اڭىزعا بەرگىسىز ابەقوڭىر اڭگىمە. كارتينا سويلەيدى, ءبىز تىڭداۋشىمىز. بەلگىلى سۋرەتشى كاميلا جاپالوۆانىڭ ءومىر ورنەگى. قازىر جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىندا سول الىپ قالانىڭ قيراعان قۇلاندىسى عانا جاتىر. ءحىىى-ءحVى عاسىرلاردا باتىس پەن شىعىستى جالعاعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى بەرەكەلى بەكەتتىڭ جانىنا بۇككەن ءبىر سىرى بار. سول سىر «التىن قايىق» بولىپ بوياۋعا اينالعان. ءاپسانادا دا استار جاتادى. تارلانبوز تاريحشى الكەي مارعۇلاننىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, سارايشىق ايگىلى التىن وردا مەملەكەتىنىڭ استاناسى باتۋ سارايىمەن قاتار, ءحىىى عاسىردىڭ ورتا كەزىندە سالىنعان قالا.
سول ساۋكەلەلى سارايشىقتان تاعان تارتا قالساڭىز, «التىن قايىق» جايلى اسەرلى اڭگىمە مەنمۇندالايدى. ءبىزدى ەلىكتىرگەن دە وسى ويلى وقيعا. وركەندەۋ كەزەڭى التىن وردانىڭ بيلەۋشىسى وزبەكتىڭ ۇلى جانىبەك حاننىڭ (1341-1357) تۇسىنا سايكەس كەلەدى. پايىمدى پاتشا كۇن كىدىرتپەي ءوتىپ جاتقان كەرۋەننەن تۇسكەن تابىستى قاراشانىڭ يگىلىگىنە جۇمساپ, قالانىڭ كوركەيۋىنە اتسالىسقان. تالايدى تامساندىرىپ, تاڭدايىن قاقتىرعان «اققۋ كولىن» جانىبەك حان وسى كەزەڭدە سالدىرعان.
حاننىڭ سۇيىكتى قىزى ءبىر ءسات تابيعات اياسىندا سەرۋەندەمەسە جانى جاي تاپپايدى ەكەن. كوبىنە سۋ جاعاسىنا بارىپ, جاعادا جۇزگەن بالىقتاردى تاماشالاپ, توپتالىپ ۇشقان قۇستاردى قىزىقتاپ, جايقالا وسكەن گۇلدەردىڭ جۇپارىنا ماستانىپ, ورداسىنا قايتادى. وسىنى بايقاعانىن اكەسى ۋازىرلەرىنە دەرەۋ تاپسىرما بەرىپ, سۇيىكتى قىزىنا سارايشىقتىڭ كۇن باتىس جاعىنان جاساندى كول جاساتادى. كولدىڭ سۋىن مەزگىل-مەزگىل اۋىستىرىپ, ءاربىر تازا سۋ قۇيعان سايىن كول بەتىنە سەكەر سەبۋدى بۇيىرادى. قانتقا تولعان كولدىڭ تاتتىلىگى سونشا اققۋلار ءجيى قوناقتاعان. كەيىن جۇرت كوركەم كولدى «سەكەر كول» نەمەسە «اققۋ كول» دەپ اتاپ كەتكەن.
حان بۇل ءىستى ەرىككەننەن ەمەس, ۇلكەن پاراساتتىلىقپەن جاساتقان. قىزمەتكەرلەرىنە وڭتۇستىكتىڭ بال تاتىعان جەمىس اعاشتارىنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن الدىرىپ, كول جاعالاي وتىرعىزدىرادى. بالعىن كوشەتتەر جەرسىنگەنشە سول جاقتىڭ شەبەر باعباندارىن جالدايدى. وسى عاجايىپتى كوزىمەن كورىپ, كۋاگەر بولعان يتالياندىق ساياحاتشى ءارى جيھانكەز فرانچەسكو پەگولوتتي ءوز كۇندەلىگىندە «...سول كەزدەردە باۋ-باقشا وتانى اتانعان پارسىلاردا كەزدەسپەگەن ءجۇزىم مەن جەمىس اعاشتارىنىڭ ەرەكشە تۇرلەرى سارايشىقتا وسەدى ەكەن» دەپ جازعان. الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن جولاۋشى اققۋ كولىنە ايالداماي كەتپەگەن.
ۋىلجىپ پىسكەن, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن نەبىر جەمىستى كورگەن جيھانگەزدەر اعاشتاردىڭ كولەڭكەسىندە دەمالاتىن بولعان. اعاش اياسىندا شالقاسىنان جاتىپ, ءۇزىپ جەگەن جەمىستەرىن ەلدەرىنە بارعاندا اڭىز قىلىپ ايتادى ەكەن. مۇنى ەستىگەن شەتەلدىكتەر سارايشىقتى ءبىر كورۋدى ارمانداپ, سەكەر كولدە سەرۋەندەۋدى ماقسات ەتكەن. كولدىڭ ءتاتتى بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, جانىبەك حان كول جاعاسىنا ءجيى-ءجيى ميا ەكتىرگەن. ميا تامىرىنىڭ بال تاتيتىنى بارىڭىزگە ايان.
حان جالعىزىنا اققۋ پىشىندەس قايىق جاساتىپ, بالاپانىنىڭ جۇماقتا جۇرگەندەي سەزىنگەنىن قالاعان. قىزى التىن قايىعىنا ءمىنىپ, اپتاسىنا ءۇش-ءتورت رەت سەرۋەنگە شىعادى ەكەن. ول سەرۋەنگە شىققاندا قالا تۇرعىندارى مەن كەرۋەنشىلەر كول جاعاسىنا كوپتەپ جينالاتىن بولعان. حاننىڭ قىزى قانشا داۋلەتتى بولعانىمەن, وتە كىشىپەيىل, قاراپايىم قالپىنان اينىماعان. كول جاعاسىنا جينالعانداردى قايىعىنا كەزەك-كەزەك وتىرعىزىپ, ارى-بەرى قىدىرتادى. ءتىپتى ايدىڭ جارىعىمەن بىرگە كوڭىل سەرگىتۋگە شىققان قۇربى-قۇرداستارىنا قوسىلىپ:
سارايشىقتىڭ سازدارى,
قاڭقىلدايدى قازدارى.
سۋ سۇراسا, بال بەرەر,
ءبىزدىڭ ەلدىڭ قىزدارى,
دەپ اندەتەتىن دە بولعان.
حان ورداسىندا كولگە قونعان اققۋ-قازداردىڭ باسقا جاققا ۇشىپ كەتپەۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. حانشايىم دوستارىنا قوسىلىپ, اققۋ ءمۇسىندى التىن قايىعىمەن قۇستارعا ءدان بەرىپ, بىرتە-بىرتە قولعا ۇيرەتكەن. ولاردان قاۋىپ-قاتەردىڭ كەلمەسىن سەزگەن اق قاناتتىلار ارۋلاردىڭ الاقانىن قىتىقتاپ, جەم دە جەگەن. ايتسە دە, قۋانىشتى كۇندەر كوپكە سوزىلمايدى. كەنەتتەن كەلگەن دەرتتەن حاننىڭ قىزى كوز جۇمادى. بويجەتكەن نەبارى ون بەس جاستا ەدى. ق ۇلىنىنىڭ جاساۋىن كۇنى بۇرىن ازىرلەپ, جازعى سالىم ۇزاتقالى وتىرعان اكەسى قايعىدان قان جۇتادى. حانشايىمنىڭ قازاسى مۇقىم حالىقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرادى.
جالعىزىنان ايىرىلعان پاتشا ءوزى سەنەتىن جەتى ادامدى شاقىرىپ, قىزىن بۇگىن تۇندە جەرلەۋدى تاپسىرادى. قىزىن التىن تابىتقا سالدىرىپ, التىن قايىعى مەن قايىرى جوق التىن جاساۋلارىن بىرگە جەرلەۋدى, جەرلەنگەن ورىندى ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ, ەكى اياقتى جان بىلمەيتىندەي قۇپيا ۇستاۋدى, ال سەنىمىنەن شىقسا, ارقايسىسىنا التىن قايىقتىڭ قۇنىنداي بايلىق بەرەتىنىن ايتادى. جالدانعان جەتەۋ ايدىڭ جارىعىمەن ارۋدى ارۋلاپ, قارا جەرگە تاپسىرادى. الايدا حان جەرلەۋگە قاتىسقانداردىڭ ەلگە كەلىسىمەن باسىن الادى. قىزدىڭ جاساۋى كومىلگەن تۇستىق توپىراقتى سودان بەرى ەشكىم تاپقان ەمەس.
ارينە, بۇل ەل اۋزىندا جۇرگەن اڭىز. قىلقالام شەبەرى كاميلا جاپالوۆا وسى اپساناعا سۇيەنىپ وقيعانى كەنەپكە تۇسىرگەن. عاجايىپ شىعارما كىمدى دە بولسىن ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايدى. باتيك ادىسىمەن جىبەك ماتادان توقىلعان تۋىندى تاريحتىڭ تارالعىسى. بۇل وقيعانى جازۋشى راقىمجان وتارباەۆ تا «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى» حيكاياتىندا قولدانادى. پسيحولوگيالىق يىرىمگە تولى فيلوسوفيالىق تۋىندىدا دا حان قىزىنىڭ ءومىرىن ءتاتتى ەتۋگە تىرىسقانىمەن, تاعدىرعا امالى جۇرمەيدى. ءدال شەبەر سالعان سۋرەتتەگىدەي.
