قوعام • 25 شىلدە, 2022

جاستار نەگە الەمگە تارىداي شاشىراپ بارادى؟

460 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

دامىعان, تالايدان ىلگەرى كەتكەن ەلدەر­دىڭ وركەندەۋ سىرىنا ۇڭىلسەڭىز ولاردىڭ بارلىعى ءوز جاستارىنىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانا بىلگەنىن اڭعاراسىز. ءتىپتى مۇنى سول مەملەكەتتەردىڭ دامۋى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى دەپ تە قاراستىرۋعا بولاتىنداي. سونداي-اق بۇل ەلدەر شەتەلدىك دارىندى جاستاردى وزدەرىنە تارتۋ ارقىلى ولاردىڭ ەرىك-جى­گە­رىن ءتيىمدى پايدالانىپ كەلە جاتقانىن دا كورەسىز. ياعني وركەندى ەلدەر باسقا مەم­لە­كەت­­تەردە قاجەتسىز بولىپ, پايدالانىلماي جاتقان «اقىل-ويدى» يمپورتتاپ, ونى ءوز پاي­داسىنا جاراتۋعا مەملەكەتتىك مۇددە تۇر­عى­سىنان قاراۋدا.

جاستار نەگە الەمگە تارىداي شاشىراپ بارادى؟

ءوز جاستارىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانىپ كەلە جاتقان ەلدەر تاجىريبەلى باعبان سەكىلدى. ويتكەنى ولار ءبىرىنشى كەزەكتە «نە ەكسە, سونى وراتىنىن» جاقسى بىلگەندىكتەن, وزدەرىنىڭ جاس بۋىنىنىڭ الەۋەتتى بولۋىنا بارىنشا مۇددەلى. ال جاستارىمىز ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ەكەنىن بارىنەن دە جاقسى بىلەتىن ءبىز وسى سالادا ارەكەتسىزدىك تانىتىپ وتىرعاندايمىز.

ءوز جاسىنا ءۇمىت پەن سەنىم ارتپاعاننىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. ءبىز جاس بۋىنعا, ونىڭ ىشىندە دارىندى, تالاپتى, كوكىرەگى وياۋ جاستا­رى­مىزدىڭ وزىنە «بولامىن دەگەن بالانىڭ بەتىن قاقپا, بەلىن بۋ» دەپ, ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى بەرگىمىز جوق. ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولىمىز – باياعى جاعىمسىز ءۇردىس – جالىنداعان جاسى­مىزدى ابدەن وكپەسىن ءوشىرىپ, سىلىكپەسىن شىعارىپ, اعا بۋىننىڭ بويىنداعى جات قىلىقتار مەن ادەتتەردى جۇقتىرتىپ بارىپ, ەلۋ­دەن اسقاندا, بولدىرا باستاعاندا, ەرىك-جىگەرىنەن جۇقالتىم ءبىر نارسە قالعاندا عانا جا­ۋاپكەرشىلىك جۇكتەيمىز. ەسىل جاستىق جالىن, قار­قىن ايدالادا قالىپ قويادى. وسىناۋ تاپتاۋرىن جول قاشانعى جالعاسپاق؟ قوعامعا زارداپتى, ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرە المايتىن بۇل جول بىرەۋلەر ءۇشىن ءتيىمدى بولعاندىقتان عانا ءارى قاراي جالعاسا بەرە مە؟

ءالى كۇنگە دەيىن «جاستارىمىز ءوز الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن قانداي جاعدايلار جا­سالدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ رەتىندە ۇكى­مەت­تىك دەڭگەيدە تولىققاندى قاندايدا ءبىر بايان­داما ۇسىنىلعان جوق. سونداي-اق «ەرىك-جىگەرى تاسىعان, ءبىلىمدى, پاتريوت, مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن قالاعان ماماندىعىن يگەرگەن جاستارىمىزدىڭ الەۋەتىن ەلدىڭ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە باعىتتاي الدىق پا؟» دەگەن ساۋال دا جاۋابىن كۇتىپ تۇر.

كەز كەلگەن جاس ءوز جەرىندە ەڭبەك ەتۋ ار­قى­لى الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساۋىنا, ەڭسە­سىن تىك ۇستاپ جۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرىلمەسە, ولاردىڭ ءبىر بولىگى وزگەنىڭ كۇش-جىگەرىنە, اقىل-ويىنا اينالادى نەمەسە توڭكەرىس تولقىنىن تۋدىراتىن دولى كۇش بولادى. بۇعان ءوز ەلىمىزدەگى احۋال – ۋاقىتشا جۇمىس ىستەپ كەلۋگە نەمەسە تۇراقتى تۇرۋعا سىرت ەلگە كەتىپ جاتقان جاس­تا­رىمىز بەن «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىندا شەرۋگە شىعىپ, اقىرىندا الدەبىر كۇشتەرگە ارانداعان جاس بۋىن وكىلدەرىن مىسال رەتىندە ايتۋعا بولادى. راس, جاستارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر, مۇنى جوققا شىعارا المايمىز. بىراق بۇل كوتەرمە­لەۋ­لەردىڭ بارلىعى جاستاردى قانا­عات­تان­دى­را المايدى ءارى ۋاقىت تالابىنا ساي ەمەس. ءبىز بىلەتىن قولداۋدىڭ باسىم بولىگى اتقارۋشى بيلىكتەگى جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماعانىن اڭعارتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ءىس-قيمىل­دار جيىنتىعى سەكىلدى كورىنەدى.

بىلىمىنە, ەڭبەگىنە ساي اقى تولەنەتىن جۇمىس ورىندارى بار, قۋلىق-سۇمدىقتان, سىبايلاس جەم­قورلىقتان ادا, ەلجاندى, ءبىلىمدى جاس­تا­رىمىز ءبىلىمسىز, قابىلەتسىز, بىراق كوكە-جاكە­سى­نىڭ ارقاسىندا كوتەرىلگەن الدەكىمدەردىڭ قول اس­تىندا قۇنجىڭداپ جۇرمەيتىن قوعام قالىپ­تاستىرۋىمىز قاجەت. بۇلاي ەتپەيىنشە, بولا­شا­عىن تەك شەتەلمەن بايلانىستىرا قارايتىن جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن كوبەيە بەرمەك. بۇلاردىڭ باسىم بولىگى دارىنىمەن دارالانىپ, بىلىمىمەن ەرەكشەلەنىپ, تالا­بىمەن توپ جارعان باۋىرلارىمىز ەكەنىن ۇمىتپايىق.

العان ماماندىعىنا ساي جۇمىس ورنىن تابۋ قيىن ءبىزدىڭ قوعامدا مىڭداپ قاجەتسىز ماماندار دايارلاۋ ءىسى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مۇددەلى قوجايىنداردىڭ قالتاسىن قالىڭداتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ شىعاتىن ون مىڭداعان جاس (دەرەكتەرگە قاراعاندا ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ 50 پايىزى) ءوز ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك ەتپەيدى, دۇرىسى جۇمىس تابا المايدى. ينجەنەرلەر, تەحنولوگتەر, IT ماماندار دايىندايتىن وقۋ ورىندارى جەتىسپەيدى, كەيبىرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنا كوڭىل تولمايدى. مىنە, بۇل جاعدايلار دا جاستاردى قولداپ جاتىرمىز دەگەن ءسوزدىڭ سالماعى جوق ەكەنىن نىعارلاي تۇسەدى.

قورىتا ايتقاندا, جاستاردى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ ساياساتىنا تۇبەگەيلى ءارى رەفور­ما­لىق وزگەرىس كەرەك. بۇل ىستە ۇكىمەت تەك الەۋ­مەت­تىك پاتەر بەرۋ, از-ماز جاردەماقى تولەۋ جانە ونى-مۇنى كوتەرمەلەۋ توڭىرەگىندە اينال­ساقتا­ماۋعا ءتيىس. ايتپەسە, جاس­تا­ر­دى بەيبىت كۇندە الەمگە جاپپاي تارىداي شاشىراتىپ الامىز. ال ولاردى ەلگە قايتا جيناۋ قيىن بولادى. باستالعالى ءبىراز بولعان, الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق ۇلكەن پروبلەماعا اينالۋ ىقتيمالدىعى جوعارى تارىداي شاشىراۋ ۇدەرىسىن قازىردەن توقتاتۋ بۇگىنگىنىڭ باستى مىندەتى بولۋعا ءتيىس.

سوڭعى جاڭالىقتار