وزدەرىڭىزگە ءمالىم, پاريج كەلىسىمىنە سايكەس جەر-جاھاننىڭ ەلدەرى اۋاعا تارايتىن كومىرقىشقىل گازىن ازايتۋعا كەلىسكەن بولاتىن. سوعان سايكەس, ءار مەملەكەت جىل سايىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن تومەندەتۋگە ءتيىس. بىراق قازىرگىدەي گازدىڭ قۇنى ەسەلەپ ارتقان شاقتا بۇل قيىن شارۋاعا اينالاتىن ءتۇرى بار.
ەندەشە, قازبا وتىنعا بالاما, تەز ارادا كوپ مولشەردە ءونىم بەرەتىن قانداي ەنەرگەتيكا كوزى بار؟ مۇنىڭ بىردەن-ءبىر جاۋابى – اتوم ەلەكتر ستانسالارى. جەل, كۇن جانە سۋ سەكىلدى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى اەس سەكىلدى قوماقتى مولشەردە ەلەكتر توعىن شىعارا المايدى. ساراپشىلار ازياداعى بىرنەشە مەملەكەتتىڭ ۋراندى پايدالانۋعا قىزىعۋىن وسىمەن تۇسىندىرەدى.
وسىدان ون جىلداي بۇرىن فۋكۋشيماداعى اەس-تە اپات بولىپ, ونىڭ زاردابى ءالى كۇنگە دەيىن جويىلماعانى بەلگىلى. سوعان قاراماستان, جاپونيا ۋراننىڭ ەنەرگياسىن پايدالانۋعا قايتا قىزىعىپ وتىر. ەل ۇكىمەتى اپاتتان كەيىن توقتاتىلعان اتوم ەلەكتر ستانسالارىن ىسكە قوسا باستادى. پرەمەر-مينيستر فۋميو كيشيدا الداعى ۋاقىتتا 9 رەاكتوردىڭ جۇمىسىن جانداندىراتىنىن مالىمدەدى.
وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى يۋن سوگەل ەكى رەاكتوردىڭ قۇرىلىسىن جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلدادى. سونىمەن قاتار جۇمىس ىستەپ تۇرعان اتوم ستانسالارىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ۇزارتتى. وسىلايشا, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۋران ەنەرگەتيكاسىنان باس تارتۋ تۋرالى باستاما كەيىنگە شەگەرىلدى.
فۋكۋشيماداعى اپاتتان كەيىن اتوم ستانسالارى قۇرىلىسىنا موراتوري ەنگىزگەن قىتايدا جاڭادان 52 رەاكتور سالىنباق. قازىرگى تاڭدا كەيبىرىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتسە, ەندى ءبىرى جوسپارلانىپ جاتىر. ءۇندىستان مەن پاكىستان دا يادرولىق الەۋەتىن ۇلعايتۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان اتالعان ەكى ەلدە جاڭا رەاكتورلار جوباسى پىسىقتالۋ ۇستىندە.
ءتىپتى يادرولىق وتىنعا قارسى كوزقاراس باسىم تايۆان دا ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە الاڭداپ وتىر. سوندىقتان ارالدىڭ قاجەتىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اتوم ەنەرگياسىن قولدانۋ تۋرالى اڭگىمە دە ءجيى ايتىلا باستادى. مۇنىڭ ءبارى ازيا ەلدەرىندە ۋراندى بەيبىت جولدا پايدالانىپ, ەلەكتر توعىن وندىرۋگە قولدانۋ ماسەلەسى كۇيىپ تۇرعانىن كورسەتەدى.
Al Jazeera ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا سەۋل ۋنيۆەرسيتەتى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ان سە حيۋن تابيعي گازدىڭ باعاسى كۇرت وسكەندە, اتوم ەنەرگياسى بىردەن-ءبىر جىلدام شەشىم ەكەنىن ايتادى.
كەيىنگى كەزدە ەۋروپالىق وداق تا اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا قىزىعىپ وتىرعانى بەلگىلى. ءتىپتى ونى «جاسىل وتىن» قاتارىنا ەنگىزۋ تۋرالى دا اڭگىمە قارت قۇرلىقتا ءجيى تالقىلانادى. بىراق تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى بار. ارينە, ۋراندى ەلەكتر توعىن ءوندىرۋ رەتىندە پايدالانۋ كومىر مەن قازبا وتىن تۇتىنۋعا قاراعاندا الدەقايدا ءتيىمدى. ءتىپتى اۋاعا پارنيكتى گاز بولمەيدى دەپ ايتا الامىز.
دەگەنمەن اەس-تە قولدانىلاتىن ءونىم – شالا بايىتىلعان ۋراننىڭ قالدىعى تابيعاتقا زيان. ونى ارنايى كونتەينەرلەرگە سالىپ, بەلگىلى ءبىر جەرلەردەگى بانكتەردە ساقتاۋ قاجەت. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عانا. ەكىنشىدەن, ۋران ءوندىرۋ كەزىندە اۋاعا اجەپتاۋىر كومىرقىشقىل گازى بولىنەدى. ياعني اتوم ەنەرگياسى ءبىز كۇتكەندەي ەكولوگيالىق تازا, ساف ءتاسىل ەمەس. ساراپشىلار ءتىپتى ۋران ءوندىرۋ كەزىندە شىعارىلاتىن پارنيكتى گازدار قازبا وتىننان از ەمەس ەكەنىن العا تارتادى.
بىراق مۇنداي قاۋىپ ازيا ەلدەرىنىڭ باعىتىن وزگەرتپەيتىن سەكىلدى. مىسالى, جاپونيا تۇتىناتىن ەنەرگەتيكاسىنىڭ 98 پايىزىن يمپورتتايدى. سوندىقتان نيپپوندار ەلى سۇيىتىلعان تابيعي گازعا يەك ارتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا حونسيۋ مەن حوككايدوعا اكەلىنەتىن مۇنداي ءونىمنىڭ 9 پايىزى رەسەيدەن كەلەدى. ۋكرايناداعى سوعىسقا بايلانىستى بۇل دا توقتاپ قالۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى Nikkei گازەتى ناۋرىز ايىندا ساۋالداما جۇرگىزگەن ەكەن. رەسپوندەنتتەردىڭ 53 پايىزى توقتاپ تۇرعان اتوم ستانسالارىن قايتا ىسكە قوسۋدى قولدايتىنىن مالىمدەگەن.
قىتاي دا اتوم ەلەكتر ستانسالارىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى. بەيجىڭ بيلىگى 2025 جىلعا قاراي ءوزىنىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكا ءوندىرىسىن 40 پايىزعا ارتتىرىپ, 70 گيگاۆاتقا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قىتاي كەيىنگى ون جىلدا يادرولىق ەنەرگيا ءوندىرىسىن شامامەن 400 پايىزعا ارتتىرعان. وسى كەزەڭدە سالىنعان 68 اتوم رەاكتورىنىڭ 39-ى اتالعان ەلگە تيەسىلى.
قىسقاسى, ۋكرايناداعى سوعىس كوپشىلىككە قول بايلاۋ بولىپ تۇر. 2050 جىلعا دەيىن پارنيكتى گازدار كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقارتۋعا ءتيىس ەلدەر ەندى تەز ارادا اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋگە ءماجبۇر.
