الدىمەن نۇر-سۇلتان قالاسىن ساپالى ءارى قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ بۇگىنگى احۋالى تۋرالى ايتا كەتەلىك. بۇل اۋقىمدى ىسكە نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءوڭىردىڭ 17 اۋدانى تۇگەل جۇمىلدىرىلعان. قازىر وبلىستاعى 128 كاسىپورىن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ 68-ءى ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىن دايىنداسا, 54-ءى ۇن, كارتوپ, كوكونىس, وسىمدىك مايىن وندىرۋدە. التى قۇس فابريكاسى تاۋىق ەتى جانە جۇمىرتقا وندىرۋمەن اينالىسادى. دايىن ونىمدەر استانانىڭ 58 ساۋدا بازارى مەن 29 ساۋدا ۇيىندە تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلۋدا. ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋشى ۇجىمداردىڭ ءوز ساۋدا ۇيلەرى دە بار.
ەڭ ماڭىزدىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ قارقىنىنىڭ كەمىمەۋى. بۇل تۇرعىدان العاندا بيىل العاشقى جارتىجىلدىقتا ازداعان ءوسىمنىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, العاشقى جارتىجىلدىقتا 69,8 مىڭ توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى وندىرىلسە, بۇل كورسەتكىش 2021 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 0,6 پايىزعا جوعارى. 14,7 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرى دايىندالىپ, بۇل ورايداعى ءوسىم قارقىنى 2,9 پايىزعا مولايعان. سونداي-اق 130,5 ملن دانا جۇمىرتقا استانالىق تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىلگەن. وي ەلەگىنەن وتكىزىپ قاراساق, نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ ءسال عانا كوبەيگەنىن اڭعارۋعا بولادى. ەندىگى ماسەلە نارىق زاڭىنا سايكەس باسەكەلەستىكتىڭ ءباسىن ارتتىرىپ, مولشىلىقتى ەسەلەي تۇسسە, قىمباتشىلىقتىڭ قادامىنا تۇساۋ بولار ما ەدى دەگەن دامە.
وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 4,8 پايىزعا كوبەيگەنى كوڭىلگە دەمەۋ. بۇل اراداعى ءوسىم نەگىزىنەن ۇن ءوندىرىسىنىڭ 1,6 ەسە كوبەيۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. وبلىس قازىر الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 19 ازىق-ت ۇلىك ءتۇرىنىڭ 15-ءىن وندىرەدى. ءبىر قۋانارلىعى, ءوز قاجەتتىلىگىن تولىق جاۋىپ قانا قويماي, ەت جانە ەت ونىمدەرىن, ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارادى.
– باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ءونىم كولەمىن مولايتقان ابزال, – دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى الەكساندر زاگرەبين, – سول كەزدە عانا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تاسىمالداناتىن تاۋارلاردىڭ ورنىن وتاندىق ونىممەن جابا الامىز.
جابۋ كەرەك-اق. سوندا عانا اۋىلداعى اعايىننىڭ ءبۇيىرى شىعاتىنى ءسوزسىز. ايتپاقشى, ەت جانە ءسۇت ءوندىرۋ بارىسىندا ءونىم كولەمىن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەتىن ىشكى رەزەرۆتىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, وسىدان بەس جىل بۇرىن ءونىم وندىرۋدە ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى از بولسا, قازىر بىرتە-بىرتە كوبەيىپ كەلەدى. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا تۇرىندە قىرۋار كومەك كورسەتىلىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا, ماشينا-تراكتور پاركىن جاڭعىرتۋعا قامقورلىق جاسالۋدا. ال ەل داستارقانىن تولتىرۋعا جەكە شارۋالاردىڭ دا ايتارلىقتاي ۇلەسى بار ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ازبال. سولاي بولا تۇرا ولار ءوز قوتىرلارىن وزدەرى قاسىپ, اۋپىرىمدەپ كۇنەلتۋدە.
– ءبىز تەك مال سۇمەسىمەن عانا كۇن كورىپ وتىرمىز, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ايبەك بازارباەۆ, – «اتتىلىنىڭ جانىندا جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلادى» دەگەندەي, بۇگىنگى تىرشىلىكتىڭ تىنىسىن قاراپ وتىرىپ, اۋىل ادامىنىڭ وكپەلەيتىن ءجونى بار. ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتىك قولداۋعا يە. جاقسى, السىن. ال بىرەر باس قاراسىمەن جالپى ءونىمدى كوبەيتۋگە حال-قادەرىنشە ۇلەس قوسىپ وتىرعان مالساق قاۋىم مۇنداي قامقورلىقتى نەگە كورمەيدى؟!
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ماسەلە دۇرىس قويىلىپ وتىرعان سىڭايلى. ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋعا ۇلكەن ۇيىمداسقان شارۋاشىلىق تا, جەكە شارۋا دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
– مەن مۇنداي ۇسىنىستى ۇنەمى ايتىپ ءجۇرمىن, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – ەگەر جەكە شارۋا مەملەكەت تاراپىنان مۇنداي قامقورلىقتى كورەتىن بولسا, ءتاپ-ءتاۋىر قارجىلىق تۇرعىدان ەس جيناپ قالار ەدى. اۋقىمى كەڭ ءىستى ۇيىمداستىرۋعا بولادى. ماسەلەن, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگى ارقىلى كىمنىڭ قانشا ءسۇت نەمەسە ەت وندىرگەنى تۋرالى اقپارات جينالىپ, سۋبسيديا وسىنداي جول ارقىلى تولەنسە, سول كەزدە تابىسى از شارۋالاردىڭ دا, تۇتاستاي, العاندا اۋىلدىڭ دا اجارى كىرىپ, ءبۇيىرى شىعىپ, وڭالاتىنى داۋسىز. ەكىنشىدەن, اۋىل اكىمىنىڭ دە تابىس قازانىنىڭ قاقپاعىن ۇستاپ وتىرعان سوڭ بەدەلى ارتا تۇسپەك.
بۇل جەكە شارۋانىڭ تىرشىلىگى, ال ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتارداعى احۋال قانداي؟ وڭىردە مال باسىنىڭ كوبەيۋى بايقالادى. بارلىق مەنشىك تۇرىندەگى شارۋاشىلىق قازىر 548,6 مىڭ باس قارا مال باعىپ وتىر. 2021 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا, 233,3 مىڭ باسقا نەمەسە 101,8 پايىزعا كوبەيگەن. سوڭعى جىلدارداعى قۇرعاقشىلىقتىڭ كەساپاتىن ەسكەرگەن كەزدە ءتاپ-ءتاۋىر كورسەتكىش. وتكەن جىلى قىسىر مال عانا ەمەس, ساۋىن سيىرلار دا پىشاققا ىلىككەن. مالساق قاۋىم العاشقى جارتىجىلدىقتا تىرىدەي سالماعى 96,6 مىڭ توننا بولاتىن مالدى قاساپحاناعا تاپسىردى. بۇل ورايدا ءبىرشاما ءوسىم بار. ەت ءوندىرۋدىڭ باستى تالابى – مال ازىعىنىڭ مولشىلىعى. ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار بولماسا جەكە شارۋانىڭ تابىسقا كەنەلە قويۋى كۇماندى. ويتكەنى ولاردىڭ قولىندا مالعا جۇعىمدى قۇنارلى جەمشوپ جوق. بار بولعانى ءشوپ پەن سابان عانا. جەم قازىر قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپشى. ادەتتە ەت باعاسى ەرتە كوكتەمنەن قارا كۇزگە دەيىن تۇسە قويمايدى. شارۋا قولىنداعى بىرەر تۇياعىن تابيعي جايىلىمدا جايىپ, وڭالدىرىپ بارىپ, كۇزدە عانا جۇمسايدى. مىنە, سول كەزدە ساۋدا سورەلەرىندەگى ەت ونىمدەرى مولايىپ, ءبىرشاما باسەكەلەستىك تۋى مۇمكىن. قازىر وڭىردە ءبىر مەزگىلدە 36,5 مىڭ باس مال بورداقىلاۋعا قۋاتى تولىق جەتەتىن 8 بورداقىلاۋ الاڭى جۇمىس ىستەپ تۇر. وسى ارادا جەكەمەنشىكتىڭ قولىنداعى ءتولدى ساتىپ الۋ مەحانيزمىن جەتىلدىرىپ, اۋىل ادامدارىنا قاراي كوبىرەك بۇيرەك بۇرۋ كەرەك. ايتالىق, ءسۇت جانە ەت ونىمدەرىن قانشا وندىرگەنىمەن, جەكە شارۋانىڭ كوسەگەسى كوگەرىپ وتىرماعانى راس. كووپەراتيۆ قۇرىلىپ, ەت جانە ءسۇت ونىمدەرى ءبىر جەرگە جينالعانىمەن, ىرىستى مولايتۋعا ايانباي ۇلەس قوسىپ جاتقان, سول ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ بار بەينەتىنە شىداپ كەلە جاتقان مال يەسىن ەشكىمنىڭ ەسكەرە بەرمەيتىنى تۇسىنىكسىز.
راس, وڭىردە ەت وندىرەتىن مال فەرمالارى ۇيىمداستىرىلۋدا. ماسەلەن, 2018-2020 جىلدار ارالىعىندا وبلىستا 23,3 مىڭ باس ەتتى قارا مال ساتىلىپ الىنىپ, 402 فەرما قۇرىلدى. بيىل 104 ەت ءوندىرۋ باعىتىنداعى فەرما قۇرۋ كوزدەلۋدە. العاشقى جارتىجىلدىقتا 3,1 مىڭ باس قارا مالعا لايىقتالعان 46 فەرما ۇيىمداستىرىلدى. قازىرگى كۇنى تاعى دا 7 فەرمانى قۇرۋ قولعا الىنعان. العاشقى بەس جىلدا 700 ەتتى باعىتتاعى مال باعىلاتىن فەرماسى قاتارعا قوسىلادى دەگەن جوسپار بار. ويعا العان شارۋانىڭ بارلىعى وڭىنان وڭعارىلسا, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىندەگى استانالىق تۇتىنۋشىلاردى عانا ەمەس, وزگە وڭىرلەردى دە ساپالى ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى.
ەتتى جانە ءسۇتتى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسى دە وتە وزەكتى. ونسىز مالساق قاۋىمنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيتىنى الميساقتان بەلگىلى. بۇل ورايدا دا تالپىنىس بار. ءار جىل سايىن تابىنعا اسىل تۇقىمدى ەتتى ءۇش مىڭعا جۋىق بۇقا قوسىلۋدا. سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ارقىلى بىرەر جىلدىڭ ىشىندە بار تابىن تولىق اسىلدانۋى ابدەن مۇمكىن. ايتالىق, 2021 جىلى جەرگىلىكتى 53,6 مىڭ باس مال تۇقىمى اسىلداندىرىلدى. بۇل قولداعى بارلىق مالدىڭ 23,9 پايىزى. بيىل بۇل ورايداعى كورسەتكىش 26,3 پايىزعا جەتكىزىلەدى دەپ مەجەلەنۋدە. مىنە, وسىنداي قارقىنمەن جۇرگىزىلسە, تالاي جىلدان بەرى ۇزدىكسىز كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ءتۇيىندى تاقىرىپتىڭ تىگىسى جاتقىزىلۋى ابدەن مۇمكىن.
ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىورىنداردى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 56 مامانداندىرىلعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسى جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا 14 مىڭنان استام سيىر ساۋىلادى. ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتاردان 100 مىڭ تونناعا جۋىق ءسۇت وندىرىلۋدە. بۇل باعىتتا دا بىرقاتار جاعىمدى جاڭالىق بار. الىسقا بارماي-اق 2021 جىلعى كورسەتكىشتى سارالايتىن بولساق, 2,3 مىڭ سيىر ساۋاتىن 19 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ ۇيىمداستىرىلعانىن ايتۋعا بولادى. بيىل ءدال سونداي 11 فەرما ۇيىمداستىرىلىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىندا ەلۋدەن مىڭ باسقا دەيىن سيىر ساۋىلماق.
وبلىستا ءدال قازىر ءىرى كولەمدە قۇس ەتىن جانە جۇمىرتقا وندىرەتىن 4 قۇس فابريكاسى جۇمىس ىستەپ تۇر, ونىڭ ىشىندە ءبىرجان سال اۋدانىنداعى «قازگەر قۇس» سەرىكتەستىگىن ايتا كەتۋگە بولادى. بۇل فابريكا جىلىنا 300 ملن-عا جۋىق جۇمىرتقا وندىرۋدە. ارشالى اۋدانىنداعى «يجەۆسك» وندىرىستىك كووپەراتيۆى دە ءدال وسىنداي كولەمدە ءونىمىن تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋدە. ال ەتتى باعىتتاعى جۇمىس ىستەيتىن بۇلاندى اۋدانىنداعى «ماكينسك قۇس فابريكاسى» سەرىكتەستىگى جىلىنا 60 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرۋدە. ءونىم كولەمى اجەپتاۋىر بەس قۇس فابريكاسى دا ساپالى قۇس ەتىن وندىرۋمەن اينالىسۋدا.
تاقىرىپتىڭ تۇزدىعىنا قايتا اينالىپ سوعايىق. ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولاتىن دۇنيە. ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋعا سەپتەسىپ جاتقان جەكە شارۋاعا قارايلاساتىن بولساق, ولاردىڭ دا مال باعۋعا دەگەن ىنتاسى ارتار ەدى. ەڭ باستىسى, ءدال وسى قادام ارقىلى اۋىلدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتۋگە ابدەن بولادى.
اقمولا وبلىسى
