قازاقستان • 08 تامىز، 2022

ونلاين-پەتيتسيا: قوعامنىڭ بارومەترىنە اينالا الا ما؟

290 رەت كورسەتىلدى

قازىر الەۋمەتتىك جەلىنى اشا قالساڭىز، ونلاين-پەتيتسياعا قول قويىڭىز دەگەن جازبالاردان كوز سۇرىنەدى. ايتەۋىر، قوعامدى شۋلاتقان وقيعالارعا قاتىستى وسىنداي ەلەكتروندى وتىنىشتەردىڭ سانى باسىم. ارينە، دامىعان دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋدا ونلاين-پەتيتسيا دا ۇلەس قوساتىنى بەلگىلى. بىراق قاپتاعان پەتيتسيادان قايران بار ما؟ بۇل تۋرالى ساراپشىلار نە دەيدى؟

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل «EQ»

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتە جا­ريالاعان «جاڭا جاعدايداعى قازاق­ستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حالىققا جولداۋىندا ونلاين-پەتيتسيا ماسەلەسىنە دە توقتالعان ەدى. «ازامات­تارىمىز رەفورمالارعا باستاماشى بولىپ، ۇسىنىستار بەرۋ ءۇشىن ونلاين-پەتي­تسيالاردىڭ بىرىڭعاي زاڭدى ينستيتۋتىن قۇرۋ قاجەت. مۇنداي قۇرىلىم قانداي دا ءبىر بۇرمالاۋ ارەكەتتەرىنەن تولىق قورعالۋعا ءتيىس. ۇكىمەت ازاماتتىق قوعاممەن بىرلەسىپ، وسى ماڭىزدى جوبانىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن ازىرلەۋگە جانە ونىڭ بارلىق تەحنيكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە ءتيىس»، دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت.

سودان كەيىن بۇل باعىتتا ءبىراز شار­ۋا اتقارىلعانداي كورىندى. قۇزىرلى مينيسترلىك ونلاي-پەتيتسياعا قاتىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ جاتقانىن دا حابارلاعان. اقىرى 2021 جىلعى قاراشادا ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قوعامدىق باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى­نىڭ جوباسى ۇسىنىلدى. اتالعان قۇجاتتا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسكە پەتيتسيالار تۋرالى تولىقتىرۋ ەنگىزىلمەك.

زاڭ جوباسىنا سايكەس پەتيتسيا – مەملەكەتتىك ورگانعا، جەرگiلiكتi وكiلدi جانە اتقارۋشى ورگانعا ەلەكتروندى نىساندا جىبەرىلگەن ۇجىمدىق حابار، ءۇن قوسۋ نەمەسە ۇسىنىس رەتىندە قاراستىرىلماق. ونى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان ايقىن­دايتىن ينتەرنەت-رەسۋرس ارقىلى جولدانادى. مۇنداي ونلاين-پەتيتسيانى ۇكى­مەت، جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك قاراۋى ءۇشىن ارقايسىسى دەڭگەيىنە قاراي ءتۇرلى مول­شەردە داۋىس جيناۋعا ءتيىس. پەتيتسيانى ءتيىس­تى مەملەكەتتىك ورگان، جەرگiلiكتi وكiلدi جانە اتقارۋشى ورگان قارايدى دەپ بەلگى­لەنگەن.

قۇجاتتا ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوعاتىن، قوعامدىق يماندىلىققا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بiرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى، ونى باسقارۋ نىسانى، ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى مەن شەكاراسى، سوت تورەلىگى، پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جوعارى قادا­­عالاۋى، قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭناما، قورعانىس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قوعام­دىق ءتارتىپتى ساقتاۋ، حالىقارالىق شارتتاردان تۋىن­دايتىن مىندەتتەمەلەردى ورىن­داۋ، مەملەكەتتىك رامىزدەر، مەملە­كەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى سەكىلدى ماسەلەلەرگە پە­تيتسيا جاريالانبايتىنى كورسەتىلگەن.

ونلاين-پەتيتسياعا بايلانىستى باس­تاماشىل توپتار دا ءوز ۇسىنىستارىن جاريالاعان. سونداي ونلاين-پەتيتسيانىڭ ءبىرى – Talap قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتا­لىعى ازىرلەگەن otinish.kz سايتى. اتالعان ورتالىقتىڭ IT مامانى باۋىرجان بولاتوۆتىڭ ايتۋىنشا، سايت 2019 جىلدان بەرى ىسكە قوسىلعان.

«باستاپقى ويىمىز وسى پەتيتسيا ارقىلى ۇكىمەتكە وي-پىكىرىمىزدى جەتكىزۋ بولاتىن. ەڭ العاشقى پەتيتسيا «پرەزيدەنت، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قۇتقارىڭىز» دەگەن اتاۋمەن جاريالاندى. سايت ىسكە قوسىلعان العاشقى جىلى 30-40 مىڭداي قول جينادىق. سودان كەيىن وسى سەرۆيستىڭ دامۋ بارىسىندا ءبىر عانا پەتيتسيا ەمەس، بۇكىل حالىق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاقىرىپتاردى جاريالاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدى كوزدەدىك»، دەيدى ب.بولاتوۆ.

IT مامانىنىڭ ايتۋىنشا، otinish.kz سايتىن پايدالاناتىنداردىڭ قاتارى كوبەيگەن. قازاقستاندا اشىق تۇردە پەتيتسيا ورناتىپ، ونى جاريالايتىن قىزمەتتەر وتە از. بىراق باسقا سايتتاردا قول قويۋ ماسەلەسىندە ءتۇرلى كەمشىلىك بار كورىنەدى. مىسالى، WhatsApp، ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى قول قويادى.

«مۇنداي ءتاسىل پەتيتسيالاردىڭ جالعان داۋىس جيناۋىنا جول اشادى. سوندىقتان SMS جۇيەسىنە كوشتىك. ەلىمىزدە ءار ادامنىڭ ءنومىرى جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرى ارقىلى تىركەلەدى. سوعان بايلانىستى قول قويۋدى راستاۋ ءۇشىن تەلەفون ءنومىرىن جازىپ، سودان كەيىن كەلگەن SMS-تەگى كودتى ەنگىزۋدى قاراستىردىق. سول ارقىلى ادامنىڭ شىنايى تۇردە داۋىس بەرۋىن قامتاماسىز ەتتىك دەپ ايتا الامىن»، دەيدى ب.بولاتوۆ.

سايت ىسكە قوسىلعالى جاريالانعان بىرنەشە پەتيتسيا قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەنى بەلگىلى. ماسەلەن، ۋتيلالىمعا قاتىستى العاشقى پەتيتسيا وسى otinish.kz سايتىندا جاريالانعان. وعان 43 مىڭعا جۋىق ادام قول قويدى. ەستەرىڭىزدە بولسا، بۇل ماسەلەگە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تۇرعىندار ءۇن قوسىپ، ۋتيلالىمعا قاتىستى پرەزيدەنت تە پىكىر بىلدىرگەن ەدى. ءسويتىپ، مەملەكەت باسشىسى بۇل سالاداعى ساياساتتى جەتىلدىرۋ، ونىڭ ىشىندە ۋتيلالىم بويىنشا ۇسىنىس دايىنداۋدى تاپسىردى.

سونىمەن قاتار كوروناۆيرۋس پاندەميا­سى كەزىندە كينوتەاترلاردى اشۋعا، جۇما نامازدى وقۋعا، تۇرمىستىق الىمجەتتىككە، قوقىس وڭدەۋگە قاتىستى جاريالانعان پەتيتسيالار دا قوعام نازارىن اۋدارىپ، پىكىرتالاس تۋدىرعان ەدى. بۇعان قاتىستى ارنايى شارالار قابىلدانعانى دا بەلگىلى. باۋىرجان بولاتوۆتىڭ ايتۋىنشا، جىلىنا شامامەن 7-8 پەتيتسيا ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى قامتيتىن كورىنەدى.

«قازىرگى تاڭدا سايتتىڭ جاڭا نۇسقاسى ازىرلەنىپ جاتىر. وندا تىكەلەي بازاعا تىركەۋ ارقىلى ادامنىڭ شىنايى ەكەنىنە كوز جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىر داۋىس بەرۋ فورماسىندا اتى-ءجونى، جسن، تەلەفون ءنومىرىن ەنگىزەدى. جاڭا نۇسقادا تەلەفون ءنومىرىن عانا قالدىرۋدى ءجون كوردىك. قالعانىن مەملەكەتتىك بازادان الامىز. باسىندا ەتسق ارقىلى داۋىس بەرۋدى قاراستىرۋدى ويلاستىرعان ەدىك. بىراق داۋىس بەرۋ فورماسىندا اتى-ءجونى، تۋعان جىلى تۋرالى سۇراعانىمىزدا، قولدانۋشىلار مۇنداي اقپاراتتىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار دەگەن شاعىم ايتتى. بۇل ءبىر جاعىنان ادامداردىڭ پەتيتسياعا قول قويۋىنا قوسىمشا كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان ودان باس تارتتىق. ەگەر ەتسق ارقىلى داۋىس بەرۋدى ەنگىزسەك، وندا قولدانۋشىلار سانى كۇرت ازايىپ كەتەدى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى پەتيتسياعا قول قوياتىن ادامدار اۋىلدىق جەرلەردە كوپ. دەمەك ەتسق ولارعا قيىندىق تۋعىزادى. سوندىقتان ەلەكتروندى تسيفر­لى قولتاڭبانى قاراستىرماۋ تۋرالى ۇيعارىمعا كەلدىك»، دەيدى ب.بولاتوۆ.

ونلاين-پەتيتسياعا قاتىستى ەلدە ءتۇرلى پىكىر بار. قوعام بەلسەندىلەرى مۇن­­داي ءتاسىلدىڭ قاجەت ەكەنىن العا تارتادى. دەگەنمەن ونلاين-پەتيتسياعا كۇ­مان­مەن قارايتىندار دا بار. IT مامانى ەرلان وسپان ونلاين-پەتيتسيا الدەبىر تاقىرىپقا بايلانىستى قوعامداعى احۋالدى باعامدايتىن قۇرال دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ونىڭ زاڭدى تۇرعىدا ىسكە قوسىلعانىن قولدامايدى.

«جەلى جۇرتىنىڭ بولماشى نارسەگە دە ء«ولىم جازاسىن» بەرەتىنىن ءبارى كۇندە كورىپ ءجۇر. ادامنىڭ ءبىر اعاتتىعىنا بولا بۇكىل يگى ءىسىن جوققا شىعارىپ، قارعاپ-سىلەپ جاتاتىنىن ايتپاي-اق قويايىن. مۇنىڭ كەرى جاعى دا بار. مىسالى، ينفليۋەنسەرلەر قىلمىس جاساعان دوسىن اقتاپ قول جينايدى جانە ونى قولدايتىندار كوپ بولادى. الەمدەگى بىردە-ءبىر ەل ونلاين-پەتيتسيا ارقىلى ءادىل شەشىم قابىلداي الاتىن زايىرلىق دەڭگەيىنە جەتكەن جوق. ونلاين-پەتيتسيالار – قوعام كوزقاراسىن اڭداۋعا قاتىستى تاماشا قۇرال. بىراق مەديامامان رەتىندە شەشىم قابىلداۋ قۇرالى بولۋىنا قارسىمىن»، دەيدى ە.وسپان.

راس، ونلاين-پەتيتسيانىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ماسەلە ءالى دە وزەكتى. مىسالى، بەلگىلى ءبىر مۇددەلى توپ كوزدەگەن جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وزدەرى جاريالاعان پەتيتسيانى جاپپاي قولداۋى مۇمكىن. نەمەسە وتىرىك داۋىس بەرۋ ارقىلى قول قويعاندار سانىن ارتتىرۋى دا ىقتيمال. ءتىپتى ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭبانى قولدانعاننىڭ وزىندە مۇنداي جۇيەدە كەمشىلىك ءبارىبىر شىعاتىن كورىنەدى. وسى ورايدا، ە.وسپان بىلتىر ماسكەۋدە وتكەن قالالىق دۋماعا ەلەكتروندى سايلاۋدى مىسالعا كەلتىرەدى.

«ماسكەۋدە وتكەن جىلى قالالىق دۋماعا ەلەكتروندى سايلاۋ ءوتتى. بلوكچەين تەحنولوگياسى ارقىلى جۇرگىزىلدى. ەلەك­ترون كىلتپەن، بىزدەگىدەي ەتسق-مەن داۋىس بەردى. بىراق باقىلاۋشىلار كوپتەگەن كولليزياعا جاۋاپ الا المادى. اي­تالىق، ءبىر ۋچاسكەدە ويسىراي جەڭىلىپ جاتقان بيلىك وكىلى داۋىس بەرۋ جابىلۋعا ەكى ساعات قالعاندا اناعۇرلىم وزىپ كەتكەن. راس، تەحنيكالىق تۇرعىدان ونلاين-پەتيتسيا قىزمەتىن جاساۋعا بولادى. ءتىپتى فريلانسەر كودەر دە جاساپ بەرەتىن جۇيە»، دەيدى ە.وسپان.

وسى ورايدا، IT مامانى ونلاين-پەتي­تسيانىڭ رەسميلەنبەگەنى دۇرىس ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى بولماشى نارسەگە پەتيتسيا جاريالاپ، ونسىز دا ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدەرى كوپ قوعامدى ودان ءارى ۋشىق­تىرا ءتۇسۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى.

«ونلاين-پەتيتسيا – قوعامنىڭ ىنتاسى، كوڭىل كۇيى رەتىندە كەرەمەت نارسە. بىراق بيلىكتىڭ كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەيتىن قۇرال بولعانىن قولدامايمىن. مەنىڭشە، بيلىككە قوعامنىڭ كوڭىل كۇيىن قازىرگىدەي، مەديا مونيتورينگ ارقىلى باقىلاعان ابدەن جەتكىلىكتى. بۇعان دەيىن بولمايتىن ماسەلەگە ونلاين-پەتيتسيا جاساپ، ەلدىڭ ميىن اشىتاتىن كەمىندە جيىرما شاقتى ادام ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. سوندىقتان رەسميلەنبەگەنى دۇرىس»، دەيدى ە.وسپان.

وكىنىشكە قاراي، كەيىنگى ۋاقىتتا بەي­رەسمي ونلاين-پەتيتسيا جاريالايتىن سايتتار كوبەيىپ كەتكەن. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانعان وتىنىشتەردەن كوز سۇرىنەدى. بىراق ونداي سايتتاردىڭ قىزمەتى قانشالىقتى سەنىمدى ەكەنى تۇسىنىكسىز. كوبى اۆتورى كىم ەكەنى كورسەتىلمەگەن بەيمالىم جۇيەلەر. وعان داۋىس بەرگەن ادامداردىڭ جەكە دەرەكتەرى قانشالىقتى ساقتالادى؟ بۇل دا باسىق اشىق ماسەلە.

جالپى، الەمدە Change.org، iPetitions.com، Avvaz.org، جانە 38 Degrees دەگەن سەكىلدى پەتيتسيا جاريالايتىن سايتتار جەتەرلىك. وندا جاريالانعان جازبالاردىڭ كەيبىرى شىنىندا ءتيىستى ەلدىڭ بيلىگى تاراپىنان قاراستىرىلعان وقيعالار كەزدەسكەن. دەگەنمەن ساراپشىلار ونلاين-پەتيتسياعا داۋىس بەرۋدى «سلاكتيۆيزمگە»، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا «ديۆان باتىرىنا» بالايدى. ياعني داۋىس بەرگەن ادام ءوزىنىڭ ەگوسىن عانا قاناعاتتاندىرادى، الايدا ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە مۇلدەم ۇلەس قوسپايدى دەپ ەسەپتەيدى.

دەسەك تە جەر جاھاندا مەملەكەت تا­را­­پىنان ۇسىنىلىپ، ءتيىمدى جۇمىس ىس­تەيتىن ونلاين-پەتيتسيالار بار. مىسالى، ۇلىبريتانيا پارلامەنتىنىڭ سايتىندا ارنايى پەتيتسيا جۇيەسى ورنالاستىرىلعان. 2006 جىلدان بەرى قالىپتاسقان بۇل قىزمەت بۇگىندە تۇماندى البيوندا كەڭ تارالعان. الدا-جالدا پەتيتسياعا 100 مىڭ ادام قول قويسا، ەل پارلامەنتى وندا كوتەرىلگەن ماسەلەنى مىندەتتى تۇردە تالقىلاۋدان وتكىزۋى كەرەك.

سونداي-اق شوتلانديا پارلامەنتى، اۋستراليا پارلامەنتى، گەرمانياداعى بۋندەستاگ، ۋكراينا مينيسترلەر كابينەتى سايتتارىندا دا ونلاين-پەتيتسيا جۇيەسى بار. ەۋروپالىق پارلامەنتتە پەتيتسيا جونىندەگى ارنايى كوميتەت قۇرىلعان. اقش-تا اق ءۇيدىڭ سايتىندا We The People ونلاين پەتيتسيا قىزمەتى 2011 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى.

قورىتا ايتقاندا، ونلاين پەتيتسيانى زاڭداستىرۋ، جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ، كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى پارلامەنت قا­راۋىنا ۇسىنۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ءالى دە باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. ازىرگە بۇل تال­­قىلاۋدى قاجەت ەتەدى. ونلاين-پەتيتسيا قىز­مەتى بەيرەسمي بولسا دا قوعامعا كەرەك-اق.

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار