سويتسەك, ءبىر قابىرعاسى ارتىق بىتەدى ەكەن عوي. ادەتتە ون ەكى قابىرعا بولسا, ارتىق شىققان شىناشاقتاي ون ءۇشىنشىسى قاناتقا سانالادى. ەتى قاتىپ, جاراعان شاعىندا ەكىنشى تىنىسى اشىلاتىن الگىندەي ءبىر اتتى زامانىندا مىنگەندە كوزىمىز جەتكەن. بويى قىزىپ, تەر شىعىپ, وزىنە ءوزى كەلىپ, ءبىر ارناعا تۇسكەندە, پىر-پىر ەتىپ جۇيتكي جونەلەتىن. شابىسى جەڭىلدەپ, اياعى جەرگە تيمەگەندەي قالقيدى دا وتىرادى, جارىقتىق جانۋار.
جىلقىعا بىتكەن قۇدىرەتتى سوندا سەزگەنبىز. تۋرا وسى تاقىلەتتەس جاعدايدى قازاق كۇيلەرىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. باستاپقى ءۇنىنىڭ ءوزى باۋراپ الا جونەلەدى عوي كۇيدىڭ. ول ءوز الدىنا, ءبىرازدان سوڭ سوعان جاپسار نەمەسە قاپتال قوسالقى ءۇن ەستىلەدى. ءبىرازدان سوڭ قانات بىتكەندەي ءبىر قۇدىرەت بيلەي باستايدى. زار كۇيىنە كەلەدى ءبىر ۋاقتا. تۇيسىكپەن اڭعارىپ وتىرسا, الگى كۇيدىرىپ-جاندىرىپ بارا جاتقان اۋەلگى ءۇن ەمەس, سونىڭ الدى-ارتىن ۇستاپ تۇرعان الگى دىبىس جانە سول وكىنىش پە, مۇڭ با, الدەبىر سەزىم بىرنەشەۋ بولىپ قۇبىلىپ شىعادى. انا باستاپقى اۋەن ادەپكى سارىن نە سۇلبا رەتىندە قالادى دا, سول سارىندى كوتەرىپ تۇرعان ەكىنشى, ءۇشىنشى دىبىس ەكەنى انىق بايقالادى. سونداي عاجاپقا قالىپ وتىرعانىڭىزدا, نەگىزگى ماقامعا قانات بولىپ بىتكەن جاڭاعى سۇمدىق ۇندەر ىشكى كۇيىڭمەن ۇيلەسىپ, ەسىڭە الدەنەلەر ءتۇسىپ, دىبىستىڭ تۇپكى عاجاپتارى ارقىلى ءوز كۇيىڭىزگە ەلىگىپ كەتۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى تىڭداي باستاعان كۇيىڭىز دالادا قالۋى كادىك. قۇلاعىڭا سونىڭ باستاپقى ءبىر سارىندارى عانا ەستىلىپ تۇر, بىراق ەسىلدەرتىڭ باسقادا. ويتكەنى الگى كوركەم دىبىستار ىشكى كۇيىڭمەن سايكەسىپ, تىم اۋلاققا الىپ كەتكەن جانىڭدى. نەمەسە سوعان ورايلاس الدەبىر شىم-شىتىرىقتاردىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ الىپ «لاعىپ» كەتتىڭىز. بىزدىڭشە, كۇيدىڭ ءبىر سيپاتى وسى بولسا كەرەك. تىڭدارماننىڭ ىشكى كۇيى اۋەنمەن ۇيلەسىم تاۋىپ, ادامنىڭ ءوز ءىشى قوبىز نە دومبىرا بولىپ تارتىلعاندا بارىپ ءبىر جاساپ قالماي ما؟ ىشكى كۇيلەردىڭ مۇنداي ۇيلەسىمىن اباي «سىلدىراپ وڭكەي كەلىسىم, تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي» دەيدى. جوعارىدا ءبىز جەتكىزۋگە تىرىسقان عالاماتتىڭ ءبارى كۇي ءتاڭىرى كەتبۇقانىڭ «اقساق قۇلان» كۇيىنەن تۋىپ وتىر. نە عالامات, نە تىلسىم بۇل؟! ءبىز بۇعان دەيىن اتالعان كۇيگە نازار تىكتەمەپپىز. تەك قانا اڭىزدارىن ەستىپ جۇرە بەرگەنبىز. «اقساق قۇلان, جوشى حان» دەگەن. سويتسەك, كۇيدىڭ وزىندەي اڭىزدارىنىڭ ءوزى مىڭ قۇبىلادى ەكەن دە. جانە كوبى جوشى حان اڭعا شىققاندا قۇلان قۋىپ ءجۇرىپ مەرت بولۋىمەن, سول قارالى حاباردى شىڭعىس حانعا كەتبۇقانىڭ جەتكىزۋىمەن سيپاتتالادى. «اقساق قۇلاندى» تىڭداۋشىلاردىڭ دەنى وسى ماتىنگە بايلانىپ قالاتىن سياقتى. قۇلاننىڭ شابىسى مەن تەكىرەكتەگەنى, زاۋلاتىپ اتپەن قۋىپ جەتكەنى, ادەبىر جانتالاستار, قارجىسۋلار, تاعىسىن تاعى ءبىر سۇمدىقتار ەلەس بەرەدى. كۇي قانشا ەكپىندى بولعانىمەن, سونشا كۇيىنىش بار بويىندا. قۇلاننىڭ, اتتىڭ شابىسىنا بايلاپ قويۋعا بولمايتىن وزەكتى ورتەگەن وكىنىش كۇيدىرىپ بارا جاتادى ءبىر قاراسا. بۇل ءۇيىرلى قۇلان مەن جوشى حاننىڭ اراسىنداعى ارەكەت قانا ما؟ ونى دا جوققا شىعارمايدى. شىبىن جانىڭ شىعارداعى وكىنىش پەن دەرتتى جاننىڭ قاپاسىن اڭعارتا ما, بىرەسە جىلانعا اربالىپ, اۋزىنا تۇسەردە سايراعان بوزتورعايدىڭ كۇيىن سالعانداي بولا ما, قىسقاسى نەبىر سۇمدىقتى سىيدىرعان ءىشتى كۇي. سونىمەن قاتار دەشتى قىپشاق دالاسىندا, قازاق ۇلىسى قۇرىلاردا, ۇلت بولىپ ۇيىسا باستاعاندا تۋعان ەلدىك پەن ازانىڭ كۇيى. ۇلى شىڭعىستىڭ قۇرىلتايىنا بارماي, دەشتى قىپشاق دالاسىنا «قازاق كەتكەن» ۇلىس يەسى جوشىنىڭ ءولىمىن ەستىرتكەن تۇڭعىش رەكۆيەم! ودان كەيىنگى بارلىق قازاق كۇيلەرىنە ەتالون بولعان دا وسى مۇرا. سونىڭ ءبىرى – جوشىنىڭ حان اتى قالعان سوڭعى ۇرپاقتارى كەنەسارى-ناۋرىزبايدى جوقتاعان تاتتىمبەتتىڭ «بەس تورەسى». قازاق حاندارىنىڭ اينالىپ ۇلىتاۋعا سوعا بەرەتىنىنىڭ سيمۆوليكالىق ءبىر ءمانى سوندا جاتسا كەرەك. ولار ءتىپتى ۇلىتاۋعا نە ءۇشىن باراتىنىن تۇسىنبەۋى دە مۇمكىن, ءارى-بەرىدەن سوڭ. مىنا كۇي سونىڭ ءبارىن تۇسىندىرەدى, قۋاتى ودان دا ارتىق بولماسا. ونىڭ ۇستىنە, بۇل شىعارما – جوشى حاننىڭ ءولىمىن ەستىرتۋ ارقىلى شىڭعىس حانعا دا ءولىمدى انىق سەزدىرگەن نەمەسە ولەتىنىن ايگىلەگەن كۇي. ويتپەسە بالەن ءتۇرلى اڭىز ەرتىپ عاسىردانعاسىرعا كوشپەگەن بولار ەدى.
كۇيدىڭ سوڭىنان ەرگەن اڭىزدار دا نەشەتۇرلى سۇمدىققا جەتەلەيدى. ءبىر عۇلامانىڭ ءسوزى بار ەدى. «ۇزاق ۋاقىت ساقتالعان شىعارما سول عاسىرلاردان جەتكەن تاس سياقتى بار سۇمدىقتى ىشىنە بۇگىپ جاتادى» دەگەن ماعىنادا. اڭىزدارىن وقىپ, كۇيدى تىڭداعان سايىن الدەبىر جۇمباقتاردان حابار بەرەردەي تۋىندى قۇپياسىن اشا تۇسەدى. ۇشپاققا جەتەلەگەن كۇي تۋرالى سونداي اڭىزداردىڭ ءبىرى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «كۇي-شەجىرە» كىتابىنان ۇشىراسادى. وندا بىردەن كەتبۇقا بارماي, شىڭعىس حانعا جوشىنىڭ ولگەن حابارىن جەتكىزىپ, كوڭىل ايتقان شەشەسى بورتەنىڭ ءوزى بولادى. تاعى ءبىر اڭگىمەدە جوشى ولەردىڭ الدىندا شىڭعىس حاننىڭ ءوزى اتتان قۇلاپ مەرتىگىپ, جاتىپ قالاتىنى تۋرالى حيكايالار بار. جوشىنىڭ قارالى حابارىن ءسويتىپ جاتىپ ەستىپ, قاتتى قاپالانعانى سول دەيدى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ باسىن قايىرىپ كەلىپ, كۇيدى تىڭداعاندا وزگەشە اسەر قالدىرىپ, الدەبىر تىلسىمدارعا جەتەلەيدى. جانە بۇل كۇيدىڭ قۇپياسى بارعان سايىن تەرەڭدەيدى. كۇيشى, پروفەسسور جانعالي ءجۇزباي جيناقتاعان «اقساق قۇلاننىڭ» 20 ءتۇرى 20 ءتۇرلى كوڭىل كۇي سىيلاپ, شيرىقتىرادى.
