سارساڭعا سالعان «ساموكات»

جۇرمەيتىن جەرى جوق...

الىستان مىسال ىزدەپ كەرەك ەمەس. وسىدان 4-5 كۇن بۇرىن الماتى قالا­سىندا ساموكات مىنگەن ايەل كولىك ەسىگىنە سوعىلىپ, اۋرۋحانادا قايتىس بولدى. 27 جاستاعى قىز ەلەكترساموكاتپەن جولدا كولىك اراسىمەن كەلە جاتقان. كەنەتتەن «Nissan Patrol» كولىگىنىڭ ەسىگى اشىلعان. سول كەزدە ساموكات مىنگەن قىز توقتاپ ۇلگەرمەي قاتتى جىلدامدىقپەن ەسىككە سوعىلعان. جاراقات العان قىز دەرەۋ اۋرۋحاناعا جەتكىزىلگەنىمەن, بىرنەشە ساعاتتان كەيىن قازا تاپتى.

ەلەكترساموكات ساتىپ الۋعا ەكى­نىڭ ءبىرىنىڭ جاعدايى كەلە بەرمەسە دە, جىل سايىن قالا كوشەلەرىندەگى ونى تىزگىندەگەندەردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. اتالعان كولىك قۇرىلعىسى ءاۋ باستا كوبىنە الماتىلىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە بولعان-دى. بۇل تۇسىنىكتى دە. كەپ­تەلىستەن قۇتىلۋدىڭ امالى عوي. مۇنداي وڭتايلى مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەيتىن پىسىقاي كاسىپكەرلەر ساموكاتتاردى جالعا بەرۋ ورىندارىن اشۋعا اسىقتى. الماتىلىقتار جاپپاي Eleven, Ozim, Jet سەكىلدى ەلەكترساموكاتتاردى جالعا الا باس­تادى. كولىك كەپتەلىسى ەلوردالىقتاردىڭ دا جۇيكەسىنە اسەر ەتىپ, باس قالانىڭ تۇر­عىندارى دا ساموكاتپەن سابىر ساقتاۋعا ۇمتىلدى.

ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى ارتسا, جەر ماسە­لەسى الدان شىعاتىنىن بىلەمىز. سول سەكىلدى «ساموكاتتاردىڭ» سانى ارتقان سايىن پروبلەمالار دا تۋىنداي باس­تادى. اسىرەسە جول-كولىك وقيعالارى جيى­لەپ كەتتى. بۇل پروبلەما قوعامدا قىزۋ تال­قىعا ءتۇسىپ, سوڭعى 3 جىل بويى بارلىق تاراپتان ۇسىنىس-تىلەك اعىلعان. بىلتىر سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەلەك­تر­ساموكات, گيروسكۋتەر تەك ولار­دىڭ يەلەرىنىڭ عانا ەمەس, جاياۋ جۇر­گىنشىلەردىڭ ءومىرى مەن دەن­­ساۋ­لىعىنا قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتقان
ەدى.

– وزدىگىنەن جۇرەتىن ماشينا­لار­دىڭ جىلدامدىعى وتە جوعارى جانە ول تروتۋاردىڭ كەز كەلگەن نۇك­تەسىندە پايدا بولۋى مۇمكىن. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستا­تيس­تيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى مۇنداي قۇرىل­عى­لاردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان وقي­عا­لاردىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىن جۇر­گىزبەيدى. ەلەكترساموكاتتار, ساموكاتتار, گيروسكۋتەرلەر قازىر ازامات­تار­دىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايعا تاپ بولدى. ۆەدومستۆولىق دەرەكتەر بو­يىنشا 8 ايدا وسىنداي قۇرىلعىلاردىڭ قاتىسۋىمەن 387 وقيعا تىركەلدى, 25 ادام قازا تاپتى, 411 ادام جاراقات الدى, – دەدى ن.ءجۇسىپ.

سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, «جول قوزعالىسى تۋرالى» زاڭ­نىڭ 64-بابىنا سايكەس اتالعان قۇرىل­عىلار ۋاكىلەتتى ورگاندا مەملە­كەتتىك تىر­كەۋگە جاتپايدى. قازىرگى ۋاقىتتا نورماتيۆ­تىك اكتى­لەردە وسى تيپتەگى قۇرىلعى­لار­دىڭ جىكتەلۋى جوق. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەلەكترساموكاتتارىن كەز كەلگەن كولىك قۇرالىنا, مىسالى, موپەدتەرگە نەمەسە سكۋتەرلەرگە تاعايىنداۋ بىر­قاتار تەح­نيكالىق ايىرماشىلىق پەن پاي­­دالانۋ ەرەكشەلىكتەرىنە باي­لا­نىستى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى.

– كەدەن وداعىنىڭ دوڭعالاقتى كولىك قۇرالدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سايكەس, جالپىعا ورتاق پايدالانىلاتىن جولداردا پايدالانۋعا ارنالعان كەز كەلگەن كولىك قۇرالى جاقىن جانە الىس جارىقپەن, جارىق شاعىلىس­تىرعىشتارمەن, بۇرى­لۋ كورسەتكىشتەرىمەن, گاباريتتى جارىق­تان­دىرۋمەن, تەجەگىش سيگنالىمەن, سپيدومەترمەن جانە ءبۇيىر اينا­لارمەن جاراقتاندىرىلۋعا ءتيىس. بىزدە ولاردىڭ ەشقايسىسى جوق, قالاي؟

كورسەتىلگەن قۇرىلعىلارعا ءتيىستى جىك­تەۋدىڭ جانە تەحنيكالىق تالاپ­تار­دىڭ بولماۋى مۇنداي قۇرالداردى باسقاراتىن تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن زاڭنامالىق تۇردە بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. سون­داي-اق تەحنيكالىق رەتتەۋدىڭ قا­جەت­تى ادىستەرىن, نارىقتاعى اينالىم نەمەسە پايدالانۋعا بەرۋ قاعي­دا­لارىن, قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن, ساي­كەستىكتى باعالاۋ راسىمدەرىن, تاڭ­بالاۋدىڭ بىرىڭعاي تالاپتارىن بەل­گىلەۋ قاجەت. وسىعان بايلانىس­تى ەلەكتر ساموكاتتارىن اكەلۋ مەن قاۋىپسىز پايدالانۋدى قۇقىقتىق رەتتەۋ قاجەت دەپ سانايمىز, – دەگەن ەدى ن.ءجۇسىپ.

قازىر ستاندارت ءازىر

بۇگىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەلەكترساموكاتتاردىڭ قوزعالىسىن رەتتەيتىن ستاندارتتى ازىرلەپ ۇلگەر­گەن. اتاپ ايتساق, 1 شىلدەدەن باس­تاپ ەلىمىزدە ەلەكتروساموكاتتاردىڭ تەح­نيكالىق سيپاتتاماسىن انىقتاي­تىن ۇلتتىق ستاندارت كۇشىنە ەندى. ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ۋربانيستەر, قاراپايىم تۇرعىندار تاراپىنان ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتقان كورىنەدى.

ءىىم اكىمشىلىك پوليتسياسى كومي­تەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقا­رۋشى جاندوس مۇراتاليەۆتىڭ ايتۋىن­شا, وتىنىشتەر ءجىتى نازارعا الى­نىپ, جىل سوڭىنا دەيىن زاڭ­عا وزگەرىس­تەر ەنگىزۋ بويىنشا ناقتى قادامدار جاسالماق. ءبىر انىعى, ەندىگى جەردە 16 جاسقا تول­ماعان جاسوسپىرىمدەر ساموكاتتى تىزگىندەي المايدى. ساموكاتتاردىڭ جارىقتاندىرىلۋى دا – باستى نازاردا.

– ەلەكترساموكاتتاردىڭ ورتاشا جىلدامدىعىنا قاتىستى ماسەلە بار. بۇل ماسەلە ءبىرىنشى جىل تالقىلانىپ جاتقان جوق. اتالعان پروبلەما الماتىدا باستالدى. سەبەبى قالانىڭ باسىم بولىگى ەلەكترساموكات قولدا­نۋ­­شىلارى اتاندى. ءبىز 3 جىل كولە­مىن­دە بۇل تۇيتكىلدى تالقىلاپ, زاڭ جۇزىندە وزگەرىس ەنگىزۋدى ءجون كوردىك. ەلەكترساموكاتتارعا قاتىستى ستان­دارت قابىلداۋدى دۇرىس دەپ سانادىق. جىل سوڭىنا دەيىن جول قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭدارعا جانە اكىمشىلىك كودەكسكە وزگەرتۋلەر ەنگى­زەمىز.

«ساموكاتتاردىڭ» تۇرلەرى, جۇر­گىزۋ­شىسىنە بەرىلەتىن مارتەبە جانە ونىڭ مىندەتتەرى مەن قۇقىعى سە­كىلدى تالاپتار كورسەتىلەدى. بۇل نور­­ما­لاردى باسقا مەملەكەتتىك ور­گان­دار مەن قوعام بەلسەندىلەرى تال­قىلايدى. ەلەكترساموكاتىن قول­دا­نۋشىلاردان جۇرگىزۋشى كۋالىگى سۇرالمايدى. الايدا ساموكات ايداۋشىلار جولعا, قوعامدىق كولىك جولاعىنا شىقسا, جاسى 16-عا تولۋى كەرەك. ەلەكترساموكاتتاردا مىندەتتى تۇردە جارىق بولۋى قاجەت. قالعان تالاپتاردى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەزىندە تالقىلايمىز, – دەدى ج.مۇراتاليەۆ.

جالعا بەرەتىندەردىڭ جاعدايى جاقسى

ەلەكترساموكاتتاردىڭ قوز­عا­لى­سىن رەتتەيتىن وزگەرىستەر ونى جالعا بەرەتىن كومپانيالارعا سالقىنىن تيگىزبەيتىن سياقتى. الەۋ­مەتتىك جەلىلەردى شولىپ وتىرىپ, Jet Sharing ەلەكترساموكاتتاردى جالعا بەرۋ كوم­پانياسى باسشىلىعىنىڭ پىكىرىن كوزىمىز شالدى. «جاڭا ستاندارت حا­لىق­ارالىق تاجىريبەگە نەگىز­دەل­گەن سوڭ يەلىگىمىزدەگى ەلەكترساموكات قۇرىلىمىنا وزگەرىس قاجەت ەمەس. سەبەبى ءبىزدىڭ كومپانيا ەڭ زاماناۋي شەرينگتىك ساموكاتتاردى پايدالانادى. ول سيگنالدىق دى­بىس­­پەن جابدىقتالعان, ەڭ جوعارى جىلدامدىق 25كم/ساع-پەن شەكتەلگەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ەشقانداي جاڭالىق ەنگىزىلمەيدى», دەيدى كومپانيا باس­شى­لىعى.

Jet Sharing ساموكاتتارى قازاق­ستان, گرۋزيا, ارمەنيا, سەربيا, بەلارۋس, قىرعىزستان ەلدەرىندە قىز­مەت كورسەتەدى. ەلىمىزدە 300 مىڭ­نان اسا پايدالانۋشىسى بار ەكەن. كومپانيا باسشىسىنىڭ سوزى­نە سۇيەنسەك, قالالاردىڭ كولىك جۇيە­سىندە ەلەكترساموكاتتار وزىن­­دىك ماڭىزعا يە. كومپانيا وكىل­دە­رى الماتى قالاسى بۇعان دالەل بولا الادى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق نۇر-سۇلتان قالاسىندا ۆەلوين­فرا­قۇرىلىم ەندى دامىپ جات­قاندىق­تان, ەلەكترسا­موكاتتى قالا­نىڭ كولىك جۇيەسى­نە تولىققاندى ەنگىزۋ ازىرگە قيىنعا سوعىپ تۇر. ءىرى قالالاردا ساموكات­تاردىڭ قاجەت­تىلىگى قالا تۇرعىندارىنىڭ سانىنا قا­راي ەسەپتەلەدى ەكەن. مىسالى, ينفرا­قۇرىلىمى قاتتى دامىماعان تۇركيادا «200 تۇرعىنعا – 1 ساموكات» فورمۋلاسى قولدانىلادى. ال ەۋروپا ەلدەرىندە 100-140 تۇرعىنعا ءبىر ەلەكترساموكاتتان كەلەدى.

قورىتا ايتساق, ەلەكترسا­موكات­تار­دىڭ قوزعالىسىن رەتتەيتىن زاڭ جوباسى دەر كەزىندە قابىلدانباق. ارينە, بۇل ماسەلە ەرتە قولعا الىن­عاندا بالكىم بىرنەشە ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن؟! ايتسە دە, ەشتەن كەش جاقسى. «ساموكاتقا» ارنايى جول سالىنبايتىنى بىردەن ايتىلدى. ەندەشە, قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىراتىن قادامدارعا بارعان ءجون. ءوز دەنساۋلىعى بىلاي تۇرسىن, وزگە­نىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەتىنىن ەسكەرسەك, زاڭ جوباسىندا شيكىلىككە جول بەرىلمەيدى دەپ سەنەمىز.