اباي • 08 تامىز، 2022

ادىلەت، شاپقات كىمدە بار...

1509 رەت كورسەتىلدى

ءار نارسەنىڭ ءمانى مەن وزەگىنە دەيىن اۋەلى ونىڭ سىرتقى كورىنىسى، قۇبىلىسى (ياۆلەنيە) كوزگە دە، نازارعا دا بۇرىن ىلىگەدى. عىلىمي ىزدەنىستىڭ ءمانى دە سول قۇبىلىستان وزەگىنە قاراي دەندەي الۋدا. بولمىستىڭ ءمانى مەن وزەگى سىرتىندا عانا جارقىراپ تۇرمايدى، كەرىسىنشە، كوزگە تۇسپەس، وڭايلىقپەن وي دا جەتپەس تۇكپىرىندە «تىعىلىپ»، جاسىرىنىپ جاتادى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى اعا­­­مىز ءوزىنىڭ ۇزاق جىلعى ىزەرلى ىزدەنىسى ار­­­قىلى ابايداعى ادامگەرشىلىك تا­نىم­­­نىڭ اتى مەن زاتىن ايقىندادى. مۇحتار اۋەزوۆ «اباي ادامگەرشىلىكتى، مورالدىق فيلوسوفيانى بارلىق جايدان جوعارى قويادى» دەپ، ادامگەرشىلىك تانىمنىڭ اباي ءۇشىن ايرىقشا ورنى مەن سيپاتىن ايقىنداپ بەرسە دە، ونى ارنايى ىزدەنىس نىسانى ەتىپ ىلگەرىلەي زەرتتەپ كەتپەدى. ارينە، مۇنىڭ زامان مەن جاعداي، ساياسات پەن يدەولوگيا جانە ۋاقىت پەن ءومىر ولشەۋلىلىگىنە قاتىستى وزىندىك سەبەپتەرى بار. ايتسە دە، ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىس­تى ماسەلەنىڭ باسىم بولىگى م.اۋەزوۆتىڭ تەرەڭدەي زەرتتەپ يا توبەسىن كورسەتىپ كەتكەن ويلارىنان باستاۋ الىپ دامىپ جاتاتىنى انىق.

مەكەمتاس اعامىزدىڭ ىرگەلى زەرتتەۋىن «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» دەپ اتاۋى دا تەگىن ەمەس. ابايداعى ادامگەرشىلىك تانىمنىڭ تولىق ادامنان باستاۋ الىپ، يمانيگۇلمەن شەكتەلەتىن وزىندىك جۇيەسى بار. مۇنى ءبىلۋ اسا ماڭىزدى. جاقسى-جامان، پايدالى-پايداسىز نارسەلەردى ءبىلۋدىڭ سوڭى­نان جامانىنان قاشىپ، اسىلىنا اسىق بولاتىن ارەكەت جالعاسپاي قالسا، ءبىلىپ-تانۋدىڭ دا قۇنى بولمايدى. جانە ءبىلىپ العان يگىلىكتى دە، ىزگىلىكتى ءبىلىم مەن اقي­قات­تى ءارتۇرلى سەبەپپەن ءومىرلى ەتە الماۋ دا ادامنىڭ ادامشىلىعىنا زور سىن بولادى. وسى ومىردە كوبىمىز ورىندى، دۇرىس، اقيقات جايلاردى جاپ-جاقسى بىلەمىز، الايدا ونى ورىنداۋعا كەلگەندە وسالدىق، جىگەرسىزدىك تانىتامىز. ءال-فارابي مۇنداي ادامداردى – قۇل ادامدار دەپ اتايدى: «اقىل-ەستىڭ تىلەگەنىن جاساۋعا پاراساتى مەن باتىلدىعى جە­تە­­تىن ەستى ادامدار بولادى. مۇنداي ادامدار­دى ءبىز ادەتتە، ءوزىنىڭ لايىعىنشا، ەرىكتى ادام دەپ اتايمىز... ال تەك اقىل-ەسى عانا جەتىپ، باتىلى بارمايتىنداردى جاراتىلىسىنان قۇل ادامدار دەيمىز». ايتپەسە، ادامگەرشىلىك پەن ادەپتىلىكتىڭ، جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ قادىر-قاسيەتى مەن ولاردىڭ نەندەي نارسە ەكەنىن اركىم دە بىلەدى، بىراق «اقىماق كوپ، اقىلدى از» دەگەندەي قاۋىمدا ادامدىق پەن تازالىق قاسيەتىن ساقتاپ، باياندى ەتىپ جۇرەتىندەر استە كوپ ەمەس.

تۇپتەپ كەلگەندە، ابايدىڭ بارشا تۋىن­دىلارى ادامزات بالاسىن ءتۇرلى-ءتۇرلى قاتەلىكتەن ساقتاندىرىپ، ادام­شىلىق قا­سيەتتى جوعالتپاۋعا، ءسويتىپ، ادام­گەر­شىلىكتى جۇيەلى دە جەلىلى دارىپ­تەۋگە ارنالادى. مىسالى، اقىننىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە» اتتى ولەڭىندەگى مىنا ءبىر ەكى-اق جولدا ءتورت ءتۇرلى كەسەك ارەكەت ايتىلعان جانە بۇل ەكى تارماقتىڭ ءتۇيىنى – كەلەشەكتە بولۋى مۇمكىن قاتە­لىك­تەن الدىن الا ساقتاندىرۋ:

پايدانى كورسەڭ، باس ۇرىپ،

ماقتاندى ىزدەپ، قايعى الما.

مۇنداعى ءبىرىنشى ارەكەت – ادام بالاسىنىڭ وڭاي ولجاعا تاپ بولىپ جۇرەتىن جاعدايى. نەگىزى، وبال-ساۋاپتى ءبىلىپ، قياناتتان قاشىق، جاقسىلىققا جاقىن بولىپ جۇرەتىن ادام ەڭبەكسىز كەلگەن پايداعا قىزىقپايدى، قۇنىقپايدى. ەكىنشى ارەكەت – ەڭبەكسىز تابىلعان وسىن­داي پايداعا «قۇداي بەرىپ قالدى عوي» دەپ «باس ۇرا» قۇنىعىپ كەتۋشىلىك. ءۇشىنشى ارەكەت – وڭاي، جەڭىل جولمەن كەلىپ قالعان پايداعا يە بولعان جاعدايدا ماقتان مەن ماستىققا سالىنىپ كەتۋ. ال «قايعى الۋ» – ءتورتىنشى ارەكەت ءارى الدىڭعى ايتىلعان انتەك ارەكەتتەردىڭ زاڭدى جالعاسى، قايعىلى دا قاۋىپتى ناتيجەسى، ياعني قىلمىسى اشىلىپ قالىپ اشكەرەلەنۋشىلىك.

ابايدىڭ ايتۋى بويىنشا، ادام بالا­سىنىڭ تولىقتىعى مەن تۇگەلدىگى، جالپى جارا­تىلىسى جاعىنان دا، وزىندىك بولمىسى تۇرعىسىنان دا – ادامداعى اقىل، قاي­رات، جۇرەكتىڭ بىردەي بار بولعان بىر­لىگىنەن تانىلادى:

اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستا،

سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك.

ادام جاراتىلىسىنىڭ ءتان مەن اقىل جانە ولارعا قوزعالىس، تىرشىلىك بەرەتىن جاننان تۇراتىنىن ەجەلگى ويشىل دانالاردىڭ ءبارى دە ءبىر اۋىزدان تۇيىن­دەپ كەتكەن. ادام جاراتىلىسىنىڭ تولىقتىعىن تانىتاتىن ابايداعى ءۇش قاسيەت فيلوسوفيا تاريحىنداعى وسى ءتان، اقىل، جاندى ويعا ورالتادى.

ءتان (فيلوسوفيادا) مەن قايراتتىڭ (ابايدا) ءبىر بولاتىنى – ەكەۋىنىڭ ءبىرىن­سىز ەكىنشىسى بولمايتىن بىرلىكتەگى قۇ­بىلىستار ەكەنىندە. ادام مەن ايۋاندا بىردەي بار بولا بەرەتىن ءتان مەن دەنەدە – قيمىل-قوزعالىس، كۇش-قۋات، قايرات بولادى. پەرىشتە نۇردان، شايتان وتتان جارالعان دەلىنەدى، ولاردا ءتان جوق. اللا دا – ءتانسىز رۋحي بولمىس. دەمەك ءتان مەن دەنە – ادام بالاسىنىڭ وزىندىك جاراتىلىسىن جاسايتىن قۇرامداس بولىك. مۇنى اباي وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىندە بىلايشا تانىتادى: ء«بىر عانا قۇدىرەت – پەندەدە بولعان قۋات; قۇدىرەت – عىلىم، اقىلدان باسقا بولاتۇعىن ەدى، اللا تاعالادا بولعان قۇدىرەت – عىلىم ءھام راقىمەت». اللانىڭ قۇدىرەتى مەن راقىمەتى ونىڭ ءبىر عانا رۋحي بولمىسىنان باستاۋ الادى. ال ادام بالاسى – ەكىجاقتى قوسپا بولمىس: قيمىل-قوزعالىس، كۇش-قۋات، قايرات – ادامنىڭ تانىنەن شىعاتىن سيپاتتارى مەن قابىلەتتەرى بولسا، ال اقىلى مەن عىلىمى – ءبىز انىقتاپ، دالدەپ بىلە بەرمەيتىن رۋحاني بولمىسىنىڭ جەمىسى مەن ناتيجەسى. ال ءۇشىنشى قۇرامداس بولىك جان، جۇرەك بولماسا، تىرشىلىك تە، تانۋ دا بولماس ەدى: ء«جا، سەن بۇل اقىلعا قايدان يە بولدىڭ؟ ارينە، قايدان كەلسە دە، جان دەگەن نارسە كەلدى دە، سونان سوڭ يە بولدىڭ». بۇگىنگە دەيىن جاننىڭ ناقتى نە زات، نەندەي قۇبىلىس ەكەنىن ايقىنداعان ەشكىم بولماسا دا، اقىل ارقىلى ويلاۋ مەن قيمىل-قوزعالىس، تىرشىلىكتىڭ دە تەك جان ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن بۇرىنعى-سوڭعى ويشىلداردىڭ ءبارى دە ايتقان.

ءسويتىپ، اقىلىمىز بىزدەردى ايۋاننان ارتىق، بيىك ەتىپ ادام اتتى اسىل بولمىسقا اينالدىرسا، ءتانىمىز (قايرات) ءبىزدى پەرىشتە، شايتاننان بولەكتەپ، ەرەكشەلەپ دۇنيەلىك، ماتەريالدىق جاراتىلىس ەتەدى. ادامزات بالاسىن ءدۇنياۋي ەتىپ، جان-جانۋارمەن جاقىنداستىراتىن – وسى ءتانىمىز بەن ودان شىعاتىن كۇش-قايراتىمىز، ودان قالسا ءناپسىمىز. ال جان مەن جۇرەكسىز قوزعالىس پەن تىرشىلىك بولمايتىنى بەلگىلى. ءتىپتى تابيعات، «كورىنگەن» (اباي) الەمدى زەرتتەۋمەن اينالىسقان بۇرىنعى فيلوسوفتار جۇلدىز، پلانەتالار سەكىلدى اسپان دەنەلەرىن قوزعالىسقا كەلتىرەتىن جاراتۋشى قۇدىرەتىن – الەمدىك جان دەپ بىلگەن. قوزعالىس پەن تىرشىلىكتەن بولەك ادامداعى تانىپ ءبىلۋ ارەكەتى دە جان قۋاتتارى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ادام بالاسى اباي جازعانداي، جاراتىلىسى جاعىنان وسىلايشا اقىل، قايرات ء(تان)، جۇرەكتىڭ (جاننىڭ) بىرلىگى ارقىلى تولىق، تۇگەل بولمىس بولادى. ياعني ابايدىڭ تولىق ادام تانىمى م.مىرزاحمەت ۇلى اعامىز ايقىنداپ تۇجىرىمداعانداي، ادامگەرشىلىك ءىلىمى بولۋمەن بىرگە ادام جاراتىلىسىنىڭ ءبىر ءبۇتىن بولمىس بولعان تولىقتىعى مەن تۇگەلدىگىن دە تانىتادى. ال ابايداعى تولىق ادامنىڭ – م.مىرزاحمەت ۇلى اعا­مىز زەرتتەپ ايقىنداعانىنداي ەڭ اۋەلى ادام­گەرشىلىك ءىلىمى ەكەنى تالاسسىز اقيقات.

تولىق ادام تانىمىنىڭ – ادامگەر­شىلىك ءىلىمى ەكەنى اقىننىڭ وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىندەگى مىنا ويىنان ايقىن تانىلادى: «قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول نيھاياتسىز (ولشەۋسىز) بولادى. ونىڭ نيھاياتىنا ەشكىم جەتپەيدى. بىراق سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ كىم قادام باستى، ول تازا مۇسىلمان، تولىق ادام دەلىنەدى... نە ءتۇرلى بولسا دا، يا دۇنيەڭنەن، يا اقىلىڭنان، يا مالىڭنان عادالات، شاپاعات سەكىلدى بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەك ماقساتىڭ بولسا، ول جول – قۇدانىڭ جولى». ادام بالاسى كەمەلدىلىك شىڭى – اللا جولى – تولىق ادامعا اقىل، قايرات، جۇرەكتىڭ بىرلىگى جانە ولاردىڭ كومەگى، جاردەمىمەن عانا بەت الا الادى. ءبىز ادەيى «جەتە الادى» ەمەس، «بەت الا الادى» دەپ وتىرمىز. سەبەبى اباي ايتقانداي، «قۇداي تاعالانىڭ جولى دەگەن جول نيھاياتسىز (ولشەۋسىز) بولادى. ونىڭ نيھاياتىنا ەشكىم جەتپەيدى»، ادامنىڭ ادامشىلىعى «سول جولعا ءجۇرۋدى وزىنە شارت قىلىپ قادام باسۋدا» ەكەن. وكىنىشكە قاراي، ادامدار كوبىنە اباي اتاعان ءۇش قاسيەتتىڭ ەكەۋىمەن عانا كاسىپ ەتىپ، ءومىر ءسۇرىپ جۇرەدى:

قايرات پەن اقىل جول تابار

قاشقانعا دا قۋعانعا.

سەنبە جۇرتقا، تۇرسا دا

قانشا ماقتاپ،

اۋرە ەتەدى ىشىنە قۋلىق ساقتاپ.

وزىڭە سەن، ءوزىڭدى الىپ شىعار

ەڭبەگىڭ (قايراتىڭ) مەن اقىلىڭ

ەكى جاقتاپ.

شىنىندا دا، ادام كەيىپىندەگى جارا­تى­لىس – اقىلى جوقتا ءالى دە اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىقتاي ادام ەمەس. جان قۇ­­مارى، جان قۋاتتارىمەن «اقىلعا ساۋ­لە قوندىرىپ»، بىلمەككە ۇمتىلماعان پەندە بالاسىن اباي «حايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك» دەپ سيپاتتايدى. ال ادامزات بالاسى «دۇنيە مەن احيرەتكە نە پايدالى، نە زالالدى» مەن جاقسى، جاماندى اقىلىمەن تانىپ ءبىلىپ ءجۇرىپ ءومىر سۇرەدى. «بەس دۇشپاننان قاشىق بولىپ، بەس اسىل ىسكە اسىق بولۋ» دا اقىل ارقىلى جۇزەگە اسادى. ياعني ادام بالاسى اباي ايتقانداي، قاي كەزدە دە «اقىل – ميزان، ولشەۋ قىلىپ» ءومىر سۇرۋگە ءتيىس.

قايرات پەن ونىڭ باستاۋى – دەنە، ءتانسىز دە ادامي تىرشىلىك تولىق بولمايدى. جاراتىلىسىمىز جاعىنان ايۋانعا جاقىن بىزدەردىڭ اقىلىمىزبەن تانىپ-ءبىلۋىمىز اباي جازعانداي، ەڭ اۋەلى وسى تاندەگى بەس سەزىم مۇشەسى (حاۋاسي حامسا زاھيري) ارقىلى باستالادى. ال بۇلار – تانىپ-ءبىلۋ عانا ەمەس، ادام بولۋدىڭ دا باستاۋى مەن العىشارتى. ورتا عاسىر اقىندارى مەن سوپىلار ءتاندى – ءناپسىنىڭ، جاماندىقتىڭ باس­تاۋى ساناسا دا، اريستوتەل ادام دەنەسى مەن ءتانىن – العاشقى يگىلىك دەپ بىلگەن. ال ءال-فارابي ءناپسىسى جوق ادامدى – اۋرۋ دەپ ساناعان. شىنىندا دا، ۇيقىسى قاشقان، تاماققا دەگەن تابەتى جوعالعان، كوبەيۋگە قابىلەتسىز ادامدى قالايشا ساۋ دەپ بىلۋگە بولادى. ىشسەم-جەسەم، ۇيىقتاسام، كوبەيسەم دەپ ۇمتىلۋ – ادام ءتانىنىڭ تابيعي ءارى ورىندى قالاۋلارى.

اباي جازعانداي، بۇرىنعى دانالار دا تۇيىندەگەندەي، «ولشەۋىن بىلمەك – ءبىر ۇلكەن كەرەك ءىس. ويلانباق جاقسى، ىسكە ءتىپتى سالىنىپ كەتكەن كىسى ويىن بايلاي الماي، قيالي بولىپ تا كەتكەنى بولادى. ىشپەك، جەمەك، كيمەك، كۇلمەك، كوڭىل كوتەرمەك، قۇشپاق، سۇيمەك، مال جيماق، مانساپ ىزدەمەك، ايلالى بولماق، الدانباستىق – بۇل نارسەلەردىڭ دە ولشەۋى بار. ولشەۋىن اسىرسا، بوعى شىعادى». وسىلاي ولشەۋىنەن اسىرعاندا عانا ءتاننىڭ ىشسەم، جەسەم، ۇيىقتاسام، كوبەيسەم دەگەن ۇمتىلىسى يگىلىكتى نارسە بولۋدان قالادى دا، جامان، جەكسۇرىن ناپسىگە اينالادى. ايتپەسە، ءتان اباي ايتقانداي، جاننىڭ قوناقۇيى جانە تاننەن شىعار قايراتسىز «دۇنيەدە ەش نارسە كامەلەتكە جەتپەيدى».

ءسويتىپ، ادامزات بالاسى ناداندىق، بىلىم­سىزدىك، ارسىزدىق، ادىلەتسىزدىك، جال­قاۋلىق، ەرىنشەكتىك، قايعى-مۇڭ، جوق­شىلىق، تاجىريبەسىزدىك سەكىلدى سان ءتۇرلى جامانشىلىق پەن كەمشىلىكتەن قاشىپ قۇتىلامىن دەسە دە، بارلىق پەن بايلىق، قۋانىش-قىزىق، ءبىلىم-عىلىم، ادامدىق، ابىروي، باقىت سياقتى جاقسىلىق اتاۋ­لى­نىڭ سوڭىنان قۋىپ، ولاردى يەلەنەمىن دەسە دە، وسى جولداردا ولارعا اباي جاز­عانداي، «قايراتى پەن اقىلى جول تاۋىپ» بەرىپ جۇرەدى. قاراپايىم شارۋا، جۇمىسشى، قىزمەتشىدەن باستاپ ءتۇرلى باسشى، اكىم، مينيسترگە دەيىن – ءبارى دە «ەڭبەگى (قايراتى) مەن اقىلىن پايدالانىپ جۇمساۋمەن كاسىپ ەتەدى، قىزمەتىن جاسايدى، ءومىر سۇرەدى. قوعام مەن مەملەكەتىمىزدەگى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك، تۋىستىق توپ وكىلى مەن كاسىپ، مامان­دىق يەسى اقىل-وي، ءبىلىم-عىلىم، داعدى-قابىلەتى مەن كۇش-قۋات، قايراتىن پايدالانا ءجۇرىپ، ازاماتتىق، ادامدىق، كاسىپتىك مىندەت-پارىزىن ىلگەرى-كەيىندى، جاقسى-جاماندى قالىپتا اتقارۋمەن بولادى. اقىل، عىلىم، ءبىلىم مەن كۇش-قۋات، قايراتى ارقىلى ەلىنە يگىلىكتى قىزمەت ەتىپ، ابىرويلى ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەندەر دە جەتەرلىك. ايتسە دە، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس پەن حالىق، ەل قىزمەتىندە جۇرگەن ۇلكەندى-كىشىلى مانساپ يەلەرىنىڭ تىرلىگىندە تازالىق پەن ادالدىق، ادىلدىك پەن وبال-ساۋاپتى بىلۋشىلىك ۇنەمى ساق­تالا بەرمەيدى. ءبىلىم، عىلىمنىڭ يگىلىگى مەن جاقسىلىعى مول، اقىلدىڭ دا – اسىل قاسيەت ەكەنى اقيقات. الايدا وكىنىشكە قاراي، ادام بالاسى ءبىلىم، عىلىمىمەن بىرگە ءتىپتى اسىل اقىلىن دا يگىلىكتى، ىزگى­لىكتى ىسكە جۇمساماي، جەكە مۇددەسى مەن ورەسىز قاراۋ ىسىنە پايدالانىپ جۇرە­تىنى بار.

ابايدىڭ عىلىم اتىنان «جاقسىنىڭ، جاماننىڭ – ەكەۋىنىڭ دە سۇيەنگەنى سەن، ەكەۋىنىڭ دە ىزدەگەنىن تاۋىپ بەرىپ ءجۇرسىڭ، سونىڭ جامان» دەپ، اقىل جايلى سىنشىل ويىن ءبىلدىرۋى وسىدان. تولىق ادام – اباي ارمانداعان ءارى ومىرىنشە جۇيەلى جىرلاعان اسىل ادامى. ال ءومىر تىرشىلىگى مەن قىزمەتى سالاسىندا اقىلى مەن قاي­راتىن عانا پايدالانۋمەن شەكتەلىپ، جۇرەكتەن شىعار ار-ۇيات، ادىلەت-راحىمى مەن قاناعات-ىنسابىن نازاردان تىس قالدىرىپ جۇرەتىندەردى اباي «جەكە-جەكە بىرەۋى جارىتپايدى، جول دا جوق جارىمەستى «جاقسى» دەمەك» دەۋمەن ولاردى جارىم ادام سانايتىنداي كورىنەدى. ءسويتىپ، ابايدىڭ ويىنشا، ادامداردىڭ باسىم بولىگى تۇتىنۋمەن تىرشىلىك ەتەتىن بۇل ەكى قاسيەت، ياعني اقىل مەن قايرات ءوز يەسىن، شىن مانىندە، تولىق ادام ەتە المايدى ەكەن.

قوعام مەن مەملەكەتتەگى ادامدار ءبى­لىم، عىلىمى مەن اقىلىنىڭ ازدى­عى­نان گورى جۇرەكتەن شىعار ار-ۇيات، ادىلەت-راحىم، قاناعات-ىنسابىنىڭ كەم­دىگى مەن جوقتىعىنان كوبىرەك زارداپ شە­گەدى، ابىرويسىز اتانادى، باقىتسىز بولادى. ابايداعى تولىق ادام ءىلىمى دە وسى جۇ­رەكتەن شىعار قاسيەتتەرگە كوبىرەك يەك ارتادى:

اقىل دا، اشۋ دا جوق، كۇلكى دە جوق،

تۋلاپ، قايناپ ءبىر جۇرەك

قىلادى الەك.

قايرات پەن اقىل جول تابار،

قاشقانعا دا قۋعانعا.

ادىلەت، شاپقات كىمدە بار،

سول جاراسار تۋعانعا.

باستاپقى ەكەۋ سوڭعىسىز

بىتە قالسا قازاققا،

الدىڭ – جالىن، ارتىڭ – مۇز،

بارار ەدىڭ قاي جاققا؟

اشۋ مەن كۇلكىنىڭ استارىنان ءبىز قايراتتى ۇققانداي بولامىز، سوندا اقىن ارمانداعان تولىق ادام بولۋدا اسىرەسە جۇرەكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن ۇلەسى مول ەكەنى بايقالادى. كەيىنگى ولەڭ دە قايرات پەن اقىلعا جۇرەكتەن شىعار قاسيەتتەر (ادىلەت، شاپقات) قوسىلعاندا عانا ادام بولمىسى مەن ءومىرى ابزالىراق ءارى ابىرويلىراق بولارىن تانىتقان. اقىننىڭ «ادىلەت، شاپقات كىمدە بار، سول جاراسار تۋعانعا» دەۋىنەن ادام بولمىسىنىڭ جۇرەكتەن شىعار قاسيەتتەرسىز تولىق (ادامگەرشىلىكتى) بول­ماي­تىنىن ۇعامىز جانە ادام بولىپ تۋعان قاي جانعا دا اقىل مەن قايراتىن جۇرەكتەن شىعار ادىلەت، شاپقاتىمەن ۇشتاستىرۋ جاراسىمدى، ابزال بولماق دەگەندى ايتادى. مۇنسىز تىرلىك پەن ءومىر – «الدى – جالىن، ارتى – مۇز» بولىپ تۇيىققا تىرەلمەك، يەسى دە ابىرويسىز بولماق.

«پايدانى كورسە، باس ۇرىپ، ماقتاندى ىزدەپ قايعى الاتىن» ادام دا – ايلا مەن امالعا يەك ارتقان اقىلى مەن قاي­راتىنا سەنىپ، جۇرەكتەگى ار-ۇياتى مەن قاناعات-ىنسابىن جوعالتقان وسىنداي بەي­باق جان. ال «اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىر­دەي ۇستاعان» تولىق ادامنىڭ قان­شالىق قاسيەتتى جان ەكەنى مەن ادام­شىلىق قالىپتىڭ كوبىنە جۇرەكپەن تياناقتالىپ، بەكىتىلەتىنى اقىن ايتقان مىنا ويدان، اسىرەسە ايقىن تانىلادى: «وسى ۇشەۋىڭ (اقىل، قايرات، جۇرەك) ءبىر كىسىدە مەنىڭ ايتقانىمداي تابىلساڭدار، تابانىنىڭ توپىراعى كوزگە سۇرتەرلىك قاسيەتتى ادام سول. ۇشەۋىڭ الا بولساڭ، مەن جۇرەكتى جاقتادىم. قۇدايشىلىق سوندا، قالپىڭدى تازا ساقتا، قۇداي تاعالا قالپىڭا ءاردايىم قارايدى دەپ كىتاپتىڭ ايتقانى وسى».

ءسويتىپ، اباي ارمانداعان تولىق ادام – «اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستاۋ­مەن» قالىپتاسسا دا، ادام بولۋ مەن ابزال ادامگەرشىلىك، تولىق ادام – ء«تان ساۋلىق» (قايرات) پەن «ھاۋاس ساليمنەن» باستالىپ، اقىل ارقىلى جەتىلە كەلىپ، جۇرەكتەن شىعار قاسيەتتەر ارقىلى تياناق­تالىپ بەكي تۇسەدى. ابايداعى ادام­گەر­شىلىك تانىمنىڭ باستاپقى كورىنگەن قۇبىلىسى – «اقىل، قايرات، جۇرەكتى» قامتىعان تولىق ادام ءىلىمى بولسا، ونىڭ وزەگى مەن ءمانى – «اسىقتىق تا – جۇرەك ءىسى» دەگەندەي، جۇرەكتەن شىعار ماحاببات پەن ءسۇيۋ جانە وسى سۇيۋمەن تانىلاتىن يمانيگۇل ءىلىمى.

ماحابباتپەن جاراتقان

ادامزاتتى،

سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.

ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ،

جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى.

وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل،

يماننىڭ اسىلى ءۇش دەپ

تاحكيق (انىق، ايقىن، راس) ءبىل.

ويلان داعى، ۇشەۋىن تاراتىپ باق،

باستى بايلا جولىنا، مالىڭ تۇگىل.

ابايدىڭ وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىنىڭ باسىندا «ىقىلاس ءبىرلان وقىپ، ۇعىپ الىڭىزدار، انىڭ ءۇشىن ماحابباتىڭ تولادى. ماحاببات – اۋەل ادامنىڭ ادام­دى­عى، عاقىل، عىلىم دەگەن نارسەلەر ءبىرلان» دەپ ايتۋىندا تەرەڭ سىر بار. بۇل – ابايدىڭ بۇرىنعى-سوڭعى دانا­­لىق تاريحىندا ادامشىلىقتى سۇيۋمەن ساباقتاستىراتىن تانىممەن تا­نىس­­تىعىن تانىتادى ءارى ءوزى دە ءتول ىزدە­نى­سىمەن «ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاب­بات، عادەلەت سەزىم» ەكەنىن تانۋعا جەت­كەن. ءسويتىپ، ابايداعى ادام­گەر­شى­لىك تانىمنىڭ بيىك شىڭى (م.مىر­زاح­مەت­ ۇلى) مەن وزەگى – ءسۇيۋ، ياعني اللا، ادامزات جانە ادىلەتتى ءسۇيۋ، ءۇش ءسۇيۋ، يمانيگۇل. ادامشىلىق تا، اقيقات تا وسى.

 

ماقسات ءالىپحان،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار