ەلگە كەلگەندەر كوپ, بىراق كەدەرگى دە از ەمەس

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2002 جىلدان باستاپ قازاقستانداعى حالىق سانى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ, بۇگىندە 19 ميلليون 222 مىڭ 625 ادامدى قۇ­را­دى. جالپى, ەلدە حالىق سانىنىڭ تۇ­راقتى تۇردە ارتىپ وتىرۋى كوشى-قون­مەن تىكەلەي بايلانىستى. كوشى-قون ەكى ­باعىت بويىنشا جۇزەگە اسادى: ءبىرى شالعايداعى قانداستاردىڭ ەلگە ورالۋى بولسا, ەندى ءبىرى – سىرتقى ەڭبەك ميگراتسياسى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دە­رەك­تەرىنە سۇيەنسەك, سىرتقى كوشى-قون حالىق وسىمىنە 2004–2011 جىلدارى ارالىعىندا قارقىندى تۇردە اسەر ەتكەن. كەيىنگى كەزدە بۇل ءسال باياۋ­لا­عا­نى بەلگىلى. ال بۇگىنگى كۇننىڭ ساندارىن سويلەتسەك, دەرەكتەر بىلاي دەيدى: جالپى, بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا 8 605 ادام ەلىمىزگە تۇراقتى تۇرۋعا تىركەلگەن. وتكەن جىلمەن سالىستىرساق, بىلتىر قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا ەلىمىزگە 5 770 ادام تۇراقتى تۇرۋعا كەلگەن ەكەن.

«ەلىمىزگە كوشىپ كەلۋشىلەر سا­نى­نىڭ ارتۋى الەمدىك ساياسي وقي­عا­لارعا قاتىس­تى. اسىرەسە ۋكراي­نا­دا­عى سوعىسقا بايلانىستى رەسەي­گە سالىنعان سانكتسيالار اسەرىنەن ەۋرو­پامەن قارىم-قاتىناستىڭ توقتاپ قالۋى سەبەپكەر. رەسەيدەن جوعا­رى جانە ورتا بيزنەس يەلەرى مەن ولار­­دىڭ قىزمەتكەرلەرى كوشىپ كەلىپ جا­تىر. سونىمەن قاتار وزبەكستان, تا­جىك­ستان سياقتى پوستكەڭەستىك ەلدەر­دەن قان­داس­تاردىڭ ەلگە ورالۋ تەن­دەن­تسياسى دا بايقالادى», دەيدى الەۋ­مەت­تانۋشى ەلميرا وتار.

«وتانداستار قورى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرە­زي­دەنتى ابزال ساپاربەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قانداستاردىڭ ەلگە ورالۋ كورسەتكىشى جاق­سارىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2021 جىل­دىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارى ارالى­عىندا قانداستاردى اقپاراتتىق قولداۋ ورتا­لىعىنا 2 375 ءوتىنىش-سۇراق كەلسە, بيىلعى وسى كەزەڭدە 3 322 ءوتىنىش تۇسكەن. وتكەن جىلمەن سا­لىس­تىر­عاندا قانداستار تاراپىنان كەلەتىن ساۋالدار 28 پايىزعا ارت­قان. ونىڭ ىشىندە كوبىنە قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ, وتانعا ورالۋ, ءبىلىم بەرۋ, ءۇي, جەر ماسەلەلەرى بويىنشا حابارلاسقان. 2022 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا 7 415 ەتنيكالىق قازاق تاريحي وتانىمەن تابىسىپ, قانداس مارتەبەسىن العان ەكەن. جالپى, 1991 جىلدان بەرى رەسپۋبليكاعا 1 ميلليون 95,3 مىڭ ەتنيكالىق قازاق ورالدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2004 جىل­دان 2018 جىلعا دەيىنگى ميگ­را­­تسيا­لىق ءوسىم, جالپى العاندا مىڭ ادامدى قۇرادى. كوشى-قوننىڭ ەتنوس­تىق قۇرامى پوستكەڭەستىك كەڭىس­تىك­تەگى ەكى ماڭىزدى تەندەنتسيانى كور­سە­تەدى. ءبىر جاعىنان, قازاقتاردىڭ باسقا ەل­دەر­دەن تاريحي وتانىنا ورا­لۋعا ۇمتىل­ۋى, ەكىنشى جاعىنان –
ءورىس­تىلدى حا­لىق­تىڭ رەسەيگە قونىس اۋدا­ر­ۋى. جالپى, قازاقستانعا 2007–2017 جىلدارى تۇراقتى تۇرۋعا كەلگەن 195 مىڭ ادامنىڭ ىشىندە قازاقتار 65 پايىزدى قۇرايدى. قانداستاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋ ماسەلەسىن «وتانداس-ەل» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مۇقان مامىتحان بىلاي دەپ وربىتەدى.

«جالپى, قانداستاردىڭ ەلگە ورالۋىن ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى: العاشقى, ورتاڭعى جانە قازىرگى كەزەڭ. ەڭ العاش 1996 جىلدارى كەلگەندە كوشى-قون زاڭى كەمەلدى ەمەس, ورىس ءتىلى باسىم ورىندا ەدى. ەلگە العاش كەلگەندە ءبىز ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن قينالىپ, قازاق ءتىلىن بىلەتىن ءبىر قازاق تابا المايتىنبىز. زاڭ دا قاتاڭ. كوشەدە قىتاي تولقۇجاتىمەن جۇرگەندى كورسە ايىپپۇل سالاتىن. ەلگە كوش باستاپ كەلگەن قانداستار ءۇشىن كۆوتا ماسەلەسى قاراستىرىلماعان, ازاماتتىق الۋدا دا قيىندىققا تاپ بولاتىنبىز. 2000 جىلداردان كەيىن قازاقستاننىڭ كوشى-قون زاڭى كەمەلدەنە باستادى دا مەملەكەت كوپ كولەمدە كۆوتالار ءبولدى. باستاپقىدا 2 مىڭ كۆوتا بولىنسە, جىلدان-جىلعا كۆوتالار سانى ارتىپ وتىردى. 2002 جىلدارى 20 مىڭعا دەيىن كوبەيدى. 3 جىل ىشىندە ازاماتتىق الىپ ءبىر جىلدا ىقتيار حات الۋعا بولاتىن. كوشى-قون ساياساتىنىڭ ەڭ جاقسى كەزەڭى 1995 جىلدان باستالىپ, قانداستارعا الماتى جانە استانا باستاپ كەز كەلگەن قالادان كۆوتامەن تەگىن ءۇي بەرىلدى», دەيدى م.مامىتحان.

سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, 2011 جىلداردان باستاپ كوشى-قون سايابىرسي باستاپ, كۆوتا از بولىنەتىن. بۇل كەزەڭدە ازاماتتار ەلگە ارنايى باعدارلامالارمەن ەمەس, وزدىگىنەن ورنالاسا باستاعان. ازاماتتىق الۋ ماسەلەسى بۇل كەزەڭدە كۇردەلەنە ءتۇستى.

«شەتەلدەن كەلگەن قازاقتارعا سوت­تال­­ما­عان دەگەن قاعاز اكەلمەسە ازامات­­تىق­قا قابىلدامايتىن. ال قىتاي ول تۋرالى اقپارات بەرمەيتىندىكتەن قى­تاي­دان كەلەتىن قازاقتار ءۇشىن قيىندىق ەسەلەنە ءتۇستى. 2016 جىلى ازاماتتىڭ سوتتال­ماعانى تۋرالى قاعازدى تالاپ­تان الىپ تاستاپ, ىقتيار حاتتى 6 اي­دىڭ, ازاماتتىقتى 1 جىلدىڭ ىشىندە الۋ تۋرالى وزگەرىس ەنگىزدى. سونىڭ نا­تي­جەسىندە, ازاماتتىق الۋ ءبىرشاما جە­ڭىل­دەدى. دەگەنمەن بۇگىنگى ماسەلە – سوڭعى كەزدەرى ەلگە كەلەتىن قانداستارعا بولىنەتىن كۆوتانىڭ ازدىعى. قانداستار ءۇشىن 5 جىلعا 85 مىڭ كۆوتا جەتكىلىكسىز. دەگەنمەن بۇنى جاھاندىق پاندەميامەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى. بۇعان قاراماستان ءبىز بيىلدىڭ وزىندە 20 وتباسىن ەلگە كوشىرىپ الىپ كەلدىك. الايدا وبلىستارداعى تۇرعىلىقتى مەكەنجايلاردىڭ باعاسىنىڭ قىمبات, ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى جاڭا كەلگەن قانداستاردىڭ كوڭىلىن قىنجىلتادى. وسى سەبەپپەن قايتا كوشۋدى ويلايتىندار دا بار. تاعى ءبىر ماسەلە – شەتەلدەن كەلگەن قانداستاردىڭ جوعارعى وقۋ ورنىن ءبىتىرۋ تولقۇجاتىن قازاقستاننىڭ مويىنداماۋى», دەيدى م.مامىتحان.

ونىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى بيۋرو­كرا­تيالىق ماسەلەلەرگە بايلانىس­تى قانداستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋدا دا قولدارى ءجىپسىز بايلاۋلى كورىنەدى. وسى ورايدا بىرلەستىك باسشىسى شەتەلدەگى قانداستاردى ەلگە اكەلۋ ءىسى ەلىمىزدىڭ ءتىل ماسەلەسىنەن باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن زاۋىت, فابريكالاردىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسادى دەپ ەسەپتەيدى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, حالىق سانى سوڭعى بەس جىلدا تىپتەن ارتا ءتۇسۋى مۇمكىن ەدى. بىراق شەتەلگە قونىس اۋدارۋى حالىق سانىنىڭ قايتا كەمۋىنە سەبەپ بولعان. ماسەلەن, 2013 جىلى 3 مىڭ ادام, 2018 جىلى 29,1 مىڭ ادام ارمان قۋىپ باسقا ەلگە اتباسىن بۇرىپتى. 2014–2018 جىلدار ارالىعىندا وسى كورسەتكىشتىڭ كەسىرىنەن حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 7,3 پايىزعا, ال 2018 جىلى 10,8 پايىزعا تومەندەگەن. دەگەنمەن بيىلعى جىلدىڭ ستاتيستيكالىق دە­رەك­تەرى شەتەل اسىپ كەتەتىندەردىڭ ازاي­عا­نىن كورسەتەدى.

«ەلىمىزدەن قاڭتار-ماۋسىم ارالى­عىن­دا شەتەل اسقان ازاماتتار سانى 12 244 بولسا, بىلتىر ەلىمىزدەن وسى كەزەڭدە شەتەلدەرگە 14 358 ادام تۇراق­تى تۇرۋعا كەتكەن», دەيدى ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باس سا­راپشىسى مەڭدوللا شامۇراتوۆ.

رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 2012 جىلدان باستاپ 2018 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدەگى جەتى جىلدا قازاقستاننان 100 مىڭ ادام شەتەل اسقان. ەلدەن كەتكەندەردىڭ ىشىندە ورىستار – 71 پا­يىز, نەمىستەر مەن ۋكرايندار – 7 پا­يىز, قازاقتار – 4 پايىز. ءبىر جاعىنان, بۇل وتە كوپ بولعانىمەن, سىرتقى ميگ­را­تسيانىڭ باسىم بولىگى وتانىنا ورال­عان­دار ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.

ەلىمىزدەن كەتكەندەر سانىنىڭ بىل­­تىرعى جىلمەن سالىستىرمالى تۇردە ازايۋ سەبەبىن الەۋمەتتانۋشى ما­مان­­دار سالىستىرمالى تۇردە باسقا ەلدەر­دە­گى جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعىمەن تۇسىن­دىرەدى. سانكتسيالار سالىنۋى, بانك شوتتارىنىڭ بۇعاتتالۋى, ينتەرنەت جەلىلەرىنىڭ ءجيى بۇزىلۋى, ساياسي وقي­عا­لار­دىڭ تەز وزگەرۋى ەلگە كەلۋ­شىلەر سانىن ارتتىرىپ, شەتەل اسىپ كەتەتىندەر سا­نىنىڭ قىسقارۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر.

قوماقتى رەسۋرستىق الەۋەتكە يە قازاق­ستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەكو­نوميكالىق ءوسۋدىڭ جىلدامدىعىنا وراي باسقا مەملەكەتتەردەن ەڭبەك ميگرانت­تارىن قابىلدايتىن رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ەلگە 2000 جىلدىڭ باسىن­دا-اق اينالدى. بۇدان بولەك, كەيىنگى كەزدە الەمدىك ەكونوميكادان باستاپ ءتۇرلى سايا­سي وقيعالارعا اسەر ەتىپ وتىرعان ۋك­رايناداعى سوعىس قازاقستانداعى ەڭ­بەك ميگراتسياسىنا تىكەلەي اسەر ەتكەنى ءسوزسىز.

بۇگىندە قازاقستاندا جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­شى ورگانداردىڭ رۇقساتىمەن 16 مىڭ شەتەل ازاماتى زاڭدى جۇمىس ىستەيدى. ەڭبەك ميگرانتتارى نەگىزىنەن قىتايدان – 3 587 ادام, تۇركيادان – 1 820 ادام, ءۇندىستاننان – 1 691 ادام, وزبەكستاننان – 1 563 ادام, ۇلىبريتانيادان – 1 123 ادام كەلگەن.

وسى ورايدا ەسكە سالا كەتەيىك, ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جىل سايىن رەسپۋبليكاعا شەتەلدىك مامان­داردى تارتۋعا ارنايى كۆوتا بولەدى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ 2022 جىلعى قاڭتاردا وتاندىق ءىرى بيزنەس وكىلدە­رى­مەن كەزدەسۋىندە بەرگەن تاپسىرماسى بويىنشا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا ارنالعان كۆوتانى بۇرىن جوسپارلانعان 28 352-دەن 23 560 ادامعا, ياعني 16 پايىزعا قىسقارتتى.