كوپ جەردە, اڭعال حالىقتى «وڭاي تابىسقا قول جەتكىزەسىزدەر» دەپ قاقپانعا تۇسىرەتىن الاياقتار ادامنىڭ وسال تۇسىن قولدانۋدى كوزدەپ جۇرەدى. سوندىقتان اعايىننىڭ مۇنداي پيراميدالاردىڭ قۇربانى بولىپ, قولىنداعى ازىن- اۋلاق اقشاسىنان قاعىلىپ قالماۋى ءۇشىن, اقپارات قۇرالدارىندا دۇرىس اقپاراتتاندىرۋ ارقىلى قوعامدى پيراميدالارعا قارسى «ۆاكتسينالاپ» وتىرعان ءجون.
كەيىنگى كەزدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ سۋرەتىن نەمەسە جينالىستارداعى ۆيدەولارىنان ۇزىندىلەر پايدالانىپ, مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن حالىققا ساتامىز دەگەن جارنامالار كوبەيىپ كەتتى. ءبىر قاراعاندا, شىنىمەن جارنامانى مەملەكەتتىك ۇيىمدار جاساپ جاتقانداي كورىنەدى. قاراپايىم حالىق تا سولاي ويلايتىنى تۇسىنىكتى. باستاپقىدا مەن دە سولاي ويلاعان ەدىم. كەيىن مۇقيات قاراسام, جەكە كومپانيالاردىڭ جارناماسى ەكەنىن اڭعاردىم
سونداي-اق جارنامالاردىڭ كوبىندە كاسپي بانكتىڭ باسشىسىنىڭ اتى نەمەسە تانىمال كاسىپكەرلەردىڭ ەسىمدەرى (مارعۇلان سەيسامباەۆ, نۇرلان سماعۇلوۆ, مۇحتار جاكىشەۆتىڭ اتتارى بۇرمالانىپ بەرىلەدى) قولدانىلسا, كەيبىرەۋى ناقتى كومپانيانىڭ اتى (مىسالعا, «حالىق بانكى» مەن «قازمۇنايگاز») پايدالانىلادى.
بۇعان ءمان بەرمەي جۇرە بەرەر مە ەدىك. ويتكەنى ەشكىم سەنە قويمايتىنداي كورىنگەن. بىراق اينالامداعى تانىستاردان سۇراقتار كەلە باستادى. ءبىرىنشى رەت ۇيدەگى اناشىم مەن ۇلكەن اعام سۇرادى. «حالىق بانكتىڭ» اكتسيالارىن حالىققا ساتىپ جاتىر ەكەن عوي, جاقسى پايدا تاباسىڭ دەگەن جارناما كوپ», دەپ سۇرادى.
سودان كەيىن اۋىل جاقتان حابارلاسقاندار سانى ارتتى. كاسپي بانكتىڭ اتىنان بىرەۋلەر اقپارات تاراتىپ, 73 مىڭ تەڭگە اقشا قۇيساڭىز 50 پايىزدىق بونۋس بەرىلەدى دەپ ۋادە بەرىپ جاتىر ەكەن. وسىدان كەيىن ويلانىپ قالدىم, الاياقتاردىڭ جارنامالارى حالىققا كەڭ تارالىپ جاتسا, كوپشىلىكتىڭ بۇلاردىڭ قۇرىقتارىنا ءتۇسۋى ىقتيمالى دا ارتا تۇسەدى.
سوندىقتان مۇنداي الاياق جارنامالاردان اباي بولعان ءجون. ەندى بۇنىڭ ءبارىن الاياقتار ىستەپ وتىرعانىنا بايلانىستى بىرنەشە دالەل. بىرىنشىدەن, كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى بازاردان زات ساتىپ العانعا ۇقسامايدى. اكتسيا – قۇندى قاعاز, ال ول ارنايى زاڭدارمەن رەتتەلەدى جانە قاداعالانادى. اكتسيالار مەملەكەتتىڭ ارنايى ليتسەنزيا بەرگەن قور بيرجالارىندا ساتىلادى. مىسالعا, «قازاقستان قور بيرجاسى» اق نەمەسە «استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (مفتسا)» اق بيرجالارى بۇعان مىسال. ەلىمىزدە باسقا رەسمي قور بيرجالارى جوق.
ەكىنشىدەن, قور بيرجاسىندا اكتسيالاردى الىپ-ساتۋ قىزمەتىن مەملەكەت تاراپىنان ليتسەنزيا بەرىلگەن ارنايى مامانداندىرىلعان باسقارۋشى كومپانيالار نەمەسە بروكەرلەر كورسەتە الادى. سوندىقتان بىرەۋلەر اكتسيا الىپ بەرەمىن دەسە, مەملەكەتتىك ليتسەنزياسىن سۇراعان ءجون. الاياقتاردا مۇنداي ليتسەنزيا بولمايدى. ولار قۇجات بەرۋدەن قاشادى. جالپى, جەكە تۇلعالار ءوز بەتىمەن ءبىر كومپانيانىڭ اكتسياسىن الىپ ساتا المايدى. مۇنداي قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن باسقارۋشى كومپانيامەن نەمەسە بروكەرمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, باسقارۋشى كومپانيادا اشىلعان ارنايى شوتى بولۋ كەرەك. جەلىدەگى جەلوكپە جارناماشىلاردان وسى اقپاراتتى دا سۇراساڭىز, ماسەلەنىڭ ءمانىن تۇسىنەسىز. مۇنىمەن شەكتەلمەي, كەڭسەلەرىنىڭ قايدا ەكەنىن سۇراۋ (ادرەسىن, قالالىق تەلەفون نومەرىن, كومپانيانىڭ قۇجاتتارىن), قانشا ادام جۇمىس ىستەيتىن, ماماندارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيلەرى قانداي ەكەنىن, ينتەرنەتتەگى سايتتارىن, باسقا كليەنتتەردىڭ پىكىرلەرىن سۇراۋ دا الاياققا الدانباۋعا كومەكتەسەدى.
ۇشىنشىدەن, ەشقانداي باسقارۋشى كومپانيا نەمەسە بروكەر ءوز كليەنتىنە بەلگىلى ءبىر تابىس مولشەرىنە كەپىلدىك بەرە المايدى. زاڭ بويىنشا بۇعان تىيىم سالىنعان. قور نارىعى ۇنەمى قوزعالىپ وتىرادى, كومپانيا اكتسياسىنىڭ بۇگىنگى باعاسى ەرتەڭ قۇلدىراپ كەتۋى دە مۇمكىن, شارىقتاپ كەتۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان اكتسيالارعا اقشا سالۋ, ينۆەستيتسيا سالۋ ءوز كەزەگىندە تاۋەكەلگە دايىن بولۋدى تالاپ ەتەدى. اكتسياعا سالعان اقشاڭىزعا بانكتىڭ دەپوزيتىنە سالىنعان اقشا سەكىلدى مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرىلمەيدى. وزدەرىڭىز تۇسىنگەندەي, بۇل – وتە كۇردەلى شارۋا, بۇعان ارنايى ءبىلىم كەرەك.
وسى ورايدا, الاياقتاردان ساق بولۋ, قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرىپ, اقشاڭىزدى ءتيىمدى باسقارۋدى ۇيرەنگەن ابزال. ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن وڭاي اقشا تابۋ ۇسىنىستارىنا كۇمانمەن, كۇدىكپەن قاراۋدى ۇيرەنگەن ءجون. «بۇل نە دەگەن باتپان قۇيرىق, ايدالادا جاتقان قۇيرىق» دەگەن ءسوزدى ەستەن استە شىعارۋعا بولمايدى.
بەكجان تولىباي,
ەكونوميست
