ءابساتتار دەربىسالى جانە كاشميرلىك ابدۋل ماجيد بابا
دجاممۋ-كاشمير شتاتىنىڭ ورتالىعى سريناگار قالاسىنىڭ اۋەجايىنان كۇتىپ العان وتىزدىڭ شاماسىنداعى اققۇبا, ەۋروپالىق ۇلگىدە مادەنيەتتى كيىنگەن جىگىت ءوزىن اففان يەسۆي (ياسساۋي) دەپ تانىستىردى. مۇنىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن توسىن دا قىزىق جاي بولدى.
– ياسساۋي؟! قوجا احمەت ياسساۋيگە قانداي قاتىسى بار ەكەن؟ – دەگەن سۇراق دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن جەلدەي ەسىپ ءوتتى. ءتىپتى انىق-قانىعىنا كوزىمىز جەتىپ ۇلگەرمەسە دە, قوجا احمەتكە جاقىنداتىپ الدىق. كوزىمىزگە جىلى, جاقىن كورىندى.
اۋەجايدان شىعا بەرە, ماشينا ايدىنى كەڭ شالقار كولدى جاعالاي كۇنباتىسقا قاراي ەكپىندەتە ءجۇرىپ وتىردى. الدىمىزداعى «دجيپتە» 4-5 اۆتوماتشى, سوڭىنداعى ماشينا دا سولاي جاساقتالعان. ءيا, كاشمير شتاتىندا سونداي – اسكەري جاعداي.
– دال كولى, – دەدى جولباسشىمىز. – قازىر كولدىڭ تۋرا ارعى باسىنا بارامىز, ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعى سوندا.
اۋماعى كەڭ, ارعى جاعاسىنا كوز جەتەر-جەتپەس دال كولى! الىستان اۋماقتى قورشاپ جاتقان تاۋ بوكتەرى كورىنەدى. ول گيمالاي تاۋلارى مەن پير پاندجال جوتالارى ەكەن. كەيىن قايتار جولدا اففان يەسۆيدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كول بەتىندە قايىقپەن سەرۋەندەگەنىمىز بار. سوندا ءابساتتار اعامىز: «مۇحاممەد حايدار بابامىز كولدىڭ جاعاسىندا تۇرىپ تالاي ويعا شومعان شىعار-اۋ», دەدى. ودان سوڭ ويىن تەرەڭدەتىپ: «سريناگارعا قانشا كەلسەم دە, كول بەتىندە قايىقپەن سەرۋەندەمەپپىن. كولدە قولى بوس كەزدەرى مۇحاممەد حايدار دا بالالارىن سەرۋەندەتكەن دەسەدى» دەگەندى ايتتى.
كاشمير! مۇحاممەد حايدار بابامىزدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىلعا جۋىق ۋاقىتىندا بيلىك قۇرعان جەر! جات تا جاقىن ولكە. جاقىن ولكە بولاتىنى بابالارىمىزدىڭ ءىزى جاتىر. جان-جاقتى دارىندى م.ح.دۋلاتي ءXىىى-ءXVى عاسىرلارداعى ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحى, ەتنوگرافياسى مەن گەوگرافياسى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى جايلى ءوزى كورگەن, كۋاسى بولعان ءھام باسقا دا جايتتاردى باياندايتىن كلاسسيكالىق تاريحي شىعارماسى – ايگىلى «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىن وسىندا جازعان.
ءابساتتار اعا وسى جولعى ساپاردا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي مۇراسىنا ءبىرشاما جاقىن كوزقاراستاعى ادامدى تاۋىپ قايتتى. كاشميرلىك عالىمداردىڭ بارلىعى بىردەي بابامىزعا وڭ كوزقاراستا دەسەك, قاتەلەسەر ەدىك. ءتۇرلى كوزقاراستار بار, ونىڭ ىشىندە باسقىنشى رەتىندە كورەتىندەر دە كەزدەسەدى. بىراق وسى عاجايىپ ادامنىڭ تۇسىندا كاشمير گۇلدەنگەن. ۇلكەن باقتار, تاس جولدار, مونشالار سالىنعان. اقشا سوعىلعان. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارعان.
دۋلاتي مۇراسى, وعان قاتىستى ءبىر دەرەك دەسە, باسى جاستىققا تيمەيتىن ءابساتتار اعامىزدىڭ تاپقانى پروفەسسور ابدۋل ماجيد بابا بولاتىن. كەيىن ول كىسى بىلاي دەپ حات جازدى:
«قازاقستاننىڭ ۇندىستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى دوكتور بولات سارسەنباەۆ پەن ءابساتتار دەربىسالىگە
اسسالاۋماعالايكۇم! سىزدەردىڭ جۋىرداعى كاشمير ساپارلارىڭىز كەزىندە مىرزا حايدار دۋلاتيگە ارنالعان كونفەرەنتسيادا تانىسقانىمىزعا بەك قۋانىشتىمىز. ءبىز سىزدەرمەن باعدارلامادا ءوزارا قىزمەتتەس بولا الاتىنىمىز تۋرالى ءتۇرلى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. ءسىز ء(ابساتتار دەربىسالى) ماعان كىتاپتار ءتىزىمىن بەردىڭىز, ولاردىڭ كوپشىلىگى بىزدە بار, ولار قولجەتىمدى. سونداي-اق ءسىزدى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي ءراشيديىنىڭ» قولجازباسى قىزىقتىردى. مەن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارماعا قاراستى عىلىمي-زەرتتەۋ كىتاپحاناسىنان «تاريح-ي راشيدي» قولجازباسىنىڭ ەكى نۇسقاسىن تاپتىم. كەيىن ولاردىڭ سيپاتتاماسى, كولەمى, بەتتەرى جايلى ماعلۇماتتاردى جازىپ جىبەرەمىن. ءبىز سىزدەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ءوزارا تالقىلاعانىمىزداي ءدۋلاتيدىڭ ءوزى نەمەسە ول جايلى جازىلعان ۇندىستانداعى بارلىق قۇجاتتى تابا الامىز.
سىزدەر تارازدا م.ح.دۋلاتيگە ارنالعان كونفەرەنتسيا وتەتىنى جايلى ايتتىڭىزدار عوي. وندا ءوزارا پىكىر الماسا الاتىنىمىزعا بايلانىستى ماعان اتالعان جيىن تۋرالى تولىعىراق حابارلاساڭىزدار. قازاقستاننىڭ ۇندىستانداعى ەلشىسى بولات سارسەنباەۆ پەن تاراز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ماحمەتعالي سارىبەكوۆ مىرزالارعا مەنەن سالەم ايتىڭىز. ءسىز مەنىمەن حابارلاسادى دەگەن ۇمىتتەمىن.
سىزدەردىڭ ساپارلارىڭىز جانە كاشمير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىمەن كەزدەسۋلەرىڭىز جايلى ماعلۇماتتى (گازەتتەگى ماقالانى) قوسا جىبەرىپ وتىرمىن.
قۇرمەتپەن,
ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناشىسى
كاشميردىڭ ورتالىق كىتاپحاناسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى
كىتاپحانا مەن ينفورماتيكا ءبولىمى.
كاشمير ۋنيۆەرسيتەتى
سريناگار, كاشمير.
تەل.: +90-94-1901-42-03»
بۇل حاتتىڭ كوشىرمەسى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە دە جەتكەن. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 60 جىلدىعىنا وراي وتەتىن عىلىمي كونفەرەنتسياعا ارنايى شاقىرتۋ جىبەرىپ, كەلۋ قۇجاتتارىن تولىق دايىنداعانىمىزبەن, وكىنىشكە قاراي, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىر جاعدايلارىنا بايلانىستى شەتەلدەن قوناق قابىلداۋعا شەكتەۋ قويىلعانىن بىلدىك. سول سەبەپتى ۇندىستاندىق عالىمدار كونفەرەنتسياعا كەلە المادى.
بىراق «دۋلاتيتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ولارمەن بايلانىستى ۇزگەن جوق. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى م.سارىبەكوۆتىڭ اتىنان حات دايىنداپ, ابدۋل ماجيد بابامەن ءتۇرلى ماسەلەلەر جونىندە پىكىرلەس تە بولدىق. 2020 جىلى ونلاين وتكەن ء«حى دۋلاتي وقۋى» – حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا كاشمير ۋنيۆەرسيتەتىنەن م.ح.دۋلاتي تاقىرىبىندا ول بەينەبايانداما جاسادى.
ارادا ۇلكەن وكىنىشتى جاعداي بولدى. كۇتپەگەن جەردەن ءابساتتار اعامىز و دۇنيەلىك بولدى. قايعىلى جايدى ابدۋل ماجيد باباعا حابارلادىق. كوپ ۇزاماي ودان حات كەلدى:
«قۇرمەتتى پروفەسسور سامەن قۇلباراق!
ءسىزدىڭ حاتىڭىز ارقىلى پروفەسسور ءابساتتار قاجى دەربىسالى قايتىس بولعانىن بىلگەنىمە تاڭعالدىم. ءبىز ۇلى عالىمنان ايىرىلدىق. مەن ونىمەن 2018 جىلى كاشميردە كەزدەسە الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم. مەن ونىڭ سوڭعى حاتىن 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا الدىم, وندا ول ءۇندىستان مەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە م.ح.داگلاتتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى كەيبىر عىلىمي ەڭبەكتەردى العىسى كەلدى. مەن وعان قالاعان بارلىق عىلىمي ەڭبەكتىڭ كوشىرمەلەرىن جىبەردىم.
مەن ءوز اتىمنان جانە كاشمير شتاتىنىڭ عالىمدارى اتىنان وتباسى مۇشەلەرىنە كوڭىل ايتامىز. اللا وعان جاناتتان جوعارى ورىن بەرسىن.
پروف (دوكتور) ابدۋل ماجيد بابا
پرورەكتوردىڭ كەڭەسشىسى (كىتاپحانا ءىسى)
كاشمير ورتالىق ۋنيۆەرسيتەتى
جاسىل كامپۋس, دۋدەرحاما گاندەربال J&K, 191201» (حاتتىڭ اۋدارماسىن جاساعان بەككەلدى اقشالوۆ).
ء«بىز ۇلى عالىمنان ايىرىلدىق» دەپ كۇيزەلىسكە تۇسكەن ابدۋل ماجيد بابانىڭ كوڭىل-قوشىن حالىققا, ءابساتتار اعامىزدىڭ وتباسى مەن تۋىستارىنا جەتكىزۋدى پارىز ساناپ وتىرمىز. ۇلى عالىم ءوزىن ەش ۋاقىتتا بيىك سانامايتىن. «تۇركىستانعا, شىمكەنتكە كونفەرەنتسياعا كەتىپ بارا جاتىرمىن» دەپ جولاي كولىكپەن سوعا كەتەتىن. ويتكەنى ۇلى بابا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ مۇراسىنا دەگەن تىنىمسىز وي مەن ىزدەنىس ونى ەش ۋاقىتتا تىنىم تاپتىرمايتىن.
ء ابساتتار اعا جانە يمام زامين تۇركىستاني
ءۇندىستاننىڭ ورتالىعى دەليدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنەن شىعا بەرە جىلدام, شيراق قيمىلدى ءابساتتار اعا اسىقتىرا جونەلدى. كۇن ءالى كەشكىرە قويماعان (23.01.2018).
– ءالى ۇلگەرەمىز. ءۇندىستاننىڭ ەجەلگى استاناسى تۋعلاقابادتى كورەلىك, – دەدى. ەلشىلىكتىڭ قىزمەتكەرى (كەيىن ءابساتتار اعانىڭ ءوزى جازعانداي, شاكىرتى, قازۇۋ-دىڭ تۇلەگى) ازات باربوسىن دا قولداي كەتتى.
كولىككە مىنە سالا, يۋ-قيۋ كوشە اراسىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, بەلگىلەنگەن جەرگە كوپ ۇزاماي جەتتىك. جاسىراتىنى جوق, دەليگە ءبىرىنشى قادام باسقان ءبىزدىڭ كوپشىلىگىمىز, ءالى ەش نارسەنى پارىقتاپ ۇلگەرگەنىمىز دە جوق. اعامىزدىڭ جولباسشى بولعانى, قانداي جاقسى.
ءبىز كولىكتەن ءتۇسىپ, توسىن ورتاعا اڭتارىلا قاراپ كىدىرىپ قالعانىمىزدا, ەلشىلىكتىڭ جىگىتى كىرۋ بيلەتىن الىپ كەلدى.
– دەلي سۇلتاناتىنىڭ استاناسى بولعان جەر. مۇندا تۇركى تەكتى بابالارىمىزدىڭ ءىزى قالعان, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ءابساتتار اعا. – دەلي سۇلتاناتى XIII-XVI عاسىر ارالىعىندا 320 جىل ءومىر سۇرگەن مۇسىلمان مەملەكەتى.
داربازادان كىرە بەرە-اق كوپ ۇزاماي الدىمىزدان الىپ بيىك مۇنارا شىقتى. ءبىر قاراعاندا-اق, الىپ سۇستىلىعىمەن, اسقاقتىعىمەن ارباپ الدى.
– قۇتب مۇناراسى, – دەدى ءابساتتار اعا. – قۇتب اد-دين ايبەك سالدىرعان. ول ورتاعاسىرلىق دەلي سۇلتاناتىنىڭ ءبىرىنشى سۇلتانى. قاراڭىزدار, مىنە, قۇران اياتتارى جازىلعان.
تاڭ قالماسقا لاجىڭ جوق. ءۇندىستاننىڭ تورىندە ءبىر زاماندارى مۇسىلماندىق رۋح قالاي اسقاقتاعان دەسەڭىزشى.
– جۇرىڭدەر, بىلاي, مەن تاعى ءبىر تاماشانى كورسەتەم. مىندا ءبىزدىڭ قاسيەتتى بابامىز يمام زامين تۇركىستانيدىڭ كەسەنەسى بار, – دەپ جول باستاي جونەلدى ءابساتتار اعا. ونىڭ اسىقتىرۋىنىڭ سەبەبى بار ەدى. كۇن باتۋعا تايانعان. الدەبىر بيىك عيماراتتىڭ اراسىنان ءوتىپ, وڭاشا الاڭقايدا ورىن تەپكەن كەسەنەنىڭ الدىنا كەلدىك.
– بابامىز يمام زامين! مىنا جەردە جازىلعان تۇركىستاننان كەلدى دەپ. تۋعان جىلى بەلگىسىز, 1539 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. كەسەنە ءوزى قايتىس بولماستان
1 جىل بۇرىن بابىردىڭ بالاسى ھۇمايۋن تۇسىندا سالىنعان.
ءابساتتار اعامىزدىڭ بەت-جۇزىندە كەشكى دەليدىڭ جارقىن ساۋلەسىمەن كومكەرىلىپ نۇر ويناپ تۇردى. «مىنە, كوردىڭدەر مە, ءبىزدىڭ بابامىز قانداي بولعان!» دەپ, ارقايسىسىمىزعا ۇشقىن شاشقان كوزبەن قارايدى. كەۋدەدە بابالارعا دەگەن قۇرمەت, ماقتانىش سەزىمى وياندى. اعا ىقىلاستانا دۇعا جاسادى.
XV-XVI عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن يمام زامين تۇركىستاني كىم ەدى. ر.ۆ.سميت «ەشكىم بىلمەيتىن دەلي» كىتابىندا: «يمام زامينگە لودي سارايىنداعى ساياسي ازازىلدىك ۇنامادى. مەن وعان تاڭدانبايمىن. سۋفيزم يسلامداعى ەڭ ءبىر جۇمباق اسپەكت جانە سۋفيزم يمامدارى ءدۇنياۋي نارسەلەردەن (دۇنيەنىڭ بايلىعىنان) باس تارتۋلارىمەن بەلگىلى.
موعولدار يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بابىر ءلوديدى جەڭگەننەن كەيىن, يمام زامينگە كەلىپ, وعان قۇرمەتىن ءبىلدىردى. بابىردىڭ بالاسى ھۇمايۋن دە يمامعا ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراعان. مىنە, ءدال وسى ھۇمايۋننىڭ تۇسىندا يمامنىڭ كەسەنەسى سالىندى.
ھۇمايۋن اۋعان تەكتى شەر شاھتان جەڭىلىپ, از ۋاقىتقا بيلىك تاعىنان اجىراپ قالعان كەزدە, شەر شاھ تا يمامعا كەلىپ, ودان باتا الۋ ءۇشىن كوڭىلىن تابۋعا تىرىسقان.
بۇل ءوزى ءبىر عاجايىپ نارسە عوي. قۇتب كەشەنىنىڭ شاعىن ءبىر بۇرىشىندا عۇمىر كەشكەن كىشكەنتاي كىسىنىڭ كوز الدىندا پاتشالار بيلىك قۇرىپ, (كەزەگىمەن) دۇنيەدەن ءوتىپ جاتتى.
ول قالاي تاماشا ءومىر ءسۇردى ەكەن؟! مەن ونى بىلاي ەلەستەتەم. ول شاڭدى اۋلادا, مانگو داراعىنىڭ استىندا, ىشكى قورادا دەلي تاۋىستارىنىڭ اۋەزدى ءۇنىن ەستىپ وتىرعاندا يمپەريالار گۇلدەندى جانە قۇردىمعا كەتىپ وتىردى, ال بيلىك باسىنداعىلار وعان باتا الۋ ءۇشىن باس ءيىپ كەلىپ تۇردى», دەپ جازدى.
اكادەميك ءابساتتار اعا دەربىسالى كەيىن ءوز جازباسىندا: «كەسەنە مۇقيات ءارى ۇقىپتىلىقپەن سالىنعان. كۇمبەز سىرتىنداعى بوعاتقا اينالدىرا 61 رەت «اللا» جانە «سۋبحان اللا», سونداي-اق كەسەنە كەرەگەسىنىڭ ۇستىندەگى جازۋى بار ءمارمار تاقتادان بيىكتەۋ جەرگە اينالدىرا 36 رەت «اللا» جانە «سۋبحان اللا» دەپ جازىلعان. وسى سوزدەر اراسىنا شەڭبەر جاسالىپ, وعان گۇل سالىنعان.
قۇلپىتاس ورتادا تۇر. كەسەنەنىڭ باتىس جاعىنا ميحراب جاسالىپتى. ونىڭ سىرتقى راماسىنىڭ جوعارى جاعى دوعال. ىشىنە «بيسميللاھير راحمانير راحيم», ودان تومەنىرەكتەگى تاعا ىسپەتتەس جارتى شەڭبەر ىشىنە قاسيەتتى قۇراننىڭ «باقارا» سۇرەسىنىڭ «اياتۋ-ل كۋرسيى» جازىلعان. ميحرابتىڭ دوعال تۇسى بىتكەن تومەنگى جاعىنا ەكى بەلدەمشە جاسالىپ, ونىڭ وڭ جاعىنا ەكى رەت جانە سول جاعىنا سونشا رەت جانە تومەنگى بەلدەمشەگە دە ءدال وسىلاي «اللا» دەپ جازىلعان. ميحراب قۋىسىنىڭ جوعارى جانە تومەنگى جاعىنا دا ەكى رەتتەن «اللا» دەپ جازىلعان. ميحرابتىڭ وڭ جانە سول جاقتارىنا گۇل ورنەكتەلىپتى. تۇركىستاندىق يمامنىڭ ءومىرى جانە ۇندىستانعا تۇركىستان قالاسىنان, ياكي جالپى تۇركىستان ولكەسىنەن كەلگەن بە دەگەن ساۋالدارعا زەرتتەۋلەردەن كەيىن عانا جاۋاپ بەرۋگە بولادى», دەپ جازدى.
ءابساتتار اعانىڭ ۇلى بابا زيراتىن ىزدەۋى
مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي – XVI عاسىردىڭ پەرزەنتى. وسى كۇنگى قازاق, قىرعىز, وزبەك سەكىلدى تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلت بولىپ ۇيىپ, تاريح ساحناسىنا شىعا باستاعان كەزدە عۇمىر كەشتى. دۋلات تايپاسىنان شىققان ايگىلى تاريحشى, اقىن, اسكەري قولباسشى (1499-1551).
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا ءابساتتار اعانىڭ قولىنا كەزدەيسوق «ورتا ازيا مەن قازاقساننىڭ ۇلى عالىمدارى» اتتى كىتاپ تيەدى. وندا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۋرالى ا.ماشانوۆتىڭ, ءا.ناۋاي جونىندە م.اۋەزوۆتىڭ, م.ح.دۋلاتي جايلى ءا.مارعۇلاننىڭ, ۇلىقبەك حاقىندا ا.كوبەسوۆتىڭ, م.قاشقاري تۋرالى م.تومانوۆتىڭ, قادىرعالي قوسىن ۇلى جالايىري جايلى ق.جۇنىسباەۆتىڭ جانە تاعى باسقالاردىڭ ماقالالارى بار ەكەن.
وسى كىتاپتاعى ءا.مارعۇلاننىڭ ماقالاسى وعان ايرىقشا اسەر ەتەدى. عالىمنىڭ «مۇحاممەد حايداردىڭ كىم ەكەنىن تاريحتى زەرتتەۋشىلەر بولماسا, جۇرتتىڭ كوپشىلىگى بىلە بەرمەيدى...» دەپ جازۋى, ونىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىنە توقتالا كەلىپ: «كەمەڭگەر جازۋشى مەن ساڭلاق ويشىلدىڭ قايدا تۋىپ-وسكەنى دە ونىڭ ۇرپاقتارىنا زور ماقتانىش. مىنە, ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان مۇحاممەد حايدار ۇلى ءجۇز, دۋلات تايپاسىنان شىققانى بايقالادى» دەپ دالەلدەردى كەلتىرۋى بولاشاق عالىمنىڭ ىزدەنىس جولىنا باستاما بولادى.
دۋلاتي جونىندەگى ماقالالاردا كوبىنە ونىڭ 1540 جىلعا دەيىنگى ءومىرى ايتىلادى. ال ودان بەرگى ءومىرى قالاي ءوتتى؟ ول قاي جەردە, قاي جىلى, قالاي قازا تاپتى, زيراتى قايدا دەگەن سۇراقتارعا كوپكە دەيىن جاۋاپتار بولمادى.
وسى سۇراقتار ءابساتتار اعانى جولعا باستاعان. 1994 جىلى قاشعارياعا بارىپ, قاشعار, جاڭا حيسار, جاركەنت شاھارلارىن ارالايدى. جەرگىلىكتى حالىق مىرزا حايداردىڭ ەسىمىن ۇمىتپاي قادىرلەپ, جاركەنتتەگى ءبىر ماحاللانى, باقتى ونىڭ ەسىمىمەن اتاپ وتىرعانى جانىن سۇيسىندىرەدى. قاشعاريا عالىمدارى مەن زيالىلارىنىڭ كەيبىرى ۇلى بابا ءۇندىستاندا قازا تاپقانمەن, ءابدىراشيت حاننىڭ بۇيرىعىمەن سۇيەگى جاركەنتكە جەتكىزىلىپ, وسىندا جەرلەنگەن دەپ سانايدى ەكەن. بىراق بۇل ايماقتان دۋلاتي زيراتى تابىلمايدى.
ارادا ءبىر جىل وتكەندە ءابساتتار اعا پاكىستانعا بارادى. مۇندا مىرزا حايدار بىرنەشە جىل بولعان لاھور قالاسىندا بولىپ, وزگە دە تاريحي جەرلەرمەن تانىسادى. بابا زيراتىن ىزدەۋ جۇمىسى ونى قاناتتاندىرا تۇسەدى. ەندىگى ساپار كاشميرگە تىرەلگەن-ءدى.
1998 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ريادتان بومبەي ارقىلى دەليگە اتتانادى.
كاشميردە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ەكى رەت بولعان. ءبىرىنشىسى – 1532 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنەن 1533 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن بولعان. ەكىنشىسى – 1540 جىلدىڭ 22 قاراشاسى كۇنى كاشميرگە اياق باسىپ, ونى ءبىر وق شىعارماي وزىنە قاراتادى. ءسويتىپ, ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن وسى ولكەدە بيلىگىن جۇرگىزەدى.
كاشمير ولكەسىن, ونىڭ باس قالاسى سريناگاردى «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە م.ح.دۋلاتي ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىكپەن سۋرەتتەيدى. «(سريناگار – ءا.د.) قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىندە قاراعاي مەن كيپاريستەن سالىنعان تاماشا عيماراتتار كوپ. ولاردىڭ كوپشىلىگى ەڭ از دەگەندە 5 قاباتتان تۇرادى. ءار قاباتتىڭ ساۋلەتتى بولمەلەرى, تۇرعىنجايلارى مەن تەراسسالارى, بالكوندارى مەن مۇنارالارى ءھام كەرەمەت اشەكەيلەنگەن تاڭعالارلىق كىرەبەرىستەرى بار. قانشا تىرىسساڭ دا, ونى تولىق سۋرەتتەي المايسىڭ...» دەيدى قالامگەر.
دەلي اۋەجايىنان ءابساتتار اعانى قازاقستاننىڭ ۇندىستانداعى ەلشىلىگىنىڭ 2-حاتشىسى ءمۇرسالنابي تۇياقباەۆ كۇتىپ الادى. ونىڭ ارالاسۋىمەن دەليدەگى جاممۋ مەن كاشمير تۋريستىك دەپارتامەنتىنە, «كاشمير ءۇيى» اتتى جاممۋ مەن كاشمير ولكەسىنىڭ ۇندىستانداعى تۇراقتى جانە وكىلەتتى وكىلدىگىنە بارادى. سولار ارقىلى كاشمير ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىمەن بايلانىس جاسايدى. وكىلدىك باسشىسى س.س.ساحني مىرزا:
– سريناگارعا بارعان سوڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى ابد ءال-كايۋم رافيكي مىرزاعا جولىعىڭىز. ول – ورتالىق ازيا تاريحىنىڭ مامانى. سىزگە قول ۇشىن بەرۋگە ۋادە ەتتى, – دەيدى.
سريناگاردا ءابساتتار اعا بەلگىلى پروفەسسورعا جولىعادى. ءوزارا اڭگىمەدە:
– كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقستان عالىمدارىنان مىرزا حايدار ءدۋلاتيدى ىزدەگەن, ياكي سۇراعان جاندى دا كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ەندى تاۋەلسىز ەلسىزدەر. سوندىقتان وتكەندەرىڭىزگە ورالىپ, ۇمىت بولعاندى ىزدەستىرىپ جاتۋلارىڭىز زاڭدى, – دەيدى. ونىڭ زيراتىنىڭ وسىندا, «مازار-ي سالاتيندە» ەكەنىن ايتادى. بۇل كەزدە ءابساتتار اعا دا ءۇندى تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەگىن وقىپ, وسىندا بولۋعا ءتيىس دەگەن توقتامعا كەلگەن-ءدى. وكىنىشكە قاراي, كەلەسى كۇنى ۋادەلەسكەن ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەتتەن ورالا قويماعان رافيكي مىرزامەن كەزدەسە الماي, جولباسشى مۇحاممەد سيكاندارمەن بىرگە قابىرستانعا وزدەرى بارادى.
قورىمدا زيراتتار كوپ ەدى. كوپشىلىگىنىڭ قۇلپىتاستارىندا اتى-ءجونى, تۋعان جانە باقيلىق بولعان جىلى جازىلعان ەكەن. كەيبىر كونە زيراتتاردىڭ قۇلپىتاسىنداعى سوزدەر وشە باستاعان. بۇلار ءبىراز زيراتتى ارالاپ شىعادى. بىراق مىرزا حايدار زيراتى كوزگە تۇسە قويمايدى. جازۋلارى ءوشىپ كەتكەن عوي, تابىلمايتىن بولدى-اۋ دەگەن وكىنىش كۇشەيە باستايدى.
– نە ىزدەپ جۇرسىزدەر؟ – دەيدى ورتا جاستاعى كىسى سالەمدەسە بەرىپ.
– 1540-1551 جىلدارى كاشمير پاتشاسى بولعان مىرزا حايدار ءدۋلاتيدىڭ زيراتىن ىزدەپ ءجۇرمىز, – دەيدى ءابساتتار اعا.
– اناۋ توردەگى زيراتتاردى كورىڭىزدەرشى. ول ادەتتە «وتباسىلىق زيرات» دەپ اتالادى. مۇمكىن سوندا بولار, – دەيدى الگى كىسى.
«مازار-ي ءسالاتيننىڭ» سولتۇستىك باتىس جاعىنداعى قوس بايتەرەك اراسىنداعى ءتورت-بەس قۇلپىتاستى كورەدى. دەگەنمەن ولاردان جازۋ كوزگە تۇسە قويمادى. بىراق تالدىڭ تۇبىندەگى قۇلپىتاس وزگەشەلەۋ كوزگە تۇسەدى. وعان تاستان راما جاسالىپ, جوعارى جاعىنا راۋشان گ ۇلى ورنەكتەلىپتى. قۇلپىتاستىڭ قورابى بىرنەشە جەردەن سىنىپ كەتكەنمەن, ورتاسىنداعى ۇزىندىعى – شامامەن 1 مەتر 26 سم, ال كولدەنەڭى 57-78 سانتيمەتردەي ءمارمار تاس جاقسى ساقتالىپتى. ءابساتتار اعا ورامالدى الىپ شاڭىن سۇرتە باستاعاندا, جازۋلار بارىن بايقايدى. اۋەلى «بۇل باقيلىق» دەگەن ەكى ءسوز انىق وقىلادى. ال ەكىنشى باعاناداعى ءسوزى بەس-التاۋ سەكىلدى.
زيرات تاسىن سۇرتە باستاعانىن بايقاعان مۇحاممەد سيكاندەر دىمقىل ورامال الدىرىپ, ەكەۋلەپ ءمارمار تاستى ىسقىلاپ تازالاۋعا كىرىسەدى. ۇزاماي وڭنان سولعا قاراي جالعاسقان پارسى تىلىندەگى جازۋلار تىزبەگى ايقىندالادى.
ودان: «ھۋا-ل باقي مىرزا حايدار گۋرگان يبن ميرزا مۇحاممەد حۇسەيىن گۋرگان, ناۆاس يۋنۋس حان, حالەزاد بابۋر پاديشاح, ۆازير ابۋ سايد حان – پاديشاح ياركەند ۆا موعۇليستان...» دەگەن سوزدەر انىق وقىلادى.
بۇل – ءابساتتار اعا ۇزاق جىلدار بويى ىزدەگەن تۇركى حالقىنىڭ ۇلى تۇلعاسى مىرزا مۇحاممەد حايدار زيراتى ەدى. عالىم سول ساتتە جان دۇنيەسىن بيلەگەن الا قۇيىن سەزىمدى بىلاي ەسكە الادى:
«بويىمدى وكىنىش, ياكي كۇيىنىش پە, ايتەۋىر الاپات ءبىر سەزىم بيلەدى. ۇلى عالىم: «الىستا, جات جەردە قالعان بابالارىڭدى 447 جىلدان كەيىن ەندى عانا تاپتىڭدار ما؟! مەنى دە ىزدەيتىن كۇن تۋدى-اۋ, ايتەۋىر», دەيتىندەي.
وزىمە ءوزىم كەلگەن سوڭ قازاناما ءماتىنىن حاتقا تۇسىرە باستادىم», دەيدى.
بۇل – اكادەميك, شىعىستانۋشى عالىم ءابساتتار اعا دەربىسالىنىڭ قازاق رۋحانياتىنا قوسقان زور ۇلەسى ەدى.
سامەن قۇلباراق,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
م.ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
«دۋلاتيتانۋ» عزو ديرەكتورى
