الەم • 04 تامىز، 2022

مىڭ قۇبىلعان مۇناي باعاسى

24 رەت كورسەتىلدى

مۇناي باعاسى تاعى دا الەمدى ابىگەرگە سالدى. بۇل جولى «قارا التىننىڭ» قۇنى باررەلىنە 100 دوللارعا جەتكەن. سونىڭ سالدارىنان شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جانارمايدىڭ باعاسى كوتەرىلىپ، تاۋار باعاسى قىمباتتاي باستادى. ءبىر قىزىعى، مۇنايدىڭ قىمباتتاۋى ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ءۇشىن ءتيىمدى بولعانىمەن، قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە، كەيىنگى كەزدەگى گەوساياسي جاعداي دا «قارا التىن» تۋرالى پىكىردى وزگەرتۋگە تۋرا كەلەتىنىن اڭعارتادى.

تاياۋدا وپەك ەلدەرى مەن ونىڭ وداق­تاستارى شيكى مۇناي ءوندىرۋدى كۇنىنە 100 مىڭ باررەلگە ۇلعايتۋعا كەلىستى. سالىستىرمالى تۇردە بۇل – وتە از. بۇعان دەيىن «ۇلكەن جەتىلىك» جيىنىندا «قارا التىن» ءوندىرىسى كولەمىن 600 مىڭ باررەلگە ۇلعايتۋعا كەلىسكەن-ءدى. مۇنى ساراپشىلار اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەندى قورلاۋ دەپ باعالادى.

جاڭا كەلىسىمنىڭ الەمدەگى مۇناي باعاسىنا اسەر ەتۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ونى شىعارۋ كولەمى الەمدىك نارىقتىڭ 0،1 پايىزىن عانا قۇرايدى. ماسەلەن، بىلتىر الەمدە كۇنىنە 77 ميلليون باررەل ءونىم ءوندىرىلدى. قازىرگى تاڭدا وپەك ەلدەرى الەمدىك ەكسپورتتىڭ 30 پايىزىن، ياعني 28 ميلليونعا جۋىق شيكى مۇناي شىعارادى.

وتكەن اپتادا رەسەي جانە وپەك+ ەلدەرىنىڭ مينيسترلەرى جابىق بەينەكونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرعان-دى. سوعان سايكەس، ءوندىرىس كولەمى قىركۇيەكتەن باستاپ 100 مىڭ باررەلگە ۇلعايماق.

Eurasia Group-تىڭ ەنەرگەتيكا، كليمات جانە تۇراقتىلىق جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى رااد الكاديري مۇنداي قادامنىڭ ماڭىزى جوق ەكەنىن العا تارتادى. «فيزيكالىق تۇرعىدان العاندا، بۇل ەشتەڭە ەمەس. ساياسي تۇرعىدان قاراساق، مۇنى قورلاۋ دەپ ايتا الامىز»، دەيدى ول.

وپەك شەشىمىنەن كەيىن Brent ماركالى مۇناي باعاسى باررەلىنە 3 دوللارعا قىمباتتاپ، 102 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. سودان كەيىن بىرتىندەپ تومەندەدى. وپەك-ءتىڭ ءوزى مۇنداي قادامدى ساقتىق ارەكەتى رەتىندە سيپاتتاپ وتىر. سونداي-اق ءوندىرىس كولەمىن ءبىر دەمدە كوبەيتۋگە مۇمكىندىك جوق ەكەنىن العا تارتادى. مۇنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى رەتىندە مۇناي سالاسىنا ۇزاقتان بەرى ينۆەستيتسيا سالىنباعانىن، كومپا­نيالار قۋاتىنىڭ ازايعانىمەن بايلا­نىستىرادى. وسى ورايدا، قوسىمشا قار­جىنىڭ قۇيىلماۋى جاڭا مۇناي كەن ورىندارىن زەرتتەۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىنىن، 2023 جىلى دا «قارا التىننىڭ» تاپشى بولاتىنىن مالىمدەدى.

بۇل مۇناي نارىعى دەگەن جارىقتىقتى ءتۇسىنۋ قيىن. ونىڭ باعاسى ارزانداسا دا، قىمباتتاسا دا ەشكىمگە جاقپايدى. ەستەرىڭىزدە بولسا، كوروناۆيرۋس پاندە­مياسى كەزىندە «قارا التىننىڭ» قۇنى كۇرت تومەندەگەن ەدى. «جاۋ جاعادان العان­دا، ءبورى ەتەكتەن تارتقانداي» بولىپ، 2020 جىلى ناۋرىزدىڭ باسىندا رەسەي وپەك+ كەلىسىمىنەن شىعىپ كەتتى. كرەمل مۇ­نىڭ سەبەبىن ساۋد ارابياسىنىڭ ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋ تۋرالى تالابىن باسىنۋ دەپ قابىلداعانىمەن ءتۇسىندىردى. رەسەي­دىڭ ارەكەتىنە شامدانعان ارابتار دا قا­راپ جاتپاي، ءوندىرىس كولەمىن كوبەيتەتى­نىن مالىمدەدى. وسىلايشا، پاندەميا سالدا­رىنان قالتىراپ تۇرعان «قارا التىن» باعاسى قۇلدىرادى.

مۇنايدىڭ باعاسى ارزانداۋى وعان تاۋەلدى بۇكىل ەلگە وڭايعا سوققان جوق. ءتىپتى اقش-تا «قارا التىننىڭ» قۇنى ارزانداپ-ارزانداپ، اقىرى مينۋسقا كىرىپ كەتتى. اقىرى رەسەي دە، ساۋد ارابياسى دا ساباسىنا ءتۇسىپ، باعانى رەتتەۋگە كەلىسكەن. ناۋرىزدا وپەك+ كەلىسىمىنەن شىعىپ كەتكەننەن كەيىن كرەمل مۇناي ءوندىرىسىن 11 ملن باررەلگە دەيىن جەتكىزەتىنىن مالىمدەگەن.

وسىدان كەيىن وپەك+ مۇشەلەرى باعانى قايتا كوتەرۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن ءوندىرىستى كۇنىنە 10 ميلليون باررەلگە قىسقارتۋعا كەلىستى. 2021 جىلدىڭ ماۋسىمىندا شيكى مۇنايعا سۇرانىس قالپىنا كەلە باستاعاندا، ۇيىمعا مۇشە ەلدەر ەكسپورت كولەمىن بىرتىندەپ ارتتىرا باستادى. الەمدىك نارىققا تاۋلىگىنە قوسىمشا 400 000 باررەل مۇناي شىعاردى. بيىلعى شىلدە جانە تامىز ايلارىندا 600 000 باررەلگە كوبەيتتى. ەندى، قىركۇيەككە قوسىمشا 100 000 شىعارادى.

ساراپشىلار باعانىڭ ءوسىمى پاندە­مياعا دەيىنگى كەزەڭدەگى سۇرانىستىڭ قانا­عاتتاندىرىلماي وتىرعانىمەن بايلانىستىرادى. قازىرگى تاڭدا وپەك+ ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتقانىمەن، 2020 جىلدىڭ كوكتەمىندەگى مولشەردەن ەكى ميلليون باررەلگە از.

«قارا التىننىڭ» قىمباتتاۋىنا رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋى دە اسەر ەتتى. نارىقتاعى دۇربەلەڭ سالدارىنان شيكى مۇنايدىڭ باعاسى باررەلىنە 100 دوللاردان اسىپ كەتتى. وسىلايشا، جانارماي قۇنى ايتارلىقتاي ءوستى. راس، ەۋروپالىق وداق جانە اقش رەسەيگە سانكتسيا سالعانىمەن، ءالى كۇنگە دەيىن اتالعان ەلدىڭ مۇنايى مەن گازىن تۇتىنىپ وتىر. ەۋروپالىق وداق جىل سوڭىنا دەيىن رەسەي مۇنايىنان مۇلدەم باس تارتپاق. بۇل ونسىز دا قۇنى قىمبات ءونىمنىڭ باعاسىن تۇسىرۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى.

بۇعان باسى قاتقان باتىس ەلدەرى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن وپەك-كە مۇشە، «قارا التىندى» كوپ وندىرەتىن ەلدەرگە ساۋىن ايتا بارعان-دى. بۇعان دەيىن اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە ساپارمەن بارىپ، الەمدەگى باس­تى مۇناي ەكسپورتەرىنىڭ ءبىرى – ساۋد ارابياسى باسشىسىمەن كەزدەستى. ەڭ قىزىعى، بۇعان دەيىن اقۇي باسشىسى مۇحاممەد بين سالماندى ايىپتاپ، مۇل­دەم جولىقپايمىن دەگەن ەدى. بىراق «قارا التىن» تاپشىلىعى ونى ويىنان اينىتقان سەكىلدى.

ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسون دا ساۋد ارابياسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن ءوندىرىستى ارتتىرۋدى سۇراعان. بىراق جاعىمدى جاۋاپ العان جوق.

«ساۋديا مەن ءباا ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋعا قۋاتى جەتەدى. بىراق ولار ءوز بەتىنشە مۇنداي قادامعا بارۋدان باس تارتىپ وتىر. ويتكەنى ولار باتىستىڭ وكتەمدىك تانىتقانىن قالامايدى. اتالعان ەكى مەملەكەت سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى الشاقتىق ازايىپ كەلە جاتقانىن العا تارتىپ، قازىرگى قىمبات باعا مۇناي ساتىپ الۋشىلاردىڭ ارەكەتى دەپ ەسەپتەيدى»، دەيدى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنىڭ وكىلى كەيت دۋريان.

دەگەنمەن باسقا وپەك+ ەلدەرى ءوندى­رىستى ۇلعايتۋعا بارىن سالىپ جاتقان كورى­نەدى. Argus Media-نىڭ باس ەكونوميسى دەۆيد فايف نيگەريا مەن انگولا سەكىلدى وندىرۋشىلەر كۇنىنە ءبىر ميلليون باررەل مۇناي وندىرۋگە تالپىنىپ جاتقانىن ايتادى.

«ينۆەستيتسيا پاندەميا كەزىندە قۇل­دىرادى. ءارى كەيبىر جاعدايدا مۇناي قون­دىرعىلارى دۇرىس ۇستالماعان. ەندى ولار ءوندىرىستىڭ ءوسۋىن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتە المايتىنى انىقتالدى»، دەيدى ول.

BBC ارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا، ­باستى ەكسپورتەرلەردىڭ ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتپاۋى رەسەيمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ۇستاۋىنا بايلانىستى. «وپەك+ رەسەيدىڭ تىلەگىن دە قۇرمەتتەۋى كەرەك. ويتكەنى اليانستاعى ەكى ۇلكەن سەرىكتەستىڭ ءبىرى»، دەيدى اگەنتتىك. Crystol Energy-ءدىڭ باسشىسى كەرول ناكلدىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، رەسەيدىڭ ءۇشىن مۇناي باعاسى وسىنداي دەڭگەيدە قالعانى كەرەك.

«وپەك رەسەيمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا قالۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان ولار بىلتىر جاساعان كەلىسىمدى ساقتايدى. ەندەشە، قىركۇيەكتەن باستاپ شيكى مۇناي ءوندىرىسى ازداپ قانا كوبەيەدى»، دەيدى ول.

بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش تە الەمدەگى احۋالعا بايلانىستى پىكىر ءبىلدىردى. ول مۇناي-گاز كومپانيالارعا ارنايى سالىق سالۋعا شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، «قارا التىن» وندىرەتىن كومپانيالاردىڭ داعدارىستان پايدا تابۋى ءجونسىز. باس حاتشىنىڭ الاڭداۋىنا نەگىز بار. الەمدەگى ءتورت ەڭ ءىرى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالار – Exxon، Chevron، Shell جانە TotalEnergies سوڭعى توقساندا شامامەن 51 ميلليارد دوللار تابىس تاپقان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندەگى تابىسىنان ەكى ەسەگە جۋىق كوپ.

«مۇنداي شەكتەن شىققان اشكوزدىك جالعىز ورتاق ءۇيىمىزدى قيراتىپ، ەڭ كەدەي جانە ەڭ وسال ادامدارعا زاردابىن تيگىزەدى. مەن بۇكىل ەلدى وسى شامادان تىس پايداعا سالىق سالۋعا جانە قاراجاتتى قيىن ۋاقىتتا ەڭ وسال ادامداردى قولداۋعا پايدالانۋعا شاقىرامىن»، دەدى ا.گۋتەرريش.

گۋتەرريش مىرزا ەنەرگەتيكا باعا­سىنىڭ جوعارىلاۋىنىڭ سالدارى اۋقىم­دى بولاتىنىن ەسكەرتتى. ويتكەنى قىم­باتشىلىق سالدارىنان شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تۇرعىندار زيان تارتپاق.

«كوپتەگەن دامۋشى ەل قارىزعا باتىپ، قارجىعا قول جەتكىزە الماي، كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان قۇتىلا الماي جاتقاندا بۇل ودان ءارى جاعدايدى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە بۇكىل ەلگە اسەر ەتەتىن ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ساياسي توڭكەرىس تولقىنىنىڭ بەلگىلەرىن كورىپ وتىرمىز»، دەدى ا.گۋتەرريش.

وتكەن ايدا ۇلىبريتانيا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى كومپانيالارعا 25 پايىز­دىق سالىق سالۋدى ماقۇلدادى. ەل ۇكىمەتىنىڭ پايىمداۋىنشا، تۇرعىنداردىڭ ەنەر­گيا تولەمدەرىن وتەۋگە كومەكتەسۋگە قاجەت 25 ميلليارد فۋنت ستەرلينگ جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق يتاليا دا وسىنداي قادامعا بارعان. بىراق فرانتسيا بۇدان باس تارتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

2186 ادام كوروناۆيرۋستان جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:30

ەلوردا «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:13

1/16 فينالعا شىعا المادى

تەننيس • بۇگىن، 08:45

ۇقساس جاڭالىقتار