نەپليۋەۆ ۋچيليششەسىندە وقىعان قازاقتار

ءار جىلدارى بۇل اسكەري-وقۋ ورنىنىڭ اتاۋى مەن ستاتۋسى اسكەري ۋچيليششە, كادەت كورپۋسى, اسكەري گيمنازيا, ورىنبور نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسى بولىپ وزگەرگەن. 1825 جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا ورىنبور نەپليۋەۆ اسكەري ۋچيليششەسى اشىلعان. 1825 جىلعى 15 قىركۇيەكتە «رۋسسكي ينۆاليد» گازەتىندە ۋچيليششەنىڭ اشىلعانى جونىندەگى ماقالا جاريالانعان. ۋچيليششەنىڭ اشىلۋى­نا كىشى وردا حانى شەرعازى حان ءبىر توپ يگى جاقسىلارمەن بىرگە قاتىسقان.

«...تۇنگى ساعات 11-دە ۋچيليششەگە ارنا­يى بولىنگەن ۇيگە ۇلى مارتەبەلى تاقسىر, ورىنبور اسكەري گەنەرال-گۋبەرناتورى, ينفانتەريا گەنەرالى ەسسەن, جوعارى مارتەبەلى كىشى وردا حانى شەرعازى ايشۋاقوۆ, ورىنبور ازاماتتىق گۋبەرناتورى (گ.نەليدوۆ – ا.ا.), گەنەرالدار, ازاماتتىق جانە اسكەري شەنەۋنىكتەر, قالا­نىڭ قۇرمەتتى تۇرعىندارى مەن بىرنەشە ازيات وكىلى قاتىناستى. زالدا ۋچيليششە تۇلەكتەرى ساپ تۇزەپ تۇر. ولاردىڭ التاۋى اسكەري ۋچيليششەنىڭ كوك ءتۇستى كازاك كيىمىن, ال جاقىن ماڭدا ىشكى وردادان كەلگەن ءۇش قىرعىز (قازاق – ا.ا.) ءوز كيىمدەرىن كيگەن. ال­دىڭعى التاۋىنا قازىنانىڭ كيىمى اسكە­ري گۋبەرناتور تاراپىنان قاراستى­رىل­عان» دەپ جازىلعان گازەتتە.

گازەت ماقالاسىندا العاشقى شاكىرتتەر قاتا­رىندا كوپبولسىن قاراۋىلوۆ, ءامىرجان حۇسايىنوۆ (جاڭگىر حاننىڭ بالدىزى), قۇشاققالي شىعاەۆ ەسىمدەرى اتالعان. كەيىن ۋچيليششەنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى, ينجەنەر-پولكوۆنيك گ.گەنس جاڭگىرگە قازاق ۇلاندارى تۋرالى «وردادان كەلگەن بالالارىڭ وقۋعا العىر, تاربيەلى ەكەن. ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ۇزدىگى – كوپبولسىن قاراۋىلوۆ. ول وزگەلەردەن وزىق, وتە زەيىندى, سابىرلى دا كىشىپەيىل» دەپ ءۇشبۋ حات جولداعان.

وقۋ ورنى 1844 جىلى ورىنبور نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسى رەتىندە قايتا قۇرىلىپ, بۇرىنعى «ەۋروپالىق» جانە «ازيالىق» دەگەن اتاۋعا يە ەكى ءبولىم 1-ءشى, 2-ءشى ەسكادرون اتالدى. بۇل وقۋ ورنى نەگى­زى­نەن ازيا حالىقتارىن وتارلاۋعا قاجەتتى ماماندار دايارلاۋ ماقساتىن كوزدەگەن. العا­شىندا ارنايى جابىق وقۋ ورنى بولىپ, قازاق بالالارى وقۋعا قابىلدانبادى. پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاقستان مەن ازيا ەلدەرىن وتارلاۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ماق­ساتىمەن كادەت كورپۋسىنىڭ ازيالىق ەسكاد­رو­نىنداعى 30 ورىنعا قازاق اق­سۇيەك­تەرى مەن ستارشىندارىنىڭ بالالارىن قابىلداۋعا رۇقسات بەرىلدى. ال 1868 جىلى پاتشا ۇكىمەتى مۇنداي وقۋ ورنىندا قازاق بالالارىن وقىتۋ قاۋىپتى دەپ ەسەپتەدى. ءسويتىپ, قازاق بالالارىنا بولىنگەن 30 شاكىرتاقىنى جويىپ جىبەردى. وسىعان بايلانىستى قازاقتار ەرىكتى تۇردە ءوز قاراجاتىمەن وقىعان. بۇدان كەيىن كورپۋس­تا قازاق بالالارىنىڭ سانى كۇرت ازايىپ, بىرەن-ساران ءىرى بايلاردىڭ بالالارى ءبىتىرىپ شىقتى. وقۋ ورنىندا ءوز زامانىنىڭ اتاقتى تۇلعالارى دارىستەر وقىدى.

جاڭگىر مەكتەبىندە تاربيەلەنگەن م-س.باباجانوۆ ورىنبور كادەت كورپۋسىنا وقۋعا اتتانعان ساپارىن «قازاقتىڭ قازاق تۋرالى جازبالارى» اتتى ەڭبەگىندە «بىزدەر جاڭگىر مەكتەبىندە تاربيەلەنگەن ەدىك. سول كەزدە دە, قازىر دە ول كادەت كورپۋسىنا دايارلايتىن ورىن دەپ ەسەپتەلەدى. ءبىر كۇنى كەشكە تامان بىزدەردى حانعا الىپ كەلىپ, ساراي ىشىنە ورنالاستىرىپ, حان سەندەردەن «كورپۋسقا وقۋعا تۇسۋگە ىقىلاستىسىڭدار ما؟» دەپ سۇرايتىنىن ەسكەرتتى. بىزدەردىڭ بالالىق جاسىمىزعا لايىقتاپ حاننىڭ بەرەر قوناقاسى ازىرلەنگەن ەكەن. ول بىزدەردى وتە اقجارقىن قابىلدادى. وقۋعا بارۋعا ىقىلاسىمىزدى سۇراپ ءبىلدى. بىزدەر بىرىمىزدەن سوڭ ءبىرىمىز ءوزىمىزدى تانىستىرىپ, ىقىلاستى جانە دايىن ەكەنىمىزدى بىلدىردىك. بۇل 1845 جىلدىڭ باسىنداعى قىس ەدى. سول كەزدە مەنىڭ جاسىم 11-دە بولسا دا, بىزدەردى ورىنبورعا شىعارىپ سالعاندارى ءالى ەسىمدە» دەپ ەسكە الادى.

سول جىلدىڭ جازىندا ورىنبور قالاسىنا وقۋعا باراتىن بالالاردى جاڭگىر حان مەن اكە-شەشەلەرى الىس جولعا شى­عارىپ سالدى. نەپليۋەۆ كادەت كور­پۋسىنا وقۋعا باراتىندار تىزىمىن­دە مۇحاممەد-سالىق باباجانوۆ, مۇحامەدجان (ماقاش) بەكمۇحامەدوۆ, يسمايىل جاڭگىروۆ, مىرزاعالي ساڭعى­رىقوۆ (اقبولاتوۆ), ارىسلانگەرەي بوكەيحانوۆ, سەيىتحان ءجانتورين, سۇلتان شالا­باەۆ, ءجۇسىپ نيازوۆ, زۇلحارناي نۇرالى­حانوۆ, مۇحامەدكەرىم ناۋرىزباەۆ بار ەدى. سونىمەن نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىندا وقىعاندار تىزىمىنە قۇشاققالي شىعاەۆ, كوپبولسىن قاراۋىلوۆ, مۇقان­­بەتقالي تاۋكين, دوسمۇحامەد شو­كيەۆ, كۇسەپقالي ورمانوۆ, زۇلقارناي جاڭگىروۆ, ەسكەندىر جاڭگىروۆ, احمەتكەرەي جاڭگىروۆ, مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ, مۇحامەتجان بەكمۇحامەتوۆ, مىرزاعالي ساڭعىرىقوۆ (اقبولاتوۆ), ءادىل بوكەيحانوۆ, ارسىلانگەرەي مەڭگەلىگيرەەۆ (بوكەيحانوۆ), كۋرليحانوۆ, زۇلقارناي نۇرالىحانوۆ (وقۋىن اياقتاي الماي كوز جۇمعان), سۇلتان, جاڭگىر ايشۋاقوۆ, قۋانىش­قالي ورمانوۆ, سەيىتحان ءجان­تورين, المۇحامەت سەيدالين, تىلەۋ­ماحامبەت سەيدالين, 2-ءشى جانىبەكوۆ, مۇحامەتقالي تابىلدين, 1-ءشى شموەۆ, 2-ءشى شموەۆ, حۇسايىن ۇمبەتوۆ, شارافيدين قۇشاق­قاليەۆ, سەيىت باباجانوۆ, ايشۋا­قوۆ, ءجۇسىپ شومبالوۆ, جيھانشاح سەيدالين, مۇحامەتكارىم جۇلقۇتوۆ, شاڭگەرەي تاۋكين, مۇسا سەيدالين ەنگەن.

ورىنبور كادەت كورپۋسىن قازاق ەلى تاريحىندا وزىندىك ورنى بار بىرنەشە تاريحي تۇلعا بىتىرگەن. مۇحامەتقالي تاۋكين (1813-1894) – كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىنىڭ باسقارۋشىسى, سۇلتان, عالىم-ەتنوگراف. ايشۋاق حاننىڭ نەمەرەسى. كادەت كورپۋسىن تولىق بىتىرمەستەن, 1831 جىلى 25 قاراشادا كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگى باسشىسىنىڭ قاراماعىنا اكىمشىلىك جۇمىسقا جىبەرىلدى. جاس سۇلتاننىڭ اكىمشىلىك قىزمەت ساتىسىنا تەز كوتەرىلگەندىگىن ارحيۆ قۇجاتتارى ناقتىلاي تۇسەدى. يساتاي-ماحامبەت باس­تا­عان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى باسۋعا قاتىسىپ, 1836 جىلدىڭ 8 اقپان كۇنى
زاۋرياد-سوتنيك شەنىن الدى. ال 1837 جىلى 2 ماۋسىمدا ءتۇتىن سالىعىن جيناۋداعى ەرەكشە ەڭبەگى ەلەنىپ, حورۋجي شەنىن يەلەنەدى. 1840 جىلدىڭ 28 قازانىندا حيۋا ەكسپەديتسياسىنا قاتىسىپ, سوتنيك شەنىنە جوعارىلاتىلدى. 1842 جىلى بۇحاراعا ورىس ميسسياسىنا باسشىلىق ەتكەن قىزمەتى ءۇشىن مويىنعا تاعىپ جۇرەتىن اننا لەنتاسىنداعى التىن مەدالعا يە بولدى. 1844 جىلدىڭ 11 ساۋىرىندە سۇلتان كەنەسارى قاسىموۆتىڭ ىزىنە تۇسكەن اسكەري وتريادتىڭ قۇرامىندا بولىپ, ەساۋل شەنىنە كوتەرىلدى. ۇكىمەت تاراپىنان 1845 جىلدىڭ 17 قاڭتار كۇنى كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىنىڭ باسقارۋشى-سۇلتانىنىڭ كومەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى.

1853 جىلى م.تاۋكينگە پودپولكوۆنيك شەنى بەرىلدى. 1860 جىلى ەكىنشى رەت سانكت-پەتەربۋرگ پەن موسكۆاعا كىشى ءجۇز دەپۋتاتسياسىمەن بارعان. وسى ءىسساپار كەزىندە ول ش.ءۋاليحانوۆ, پ.نەبولسين, ل.پلوتنيكوۆ سىندى شىعىستانۋشىلارمەن تانىسىپ, يمپەراتورلىق ەرىكتى ەكونوميكالىق قوعامىنا مۇشە بولىپ قابىلدانعان. 1861 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە شىعاتىن «ەكونوميچەسكيە زاپيسكي» جۋرنالىنا «زاپيسكي و حوزيايستۆە وردىنتسەۆ» اتتى قازاقتاردىڭ شارۋاشىلىعى تۋرالى ماقالاسىن جاريالادى.

1865 جىلدىڭ 28 قازانىندا م.تاۋكين ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى شەشىمىمەن شاقىرتىپ الىنىپ, پولكوۆنيك شەنىمەن وتستاۆكاعا جىبەرىلدى. 1868 جىلى پاتشا وكىمەتى قابىلداعان «ورىنبور جانە باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىقتارىنداعى دالالىق وبلىستاردى باسقارۋ تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجەگە» نارازىلىق تانىتقانى ءۇشىن 1870 جىلى ارحانگەلسكىگە جەر اۋدارىپ جىبەردى. ودان 1874 جىلى ەلگە ورالدى.

مۇحاممەد-سالىق قاراۋىلقوجا ۇلى (تولىق اتى-ءجونى حوجا مۇحاممەد-سالىق) باباجانوۆ 1835 (كەيبىر دەرەكتەردە باسقاشا كورسەتىلگەن) جىلى ىشكى بوكەي ورداسىندا (قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى, بوكەي ورداسى اۋدانى) دۇنيەگە كەلگەن. باسقا دەرەكتەردە ونىڭ تۋعان جەرى اتىراۋ وبلىسى, يساتاي اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى اكەسى قاراۋىلقوجانىڭ قونىستانعان مەكەنى زابۋرىننان نارىنعا قاراي 10 شاقىرىم جەردەگى قاراۋىل توبە دەلىنەدى. باستاۋىش ءبىلىمدى ءوز اۋىلىندا العان. 1841-45 جىلدارى حان ورداسىنداعى ورىس-قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, ورىنبورداعى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىنىڭ ازيالىق بولىمىنە قابىلدانعان. بۇل بولىمدە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ اكىمشىلىك ورىندارى مەن اسكەري مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيتىن ءتىلماشتاردى دايىندالعان.

كادەت كورپۋسىنىڭ بەكىتىلگەن وقۋ باعدارلاماسىنان تىس تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافياعا قاتىستى كىتاپتاردى كوپ وقىدى. جاس سالىقتى تۋعان ولكەسى ەدىل مەن جايىق وزەندەرىنىڭ بويىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ تاريحى مەن تاعدىرى قىزىقتىردى. ورىس تاريحشىلارى ن.كا­رامزين, م.ششەرباكوۆ, ي.گوليكوۆ, ف.ميللەردىڭ شىعارمالارىمەن تانىس بولدى. سول كەزدەگى ورىس گەوگرافيالىق جانە ارحەولوگيالىق جازبالارىن, سانكت-پەتەربۋرگ, ورىنبوردا جارىق كورىپ تۇرعان مەرزىمدى باسپاسوزدەردى, گازەت-جۋرنالداردى ءجيى وقىعان. 1851 جىلدىڭ قازان ايىندا ورىنبور كادەت كورپۋسىن ويداعىداي اياقتادى. وعان حورۋنجي اسكەري اتاعى بەرىلدى.

1852 جىلدىڭ 11 قاڭتار كۇنى حورۋنجي م-س.باباجانوۆ ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, گەنەرال-مايور م.لادىجەنسكيگە ىشكى قىرعىز (قازاق) ورداسىن باسقاراتىن ۋاقىتشا باسقارۋ كەڭەسكە قىزمەتكە الۋ تۋرالى ءوتىنىشىن بىلدىرەدى. ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ باسشىلارى وقۋىن ۇزدىك بىتىرگەن جاس وفيتسەر م-س.باباجانوۆتى ءوز قاراماعىنداعى قىزمەتكە قالدىردى.

1853 جىلى ورىنبور كازاك-ورىس­تا­رىنىڭ وفيتسەرلەرى وعان جالا جاۋىپ, قىزمەتىنەن بوساتتىردى. ورىنبورداعى جۇمىسىنان بوساعان ونى قۋدالادى, كەيىن بوكەي ورداسىنا جەر اۋداردى. بولاشاق ەتنوگراف-عالىم ەش مۇقالمادى. كەرىسىنشە الىس جاتقان تۋعان ولكەسىنىڭ ساف تابيعاتىنا, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە دەگەن قۇشتارلىعى ارتتى. بۇل جەردە ول كەڭسە قىزمەتتەرىن اتقاردى. پاتشا وكىمەتى ورگاندارى ونىڭ سوڭىنا الەكسەەۆ ەسىمدى ءپودحورۋنجيدى تىڭشى ەتىپ قويادى. بىراق ەكەۋى كەيىن جاقىن دوس بولىپ كەتكەن. حان ورداسىندا جازعان ماقالالارىن پودحورۋنجي استراحاندا شىعاتىن «ۆولگا» گازەتىنە اپارىپ باستىرادى. ءسويتىپ, م-س.باباجانوۆتىڭ ءبىراز ماقالاسى ونىڭ قولىنسىز جاريالانىپ, جارىق كوردى.

ىشكى وردا قازاقتارىندا 1855 جىلى ءارتۇرلى جالعان وسەك ءورشىپ, تولقۋ پايدا بولدى. بۇل ۋشىعا بەرسە, اشىق كوتە­رىلىس­كە ۇلاسۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ تۋىن­دادى. ورىنبور جانە سامارا گەنەرال-گۋبەر­ناتورى مۇحاممەد-سالىقتىڭ اعا­لارى مۇحامەدجان مەن مۇستافا بابا­جانوۆتاردى «ىشكى ورداداعى تولقۋ­لارعا قاتىسقانى ءۇشىن» تۇتقىنعا الدى. ولاردى تەرگەپ-تەكسەرگەننەن كەيىن «ىشكى وردا قازاقتارى اراسىندا زياندى وسەك تاراتقاندىقتان» اكىمشىلىك شارا قولدانىپ, باتىس ورال ورداسىنا جەر اۋداردى.

بۇل وقيعاعا بايلانىستى استراحان قالاسىندا «قاساقانا قوزدىرۋشى» دەگەن كۇدىكپەن مۇحاممەد-سالىق تا قاماۋعا الىندى. وعان جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ كەزىندە بۇل كۇدىك دالەلدەنبەدى. تۇتقىنداۋ كەزىن­دە كوپتەگەن قاعاز الىنىپ, ونى تەكسەرگەندە «وكىمەت الدىندا ەشقانداي وي مەن قيمىلدىڭ وعاشتىعى تابىلماعان» ەكەن. ىشكى وردانىڭ ۋاقىتشا كەڭەس توراعاسى, پولكوۆنيك ك.گەرن گەنەرال-گۋبەرناتور ۆ.پەروۆسكيدىڭ رۇقساتىمەن
م-س.باباجانوۆتى بوساتىپ, حان ورداسىنا كەڭەسشىلىككە تاعايىندادى. بىراق كوپ ۋا­قىت وتپەي ول باتىس ورالعا كەتۋگە رۇق­سات سۇراپ, اعالارىمەن بىرگە تۇرۋ­عا, ولا­ردىڭ شاڭىراعىنا كومەكتەسكىسى كەلە­تىنىن بىلدىرەدى. اكىمشىلىك تاراپىنان بۇل تىلەگى قابىلدانىپ, اناسى ءجاميلا پىراليەۆا مەن وگەي شەشەسى ءۇلبيبى دانىسمەندوۆامەن بىرگە «جازىقتى» بولىپ ايدالعان اعالارىنىڭ ارتىنان اتتاندى.

كۇيشى-كومپوزيتور, سۇلتان داۋلەت­كە­رەي شىعاەۆ 1871 جىلى سالىق­تىڭ قازا­سىنا وراي «سالىق ولگەن» اتتى جوق­تاۋ كۇيىن شىعارعان. ال ماقاش اكىم اتانعان مۇحامبەتجان بەكماحامبەتوۆ «وي, جالعان-اي, سالىق ءولدى دەگەنشە – حالىق ءولدى دەسەيشى» دەپ اۋىر كۇرسىنگەن ەكەن.

شاڭگەرەي بوكەەۆ (1847-1920) – اقىن, قازاقتىڭ العاشقى ادەبيەت اۋدار­ما­شى­لا­رىنىڭ ءبىرى. جاڭگىر حاننىڭ نەمەرەسى. بەس جاسىندا اتا-اناسىنان جەتىم قالعان. قازاقى داستۇرمەن اعالارى تاربيەلەگەن. العاشىندا ءبىلىمدى ورداداعى مەدرەسەدەن الىپ, ودان ءارى استراحان رەالدىق ۋچيليششەسىندە وقىعان. ورىنبور كادەت كورپۋسىن بىتىرگەن سوڭ سامارا قالاسىندا ءبىتىستىرۋشى سۋديا قىزمەتىندە بولدى. ساماراداعى قىزمەتتە جۇرگەندە اقسۇيەك تيتۋلىن العان. ءسويتىپ, ونەرمەن اينالىساتىن اقسۇيەكتەر تىزىمىنە ەنگەن.

ول مەشىت, مەدرەسە قۇرىلىستارىن سالۋعا, باۋ-باقشا وسىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدا­رىپ, وسى ىستەرمەن اينالىسقان. جەر­گىلىكتى حالىققا, جازىقسىز جاپا شەككەن بۇقارانىڭ وكىلدەرىنە قولعابىس جاساعان تۇلعا. بالالاردى وقىتۋعا ءمان بەرىپ, مەكتەپ اشىپ, بىلىكتى مۇعالىمدەردى قىزمەتكە شاقىرعان. ادەبيەت پەن مادەنيەتكە دەن قويدى. ونىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى – اڭشىلىق پەن ساياتشىلىقتى, تابيعات سۇلۋلىعىن, ءان مەن كۇيدى, كوركەمسوز ونەرىن ۇناتىپ, ولەڭدەر جازۋى. شىعارمالارى «شايىر», «كوكسىلدىر» (1911-1912), ء«ۇش جوقتاۋ» (1926) جيناقتارىندا جارىق كوردى. م.لەرمونتوۆتىڭ «قاشقىن» پوە­ما­سىن قازاق تىلىنە اۋدارعان.

المۇحامەت سەيدالين (1832-1898) – سۇلتان, ستات-كەڭەسشىسى, اۋدارماشى, ۋەزدىك سۋديا, نۇرالى حاننىڭ نەمەرەسى, ابىلقايىر حاننىڭ شوبەرەسى. باۋىرى تىلەۋمۇحامبەتپەن بىرگە وقىعان. 1855 جىلى پراپورششيك شەنىمەن 4-ءشى ورىنبور لينيالىق باتالونىنا قىزمەتكە جىبە­رىل­دى. قىزمەتتىك فورمۋليارىندا 1-ءشى سەيدا­لين بولىپ تىركەلگەن. كەيىن ءىنىسى قىزمەت ىستەيتىن ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسىنا جۇمىسقا اۋىسادى. 1857 جىلى شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ۆ.گريگورەۆپەن بىرگە ورىنبور ولكەسىنىڭ شىعىس بولىگىن ارالاپ شىقتى. 1859 جىلى مامىر-تامىز ايىندا ارال فلوتيلياسىنىڭ ءى رانگالى كاپيتانى ا.بۋتاكوۆ ەكسپەديتسياسىمەن قوڭىرات (كۋنگراد) قالاسىنا ىسساپارعا بارعان. 1856 جانە 1860 جىلى سانكت-پەتەربۋرگقا بارعان قازاق دەپۋتاتسياسىنا اۋدارماشى بولعان.

1860 جىلى قازاق دەپۋتاتسياسىنىڭ پەتەربۋرگكە كەلگەن كەزىندە ش.ءۋاليحانوۆ ولاردى ىزدەپ بارىپ, جولىققان ءتارىزدى. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ سول جىلعى 9 تامىزدا سانكت-پەتەربۋرگتەن سىرىمبەتتەگى اتا-اناسىنا جازعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «مۇقان سۇلتان باستاعان ورىنبور سۇل­تاندارى دەپۋتاتسياسىنىڭ پەتەربۋرگكە كەلگەنىنە ءبىر اپتا بولدى. ولار – 8-9 ادام. بۇگىن ولار يمپەراتوردىڭ قابىلداۋىندا بولۋعا ءتيىس. ولارمەن بىرگە ءتىلماش رەتىندە قازاق سۇلتانى, وفيتسەر المۇحامەت سەيدالين دە كەلدى».

المۇحامەت سەيدالين تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى ك.كاۋفماننىڭ شاقىر­تۋى­مەن «تۇركىستان ولكەسىنە شولۋ» جي­ناعىن قۇراستىرۋعا قاتىسقان. 1866 جىلى كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە بولىپ, ارميا كاۆالەريا­سى­نىڭ روتميستر شەنىن يەلەندى. ەكى جىلدان سوڭ وعان نيكولاەۆ (قوستاناي) ۋەزىنىڭ سۋديا قىزمەتى ۇسىنىلدى. بۇل جۇمىسىندا جەرگىلىكتى باي-باعلاندار اراسىنداعى ءوزارا ايتىس-تارتىستاردى, بارىمتا ماسە­لە­سىن, گۋرەۆ ۋەزىندەگى تولقۋلاردى, قارا­پايىم قازاقتاردىڭ قۇقىقتارىن, جەر ماسەلەلەرى سياقتى ىستەردى قاراستىردى.

تىلەۋمۇحامبەت سەيدالين (1835-1901) – سۇلتان, كوللەدج كەڭەسشىسى, تورعاي وبلىسى اقتوبە ۋەزىنىڭ باستىعى, ەتنوگراف, العاشقى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرى. 1855 جىلى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىن پراپورششيك شەنىندە بىتىرگەن. قىزمەتتىك فورمۋليا­رىندا 2-ءشى سەيدالين بولىپ تىركەلگەن. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى قاراماعىندا ءتىلماش قىزمەتىن اتقاردى. تەمىر بەكىنىسىنىڭ جەر جاعدايى, تۇرعىندارى, سول توڭىرەكتەگى زاتتار مەن قۇرال-جابدىقتار تۋرالى ماعلۇماتتار الۋ ءۇشىن الدىن الا جۇرگىزىلگەن بارلاۋ جۇمىستارى كەزىندە باس شتاب پولكوۆنيگى ۆ.داندەۆيلدىڭ اۋدارماشىسى بولدى. 1859 جىلى قىزمەتتەگى جەتىستىكتەرى ءۇشىن وعان ارميا كاۆالەرياسىنىڭ پودپورۋچيگى شەنى مەن ءۇش ءجۇز كۇمىس اقشا قوسا بەرىلدى.

ت.سەيدالين 1886 جىلى اسكەري قىز­مەت­تەن بوساتىلىپ, كوللەدج اسەسسورى قىزمەتىنە اۋىستىرىلدى. 1888 جىلى لاۋازىمدى كەڭەسشى, 1892 جىلى كەڭەسشى, 1895 جىلى كوللەدج كەڭەسشى قىزمەتىن اتقاردى. ول ازاماتتىق قىزمەتتە ەكى مارتە تورعاي ۋەزىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالعان. بۇلاي سايلانۋ سول كە­زەڭ­­دەگى ەرەجەگە ساي سيرەك كەزدەسەتىن جاع­داي ەدى. ءبىرىنشى رەت 1890 جىلدىڭ 8 جەل­توق­سا­نى مەن 1891 جىلدىڭ 5 ءساۋىرى, ال ەكىن­شى مارتە 1896 جىلدىڭ 1 تامىزى مەن 1897 جىلدىڭ 26 ءساۋىرى ارالىعىندا تورعاي ۋەزىن باسقاردى. ال بۇل ەكى ارالىقتا 1892 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 1893 جىلدىڭ ماۋسىمىندا اقتوبە ۋەزىنىڭ باستىعى قىزمەتىندە بولعان.

ول رەسەي گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تورعاي, ىرعىز وزەندەرى القاپتارىنداعى ەگىنشىلىكتى وركەندەتۋدى, قازاق اۋىز ادەبيەتى مەن ەتنوگرافياسىن زەرتتەدى. 1870 جىلى «رەسەي گەوگرافيالىق قوعامى ورىنبور بولىمشەسىنىڭ جازبالارى» ءبىرىنشى باسىلىمىنا «و رازۆيتي حلەبوپاشەستۆو پو باسسەينۋ رەكي تۋرگاي» اتتى ماقالاسىن جاريالادى. 1874 جىلى «ەۆرازيا حابارشىسى» جۋرنالىنا, 1875 جىلى «رەسەي گەوگرافيالىق قوعامى ورىن­بور بولىمشەسىنىڭ جازبالارى» باسىلىمىنا (جانتورينمەن اۆتورلىق بىرلىكتە) رەداكتورلىق ەتۋىمەن كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ حالىق اۋىز شىعارمالارى مەن پوەزياسى تۋرالى ما­قا­لالارى جارىق كوردى. ونىڭ كوپتەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگى ورىنبور جانە سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنداعى ارحيۆتەردە ساقتالعان.

جيھانشاح المۇحامەد ۇلى سەيدالين (1877-1923) – قوعام قايراتكەرى, زاڭگەر, الاش قوزعالىسىنا قاتىسۋشى. ول دا نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىندا وقىدى. 1900 جىلى 23 جاسىندا سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1904 جىلى ۇزدىك اياقتادى. ۋنيۆەرسيتەتتە كرىجانوۆسكي اتىنداعى شاكىرتاقىنىڭ يەگەرى اتاندى. ارناۋلى جول­دامامەن كاۆكازدا, قارا تەڭىز جاعا­لاۋىن­داعى وزۋرگەل (گرۋزيا) قالاسىندا 1910 جىلعا دەيىن زاڭ سالاسىندا قىزمەت ەتتى. 1913 جىل 31 شىلدە كۇنگى «قازاق» گازەتىندە ج.سەيداليننىڭ «ازىپ-توزىپ كەتپەسكە نە امال بار؟» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. وندا «اتام ايتۋشى ەدى: «يت تويعان جەرىن ىزدەيدى, ەر تۋعان جەرىن ىز­دەيدى! بالام, حالىقتى ۇمىتپا, عى­لىمىڭا تويعان سوڭ, اقىلدى توقتاتقان سوڭ ەلگە ءبىر اينالارسىڭ» دەپ. مەن وسى ءسوزدى ۇمىتپاي, ەلگە قايىرىلدىم. كەلگەندە نە كوردىم؟ ...ەل باعۋ ءتارتىبى ءھام سوت ءتارتىبىنىڭ حالىققا جايسىزدىعى, زاكون شىعاراتىن مەكەمەلەردە قازاقتىڭ ءوز ادامىنىڭ جوقتىعى. ەگەر ءوز ادامدارى بولسا, ايتىلعان جايسىز تارتىپتەردى زامانعا لايىق, قازاققا تىنىشتى قىلىپ وزگەرتۋگە سەبەپكەر بولار ەدى. ...كۇشتى اۋرۋعا كۇشتى ءدارى: ءدارىنىڭ اتى – «سەزد», باس قوسىپ ءبىر جەردە جايىمىزدى سويلەسىپ, زامانعا لايىقتى قۇرال تابۋ» دەپ ۇلتتىڭ جوعىن جوقتايدى.

ءبىلىمدى زاڭگەر 1916 جىلعى ماۋسىم ايىندا تىل جۇمىستارىنا ادام الۋ تۋرا­لى پاتشا جارلىعىن قاتاڭ سىنعا الدى. كورنەكتى زاڭگەر ب.قاراتاەۆپەن بىرگە قازاقتان تىل جۇمىسىنا ادام الۋدى توقتاتۋ جونىندە «قىرعىزدار تۋرالى ەسكە الاتىن جازبالار» اتتى ءوتىنىش حات جازىپ, پاتشالىق رەسەي ۇكىمەتىنىڭ اتىنا جولدايدى. 1917-23 جىلدارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ اعارتۋ جانە جەر ماسەلەسى كوميسسارياتتارىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان.

مۇحامەتجان بەكمۇحامەتوۆ (1830-1904) – ەتنوگراف, شەشەن, بي, قازاق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋشى, ەل ىشىندە ماقاش اكىم ەسىمىمەن بەلگىلى تۇلعا. كادەت كورپۋسىن بىتىرگەن سوڭ ورىنبور شەكارا كوميسسياسىندا, 1852 جىلدان ۋاقىتشا كەڭەستىڭ ورداداعى ءتىلماشى بولعان. كاسپي جاعالاۋىنداعى ءى, ءىى وكرۋگتەردە اكىم قىزمەتىن اتقاردى.

بوكەي ورداسىنان 1881 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ءىىى الەكساندر پاتشانىڭ قابىلداۋىنا بارعان ءتورت قازاقتىڭ ءبىرى – ماقاش بەكمۇحامبەتوۆ. بۇل ءىسساپاردا پاتشاعا قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بوي­عى باسپاناسى – كيىز ءۇيدىڭ ماكەتىن ال­تىننان سوقتىرىپ, الىپ بارعان. ونى ماقاش شولتىر ۇلى بوكەي ورداسىنداعى پروگرەستىك باعىت ۇستانعان اكىمدەردىڭ ءبىرى – وتەشقالي اتانياز ۇلىمەن بىرگە پاتشاعا تاپسىردى. وردادان كەلىپ, پاتشا اۋديەنتسياسىنا كىرگەن قازاق وكىلدەرى ءتيىستى راسىمنەن سوڭ ءوتىنىشىن ايتقان. بۇل جايىندا م.بەكمۇحامبەتوۆ ەستەلىگىندە: ء«بىزدى شوقىندىرىپ, مۇسىلماندىق ۇلگىدەن ايىرماڭىز دەپ تىلەك قىلدىم» دەگەن مالىمەت قالدىرعان.

نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىن بىتىر­گەن­دەردىڭ كوپشىلىگى اقىلدى, ادال, سول كە­زەڭ­نىڭ كورنەكى قايراتكەرلەرى ەكەنى داۋسىز. ولار قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى ءىس-ارەكەت جاسادى. بۇل سوزىمىزگە ورىنبور كادەت كورپۋسىنىڭ تۇلەگى, ەتنوگراف-عالىم م-س.باباجانوۆتىڭ ء«بىز وتپەلى كەزەڭدە تۇرمىز, بارلىق اقىل-وي جەمىسىنىڭ بەرگەن ساۋلەسىن قابىلداپ الۋعا دايىنبىز جانە سونىڭ سوڭىنان ءبىر ادىم كەيىن شەگىنبەيمىز دە» دەگەن ءسوزى دالەل.

اققالي احمەت,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى