيىندە, قوي-ەشكىسى بوتەن ۇيگە تۇنەسە, «تاڭەرتەڭ ورىسكە شىعار» دەپ جاي­باراقاتتىق تانىتاتىن اعايىن ۇرى­لار­عا ۇرىنىپ قالماساق ەكەن دەپ ءتورت ت ۇلىگىن تۇگەندەيتىن بولعان قازىر. ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن دە قاۋىرت جۇمىس كۇتىپ تۇر.

وڭاي ولجاعا كەنەلۋدى ماقسات ەتكەن بارىمتاشىلار قىستا دا قىسىلماي, بوراننان اداسىپ كەتكەن مالدى قۇرىعىنا تۇسىرۋگە كەت ءارى ەمەس. كوپ جاعدايدا كۇزدە مال سەمىرگەن ۋاقىتتا قۋلىعىن اسىرۋعا تىرىساتىنى بەلگىلى. سانداردى ساراپتاپ, ءتارتىپ ساقشىلارى قول قۋسىرىپ وتىر دەۋگە كەلمەس. پاۆلودار وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولات نۇرسەيىتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇرىندارى مال ۇرلىعى جالعىز ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ جۇ­مىسى سياقتى قارالاتىن.

– بۇگىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, ۆەتەرينارلىق قىزمەت جانە جەرگىلىكتى اكىمدىك ماماندارىمەن بىرلەسىپ, كەشەندى جۇمىستار ات­قارىلۋدا. ناتيجەسى جامان ەمەس. قاراۋسىز قالعان مال ۇرلاناتىنىن ەسكەرسەك, ءتورت ت ۇلىكتى باقپاي, بوس جىبەرگەن مال يەلەرىنە 3-10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل قاراستىرىلعان. قالا بەردى, قىلمىستىق كودەكسكە «مال ۇرلىعى» دە­گەن ارنايى باپ ەنگىزىلىپ, دۇنيە-مۇل­كىن تاركىلەۋمەن 12 جىلعا دەيىن باس بوستان­دى­عىنان ايىرۋ جازاسى بەلگىلەنگەن. اري­نە, جازانىڭ كۇشەيتىلۋى قىلمىستىڭ ازايۋىنا سەپ بولاتىنى تۇسىنىكتى. مال ۇرلى­عى­مەن اينالىساتىندار جالعىز جۇر­مەيدى. قىلمىستىق توپ قۇرىپ, ايلاسىن اسىرۋعا تىرىسادى. ءار اۋىلدا سىبايلاس­تارى بولۋى مۇمكىن. ولاردى قۇرىقتاۋ ماقساتىندا جەدەل الدىن الۋ ءىس-شارالارى ءجيى ۇيىمداستىرىلادى. تۇرعىندارمەن دە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە, – دەيدى ب.نۇرسەيىتوۆ.

قىلمىستىق توپ دەمەكشى, بىلتىر قىركۇيەك ايىندا ەكىباستۇز قالاسىندا 7 ادامنان قۇرىلعان اككى توپ قۇرىقتالعان. ولار بازاردا رەسمي تۇردە ەت ساتۋمەن اينالىسقاندىقتان, ءاۋ باستا كۇدىك تۋ­دىرماعان. كەيىن جىمىسقى ارەكەتتەرى اشكەرە بولىپ, قولعا ءتۇسىپ وتىر. بەلگىلى بولعانداي, قىلمىستىق توپ ءار اپتا سايىن جەرگىلىكتى ءىرى شارۋا قوجالىقتاردان 1-2 قارانى ۇرلاۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ال اقتوعاي اۋدانىندا ۇستالعان قىلمىستىق توپ مال ەتىن كورشىلەس ورنالاسقان اقمولا وبلىسىنا جونەلتىپ وتىرعان.

– جالپى, كەشەندى شارالاردىڭ ناتيجە­سىندە سوڭعى 5 جىلدا مال ۇرلىعى 66,6 پايىزعا ازايىپ وتىر. ءتارتىپ ساق­شى­لارى ءاردايىم بازارلاردى, مال سوياتىن ورىنداردى, بۇرىن مال ۇرلىعىنا قاتىسى بولعان ازاماتتاردى باقىلاۋدا ۇستاۋدا. تۇرعىنداردى دا ساقتىق شارالارىن ەستەن شىعارماۋعا شاقىرامىز. ەڭ اۋەلى جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن بىرگە باقتاشى ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا يگى. مال ۇستاعان اعايىننىڭ ءبارى بىردەي GPS-ترەكەر ورناتۋعا شاماسى جەتپەس. دەسە دە, زاماناۋي قۇرىلعىلاردىڭ ۇرلىقتىڭ الدىن الۋعا كومەگى كوپ ەكەنى دالەلدەنۋدە. مالدى سىرعالاۋ جۇمىس­تارى دا جۇيەلى اتقارىلۋعا ءتيىس, – دەيدى ب.نۇرسەيىتوۆ.

وڭىردەگى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى باياناۋىل اۋدانىنا تيەسىلى. سايكەسىنشە, مۇندا مال اۋرۋى دا, ۇر­لى­عى دا وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا كوبى­رەك. بىلتىر كۇزدە كۇر­كەلى اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى مال ۇرلى­عى ءورشىپ تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاققان ەدى. ەلدى مەكەن اۋماعىندا سيىردىڭ باسى تابىلعان. كەيبىر اۋىل تۇرعىندارى «مەنىڭ سيىرىمنىڭ باسىنا ۇقسايدى» دەپ بايبالام سالعان سوڭ, پو­ليتسيا قىزمەتكەرلەرى ارنايى تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, ولگەن مال اۋىل تۇرعىندارىنا تيەسىلى ەمەس ەكەنى انىقتالىپتى. سويتسەك, قارا­عان­دى وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىنا جا­قىن ورنالاسقان اۋىل تۇرعىندارى مال­دىڭ ەتىن ەكىباستۇز قالاسىنا تاپسىرادى ەكەن. وندا سيىردىڭ باسىن ساتىپ الماي­تىندىقتان, ورتا جولدا تاستاپ كەتەتىن كورى­نەدى. ءبىر عانا سيىر­دىڭ باسى بۇكىل اۋ­دان­نىڭ پروبلەما­سىن ايقىنداپ بەرگەن­دەي. مۇندا سيىردىڭ باعىلمايتىنى سونشا­لىق, تۇرعىندار ءوز مالدارىن تانۋدان قال­عان. اۋىل تۇرعىندارى ولگەن سيىردىڭ با­سىن ەسكەرتۋ دەپ قابىلداعانى ابزال. باعىل­ماي­تىن مالدىڭ قولدى بولماسىنا كىم كەپىل؟

«جولدا قابىلداۋ» – ءتيىمدى ءتاسىل

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «جاڭا جاعدايداعى قا­زاق­ستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جول­داۋىندا: «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتى بويىنشا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ مەيلىنشە تۇتاس رەفورماسىن جاساۋ قاجەتتىگى ءپىسىپ-جەتىلدى. وسىعان وراي ۋچاسكەلىك ينسپەك­توردىڭ رولىنە باسا ءمان بەرىلەتىن بولادى», دەگەن ەدى. بۇگىندە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا وراي ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق شا­را­­­لار ازىرلەنۋدە. جەرگىلىكتى جەر­لەر­­دەگى ۋچاسكەلىك پۋنكتەرىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, قوسىمشا ۋچاسكە­لىك پۋنكتەر سالۋ, ۋچاسكەلىك ينسپەك­تور­لاردى قىزمەتتىك كولىكتەرمەن قامتا­ماسىز ەتۋ سياقتى جۇمىستار جالعاسۋدا.

جولداۋدا «ازاماتتاردىڭ ماسەلە­لەرىن تىڭداپ, كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى, دۇرىس جانە ءادىل شەشىم شىعارۋ قاجەت», دەگەن تاپسىرما بەرىلدى. بۇل ورايدا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءوز جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىنا دا ەرەكشە ءمان بەرۋدە. تۇرعىنداردىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ جانە حالىقپەن اشىق-جارقىن كەزدەسۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىر جولى – تۇرعىنداردى كەدەرگىسىز قابىلداۋ. ءاربىر ارىز-شاعىمنىڭ ارتىندا ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس, ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرى تۇراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا مينيسترلىك باسشىلارى ازاماتتاردى قابىلداۋ ءتارتىبىن قايتا قاراپ, بۇگىندە بۇل ءىس جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ال وبلىستىق, اۋداندىق جانە قالالىق پوليتسيا باسشىلارى مەن ورىنباسارلارى ادامداردى قابىلداۋدى جيىلەتتى.

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا ۇيىمداس­تىرى­لاتىن «جولدا قابىلداۋ» اكتسياسى دا ادامدارمەن تىكەلەي بايلانىس جاساۋ­دىڭ ۇتىمدى جولى ەكەنىنە كوز جەتتى. تۇرعىن­دارعا پوليتسيا قىزمەتى جايلى اقپا­رات­تاردى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى دا حابار­لاپ وتىرۋدىڭ پايداسى زور بولۋدا. «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتىن جەتىل­دىرۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان تا­عى ءبىر جۇمىس – پوليتسيا قىزمەتىنە باعا بەرۋدە قوعامدىق پىكىرمەن ساناسۋ دەسەك, وسى باعىتتا تاۋەلسىز ينستيتۋتتار الەۋ­مەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە.

حالىقتىڭ پوليتسياعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋدا قىلمىستىڭ اشىلۋى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇگىنگى تەحنولوگيا قارىش­تاپ دامىعان زاماندا قىلمىستى اشۋ جانە تەرگەۋدىڭ قولدانىلىپ جۇرگەن ادىس­تەرى مەن تاسىلدەرىن IT-تەحنولوگيا باسىپ وزعانى انىق. بۇل رەتتە ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە اقپا­راتتىق كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولو­گيانى قولدانۋ ارقىلى جاسالعان قۇقىق­بۇزۋشىلىقتاردى اشاتىن كادرلاردى دايارلاۋعا دا باسا ءمان بەرىلگەنى ابزال.