– تالعات جاپارحان ۇلى, وسى ۋاقىتقا دەيىن الماتى وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىن باسقارىپ كەلەسىز. قازىرگى ۋاقىتتا جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى تولىق قۇرىلىپ بولماعاندىقتان, جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا دا دەپارتامەنت باسشىلىعى ءسىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىڭىزدە ەكەنى تۇسىنىكتى. وسى ورايدا اڭگىمەنى قىتايمەن شەكارانىڭ نەگىزگى بولىگىن جەتىسۋ وبلىسى قۇرايتىندىقتان, وبلىستا جاڭادان قۇرىلاتىن دەپارتامەنتتىڭ قۇرامىندا قانشا كەدەن بەكەتتەرى قالاتىنىنان باستاساق.
– جەتىسۋ وبلىسىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى جاڭادان قۇرىلاتىن جەتىسۋ وبلىستىق مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ قاراۋىندا پانفيلوۆ اۋدانىندا ورنالاسقان «نۇر جولى», «التىنكول-جول», شەكارا ماڭى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى ورتالىعى «قورعاس» كەدەن بەكەتتەرى مەن الاكول اۋدانىنا قاراستى «تەمىرجول» جانە «الاكول» كەدەن بەكەتتەرى قالادى. ال «قالجات» كەدەن بەكەتى جاڭادان قۇرىلاتىن الماتى وبلىستىق مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ قاراۋىنا وتەدى.
– پرەزيدەنت سىنىنان كەيىن قىتايمەن شەكارادا ورنالاسقان كەدەندىك بەكەتتەردەگى احۋال ءالى كۇنگە دەيىن نازاردان تۇسكەن ەمەس. وسى ورايدا, كەزىندە بەلگىلى ءبىر ەكونوميكالىق وپەراتورلاردىڭ كەدەن بەكەتتەرىن مونوپوليا جاساپ العانى جانە قازىرگى ۋاقىتتا قانداي وڭ وزگەرىستەر بولعانى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سىنىنان كەيىن كەدەندىك شەكارادا قۇرامىندا باس پروكۋراتۋرا, قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى جانە مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرالعان كوميسسيا جۇمىس ىستەپ, كوپتەگەن كەمشىلىكتىڭ بەتىن اشتى. وسى ورايدا تالاي جىل ەكونوميكالىق وپەراتور ستاتۋسىن يەلەنگەن بۇرىنعى بيلىككە جاقىن بەلگىلى ءبىر توپ وكىلدەرى كەدەن بەكەتتەرىندە ءوز ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ولار سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتپەن اينالىسۋعا نيەت بىلدىرگەن بيزنەس وكىلدەرىنە دەربەس جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. ءسويتىپ, بيزنەسىن قىتايمەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىندەر امالدىڭ جوقتىعىنان سول ەكونوميكالىق وپەراتورلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. سەبەبى, تاۋارلارىن سولارعا بەرۋ ارقىلى ولار كەدەندىك تەكسەرۋ مەن كەدەندىك رەسىمدەۋدەن ەش كەدەرگىسىز ءوتىپ ءجۇردى. وسىلايشا, تاپقان تابىسىنىڭ كوپ مولشەرىن اتالعان وپەراتورلارعا بەرىپ, وزدەرى ازىن-اۋلاق تابىستى قاناعات تۇتتى.
– قازىرگى احۋال قانداي؟
– قازىرگى ۋاقىتتا سول كەزدەرى كەدەننىڭ زاڭ تالاپتارىن ورەسكەل بۇزۋمەن جۇمىس ىستەگەن ەكونوميكالىق وپەراتورلاردىڭ بارلىعى كەدەندىك شەكارادان كەتتى. ولاردىڭ تالاي جىلعى زاڭسىز ارەكەتتەرى اشكەرەلەنىپ, ءبىرازى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بارلىعىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنە بايلانىستى پوستكەدەندىك باقىلاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, بۇگىنگە دەيىن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتپەن اينالىسقان 9 ەكونوميكالىق وپەراتوردىڭ قىزمەتىن تىڭعىلىقتى تەكسەرۋدىڭ ناتيجەسىندە ولارعا قوسىمشا 101 ملرد 985 ملن 817 مىڭ تەڭگە كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار سالىندى.
جارتى جىلدىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە الماتى وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالىقتاردان تۇسەتىن كىرىستەر جوسپارى 422 ملرد 764 ملن تەڭگە بولسا, بۇل كورسەتكىش 442 ملرد 302 ملن تەڭگەنى قۇراپ, جوسپارلى تاپسىرما 104,6 پايىزعا ورىندالدى. ياعني, جوسپاردان تىس 19 ملرد 537 ملن تەڭگە كىرىس ءتۇسىپ, وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ءوسۋ قارقىنى 126,2 پايىزدى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردى ءوندىرۋ جونىندەگى جوسپارلى تاپسىرما دا 107,7 پايىزعا ورىندالدى. مىسالى, جوسپار 54 ملرد 453 ملن تەڭگە بولسا, ونىڭ ورىندالۋى 58 ملرد 659 ملن تەڭگەنى قۇرادى. سونىمەن قاتار ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ ارقىلى كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ بارىسىندا تاۋەكەلدى بەيىممەن باسقارۋ تيىمدىلىگى 51,3 پايىزدى قۇراپ, ناتيجەسىندە تەكسەرۋگە تۇسكەن 4 684 تاۋار دەكلاراتسياسىنىڭ 2 401 دەكلاراتسياسىنان كەمشىلىكتەر انىقتالىپ, قوسىمشا 2,3 ملرد تەڭگە كەدەندىك تولەمدەر ءوندىرىلدى. ونىڭ ىشىندە 619,8 ملن تەڭگە كەدەندىك تەكسەرۋ ناتيجەسىندە, 1 ملرد 673,2 ملن تەڭگە كەدەندىك قۇندى قايتا سارالاۋ ناتيجەسىندە جۇزەگە استى. ءسويتىپ, كەدەندىك تەكسەرۋدىڭ تيىمدىلىگى 40,8 پايىزعا كوتەرىلدى. ياعني, جارتى جىل ىشىندە «قىزىل ءدالىز» ارقىلى نەمەسە ينسپەكتسيالىق تەكسەرۋ كەشەنىنىڭ سكانەرلىك قورىتىندىسى, ت.ب. نەگىزىندە كەدەندىك تەكسەرۋگە تۇسكەن 2 371 تاۋار دەكلاراتسياسىنىڭ 968-ىنەن يمپورتتالاتىن تاۋاردىڭ قۇرامىن دۇرىس مالىمدەمەۋگە بايلانىستى كەمشىلىكتەر انىقتالدى.
مىسالى, مالىمدەلمەگەن نەمەسە دۇرىس مالىمدەلمەگەن تاۋاردىڭ كەدەندىك قۇنى 10 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن
(30 ملن 630 مىڭ تەڭگە) اسىپ كەتسە, بۇل ماسەلە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 234 بابى (ەكونوميكالىق كونتراباندا) بويىنشا پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق تەرگەۋ دەپارتامەنتىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى. جارتى جىل ىشىندە وسىنداي 18 ءىس ەكونوميكالىق كونتراباندانىڭ بەلگىلەرى بار دەگەن كۇدىكپەن اتالعان دەپارتامەنتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. بۇعان قوسا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ فاكتىلەرى بويىنشا 2 801 ءىس قوزعالىپ, ناتيجەسىندە 124 ملن 801 مىڭ 935 تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. وسى تسيفرلار ارقىلى قىتايمەن شەكارادا ورنالاسقان كەدەن بەكەتتەرى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن اڭعارۋ قيىن ەمەس قوي دەپ ويلايمىن.
– پاندەميا پروبلەمالارى ەتەكتەن تارتقان شاقتا «نۇر جولى» كەدەن بەكەتىندەگى اۆتوكولىك كەپتەلىسى قوعامدا ۇلكەن كەرەعار اڭگىمەلەر تۋدىردى. ءتىپتى بۇل ماسەلەنىڭ جاڭعىرىعى ۇكىمەت باسشىلىعىنا دەيىن جەتىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايى مەملەكەتتىك دارەجەدە قارالعانى بەلگىلى. سوندىقتان دا وسى ماسەلەگە بايلانىستى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى قانداي؟
– ءيا, «نۇر جولى» كەدەن بەكەتىندە بىرنەشە شاقىرىمعا سوزىلعان كولىك كەپتەلىسى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتپەن جانە جۇك-كولىك تاسىمالىمەن اينالىساتىن كومپانيالار ءۇشىن ۋاقىت جانە قارجى جاعىنان ۇلكەن شىعىن اكەلگەنى جاسىرىن ەمەس. تالايلاردىڭ كونتراكتىدەگى كورسەتىلگەن تاۋاردى جەتكىزۋ مەرزىمى بۇزىلىپ, جۇمىستىڭ بارىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. سونىڭ سالدارىنان كولىكتەردىڭ شەكاراعا كەزەكپەن كىرۋ ماسەلەسىندە تامىر-تانىستىق پەن سىبايلاس جەمقورلىق جاعدايلارىنا دا جول بەرىلدى. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندەي, قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەگە كىنالى ءبىراز لاۋازىمدى تۇلعالار مەن باسقا دا دەلدالدىق جاساعان قىلمىستىق توپ وكىلدەرى انىقتالىپ, زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋدە.
وسى ورايدا, شەكاراداعى كولىك كەپتەلىسى كەزىندە ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماعان كەيبىرەۋلەر اتالعان جاعدايعا كەدەنشىلەردى كىنالاپ, قوعامدا تەرىس پىكىر قالىپتاستىرۋعا تىرىسقانى وكىنىشتى. شىنىن ايتقاندا, بۇل پروبلەماعا كەدەنشىلەردىڭ ەش قاتىسى بولعان جوق. سەبەبى, كەدەنشىلەر شەكارانىڭ ىشىندە تۇرادى. ال كولىكتىڭ كەزەكسىز كىرۋ ماسەلەسىن شەكارا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىشىندەگى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ارالاسۋى ارقىلى بەلگىلى ءبىر مۇددەلى توپ وكىلدەرى شەكارانىڭ سىرتىندا شەشكەنىن كوبىسى بىلمەيدى. ەگەر بۇل ماسەلەگە كەدەنشىلەردىڭ قاتىسى بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا ولار دا شەكارا قىزمەتكەرلەرى مەن باسقا دا دەلدالدار سياقتى زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەر ەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا كولىكتەردىڭ شەكاراعا كەزەكپەن كىرۋ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تاپتى. اتاپ ايتساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ 2022 جىلعى 20 ناۋرىزداعى «شەكارادان اۆتوكولىك قۇرالدارىن وتكىزۋ ءۇشىن اقپاراتتىق ەلەكتروندىق كەزەك جۇيەسىن جاساۋ جونىندەگى پيلوتتىق جوبانى ەنگىزۋ تۋرالى» بۇيرىعىنا سايكەس, بارلىق جۇك كولىكتەرىنىڭ كەزەگى ەلەكتروندى تۇردە جۇزەگە اسا باستادى. بۇل جەردە ەندى تامىر-تانىستىق پەن ادام فاكتورىنا جول بەرىلمەيدى. ول ءۇشىن شەكارادان تاۋار تاسۋعا نيەتتى كەز كەلگەن كولىك جۇرگىزۋشىسى مەن سىرتقى ەكونوميكالىق كاسىپپەن اينالىسۋشى سۋبەكت ينتەرنەت ارقىلى «e-border.kz» اقپاراتتىق جۇيەسىنە كىرىپ, ءوز بەتىنشە كەزەككە تىركەلە الادى. ءسويتىپ, ينتەرنەت ارقىلى ءوز كەزەگىنىڭ جىلجۋ بارىسىن باقىلايدى. بىلايشا ايتقاندا, شەكارادا كەزەك كۇتىپ, ايلاپ تۇرمايدى. سونىمەن قاتار تەز بۇزىلاتىن تاۋارلار تاسيتىن كولىكتەر مەن ارنايى تەحنيكالارعا ارنالعان كولىكتەردىڭ دە كەزەگى بولەك. ول جاعى دا جان-جاقتى قاراستىرىلعان. وسى ورايدا, ەلەكتروندىق كەزەكتىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جاسايتىن «ترانسشەكارالىق قىزمەت ورتالىعى» جشس ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ارتىق بولماس. ەلەكتروندى كەزەككە بايلانىستى پروبلەما تۋىنداسا, مۇددەلى ادامدار وسى سەرىكتەستىككە حابارلاسۋىنا بولادى.
سونىمەن قاتار اۆتوكولىكتەردىڭ كەدەندىك شەكارادان كىرۋ ماسەلەسىندەگى كەپتەلىس جۋىردا «الاكول» كەدەن بەكەتىندە دە ورىن العان بولاتىن. بۇل پروبلەما دا دەر كەزىندە شەشىلدى. كولىك قاتىناسىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى كەدەن بەكەتىنىڭ جۇمىس كەستەسى تاڭعى 8.00-دەن كەشكى 20.00-گە دەيىن ۇزارتىلىپ, قىزمەتكەرلەر سانى باسقا كەدەن بەكەتتەرىنەن ىسساپارعا جىبەرۋ ارقىلى كوبەيتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوكولىك وتكەلىمەن بايلانىستى «الاكول» جانە «نۇر جولى» كەدەن بەكەتتەرى شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەۋدە.
– پاندەميا شارىقتاپ تۇرعان كەزىندە قىتاي مەن «نۇر جولى» كەدەن بەكەتتەرى اراسىنداعى بەيتاراپ تۇرعان ءبىر شاقىرىم جەرگە تاۋار يەلەرى مەن كولىك جۇرگىزۋشىلەرى مۇددەلى توپقا ءار كولىكتىڭ تىركەمەسى كىرگەنى ءۇشىن 45 مىڭ دوللارعا دەيىن تولەگەنى راس پا؟
– بۇل راس جاعداي. ول, ارينە, سول كەزدەگى كەدەندىك شەكارانى مونوپوليا جاساپ العان «ەۆروترانزيت» جشس-ءنىڭ جۇمىسى. اتالعان سەرىكتەستىك قىتايمەن ەكى ورتاعا وزدەرىنىڭ كولىكتەرىن عانا جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تالاي كاسىپكەردىڭ قالتاسى قاعىلىپ, كەدەندىك تازالاۋدان وتكەن تاۋارلاردىڭ نارىقتاعى قۇنى دا بىرنەشە ەسەگە قىمباتتاپ كەتتى. مىسالى, ءبىزدىڭ مونيتورينگتىك توپ مۇشەلەرى وسىدان ءبىر جىل بۇرىنعى نارىقتاعى تاۋار باعاسى مەن قازىرگى تاۋاردىڭ باعاسىن سالىستىرعاندا ءبىراز ارزانداعانىن بايقاپ وتىر. ال قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان كولىك كەزەگىنىڭ پروبلەماسى ءوز شەشىمىن تاۋىپ, ەكى ورتاعا كەتەتىن شىعىن 45 مىڭ دوللاردان ون ەسەدەن استامعا دەيىن ءتۇستى (قازىرگى ۋاقىتتا ورتا ەسەپپەن 3-7 مىڭ دوللاردى قۇرايدى). سونىمەن قاتار كەدەندىك شەكارادان وتەتىن كولىكتەردىڭ قوزعالىسى بۇرىنعىدان الدەقايدا جاقساردى. مىسالى, پاندەميا كەزىندە كۇنىنە 8-10 كولىككە دەيىن عانا كىرەتىن. ال قازىرگى ۋاقىتتا كۇنىنە حالىق تۇتىناتىن تاۋار تاسيتىن كولىكتەردىڭ كىرىپ-شىعۋ سانى ورتا ەسەپپەن 90-100 اۆتوكولىكتى, ارنايى تەحنيكا قۇرالدارىن تاسيتىن كولىكتەردىڭ سانى 200-250-ءدى قۇرايدى. ال ەندى پاندەميا جاعدايى وڭالىپ, قىتايمەن شەكاراداعى بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالسا, اۆتوكولىكتەردىڭ ەكى ەل اراسىنداعى قوزعالىسى بۇدان دا كوبەيەتىنى ءسوزسىز.
اڭگىمەلەسكەن
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
جەتىسۋ وبلىسى
