رۋحانيات • 25 شىلدە، 2022

ماناس، مۇحتار ءھام مادەني ديپلوماتيا

15961 رەت كورسەتىلدى

تاياۋدا وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى اياسىندا شولپان-اتاداعى مۇحتار اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىنە ارنايى بارعان قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ زاڭعار جازۋشىنىڭ ءبيۋستىن اشىپ، قۇرمەتتى قوناقتار كىتابىنا قولتاڭبا قالدىرعانى ءمالىم.

ارىدەن تارتساق، اقباس الاتاۋ باۋرايىندا ءبىر تۇيەنىڭ وركەشىندەي بىرگە جاساسىپ، بىتە قايناسقان قازاق پەن قىرعىز تاريحتىڭ ۇزىن سالقار كەرۋەنىندە ۇزەڭگىلەس تە ۇندەس جۇرگەنى بەلگىلى. سوندىقتان مۇحتار مەن شىڭعىس، كەنەن مەن وسپانقۇل، جامبىل مەن توقتاعۇل، شوقان مەن بورانباي سىندى اردا ۇلدارى ءتوس تۇيىستىرگەن، تاريحى عانا ەمەس، تاعدىرى دا قاتار ورىلگەن باۋىرلاس جۇرتتى بىرىكتىرەتىن قاسيەت-قۇندىلىقتار از ەمەس. بۇل ورايدا ونەگەلى ومىرىمەن، رۋحاني ءنارلى تامىرىمەن قىرعىز بەن قازاقتىڭ بەكەم باۋىرلاستىعىنا التىن كوپىر بولعان، بيىل  تۋعانىنا 125 جىل تولىپ وتىرعان ءسوز زەرگەرى مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ ورىنى ايرىقشا. كلاسسيك جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ء«وز باسىم وزگە ەلگە ساپارعا شىعىپ، وزگە جۇرتتىڭ تابالدىرىعىن اتتاي قالسام، ارقاشان قاسيەت تۇتىپ، وزىممەن بىرگە قاستەرلەپ الا جۇرەتىن ەكى ءتۇرلى اسىلىم بار: ءبىرى – «ماناس»، ءبىرى – مۇحتار اۋەزوۆ» دەپ ماقتانىش ەتۋى دە جاراسىمدى جاقىندىقتى اڭعارتسا كەرەك.

ايىرقالپاقتى اعايىننىڭ ۇرانىنا اينالعان «ماناستىڭ» باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەندە قىرعىزدىڭ داڭقتى پەرزەنتى يسحاق راززاقوۆ كلاسسيك جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتى ارنايى شاقىرىپ، ونىڭ بەدەلىمەن ۇلى ەپوستى قورعاپ قالۋعا تىرىستى. راسىندا مۇحاڭ ماناستى قورعاپ قالدى دا. قورعاپ قانا قالعان جوق، كەڭەس وداعى داۋىرىندە «ماناس» ەپوسىن عىلىمي تۇرعىدان كەشەندى زەرتتەۋدىڭ ارنالى باستاۋىندا دا مارعاسقا مۇحتار تۇردى. ول ش.ءۋاليحانوۆتىڭ سوقپاعىن جاڭعىرتىپ، ماناستانۋدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرەدى. اسىرەسە «ماناس» داستانىنا يدەولوگيالىق شابۋىل جاسالعان 1952 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا فرۋنزە قالاسىندا وتكەن تالقىلاۋ جيىنىندا جىردى بىلىمدارلىقپەن قورعاپ، ەپوستىڭ قايتادان ءومىر سۇرۋىنە جول اشۋى تار زاماندا جاسالعان رۋحاني ەرلىك ەدى. جالپى، ءوزى جازعانىنداي مۇحتار ومارحان ۇلى «ماناس» ەپوسىن جانە ماناسشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن 1930 جىلداردان باستاپ تياناقتى تۇردە زەرتتەپ كەلگەن بولسا، قىرعىزدىڭ ۇلتتىق ۇلى مۇراسىنىڭ ساياسي تاعدىرى شەشىلىپ جاتقاندا، «ماناستى» بىلىكتىلىگى مەن باي تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ، امان ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالىن تاپقانى جانە ەپوستىڭ ىقشامدالعان ۆاريانتىن ءتۇزىپ شىعۋ يدەياسىن كوتەرىپ، بولات يۋنۋساليەۆ باستاعان قىرعىز عالىمدارىمەن تىزە قوسىپ وڭتايلى قاۋلىنى قابىلداتقانى ناعىز جەڭىس ەدى. ماناستى «زياندى، بۋرجۋازياشىل، ءدىنشىل، حالىققا جات ەپوس» دەپ جاريالاپ، قارا قۇيىن سوقتىرىپ، ەپوسقا قارالى ۇكىم شىعارعالى كەلگەن ەكپىندى توپ اقىرى دەگەنىنە جەتپەي قالادى. سول كۇنى «ماناس اقتالدى!» دەگەن ءسۇيىنشى اقجولتاي حابار بىشكەك اسىپ، بۇكىل باۋىرلاس جۇرتتى تەبىرەنتىپ جىبەرەدى.

اكادەميك جازۋشىنىڭ ماناستانۋعا قوسقان شوقتىعى بيىك ەڭبەگىنىڭ بىرەگەيى – «قىرعىزدىڭ باتىرلىق ەپوسى «ماناس» دەگەن كولەمدى زەرتتەۋى. بۇل مونوگرافيالىق ەڭبەكتىڭ العاشقى نۇسقاسى 1934 جىلى دايىن بولعان كورىنەدى. اۆتور ونى ءارتۇرلى ساياسي-يدەولوگيالىق كەدەرگىلەرگە بايلانىستى وزەگىن وزگەرتپەگەنىمەن ءار جىلدارى شۇقشيىپ رەداكتسيالاپ، ەسەلەپ وڭدەپ، بولاتتاي شىنىقتىرىپ، شىڭداي تۇسكەنى بايقالادى. ءتىپتى وسى ماڭىزدى زەرتتەۋدىڭ قىرعىز ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى قولجازبالار قورىندا 1936 جىلى ماشينكاعا تەرىلگەن دايىن نۇسقاسىنىڭ ساقتالۋى اۆتوردىڭ ماناستى زەرتتەۋگە ەرەكشە ىجداعات تانىتقاندىعىنىڭ كۋاسى ىسپەتتى. بۇل ىرگەلى ەڭبەك اتالمىش قوردا ساقتالعان العاشقى نۇسقاسىمەن تولىقتىرىلىپ، تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان ۇلى جازۋشىنىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا تارتۋ رەتىندە جاريالاندى.

مۇحاڭنىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن ەرلىگىنە ابدەن ءتانتى بولعان راززاقوۆ 1959 جىلى زاڭعار جازۋشىعا ىستىق كولدىڭ جاعاسىنان ارنايى ءۇي سالدىرىپ بەردى. ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق شابىتىنا دەم بەرگەن، تالاي تاريحي وقيعالارعا، اۋەزوۆ پەن ايگىلى ماناسشى ساياقباي قارالاەۆتىڭ، كورنەكتى قالامگەرلەر االى توقامباەۆ، تۇگەلباي سىدىقبەكوۆتەردىڭ دوستىعىنا، تەرەڭ سىرلارعا كۋا بولعان شولپان-اتاداعى قۇتتى شاڭىراق 1970 جىلى كىتاپحانا-مۋزەي بولىپ اشىلعانىمەن، سوڭعى جىلدارى جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلماي تاسادا قالعان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ارنايى بارۋىمەن بۇل رۋحاني ورتالىق جازۋشىنىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا قايتادان تۇلەۋگە قادام باستى. باۋىرلاس حالىقتاردىڭ رۋحاني تامىرلاستىعىنىن التىن ارقاۋ بولعان مۇحتار اۋەزوۆ وسىلايشا ايماقتاعى اعايىننىڭ ايتۋلى جيىنى تۇسىندا بەرەكەلى بەكەم دوستىقتىڭ ايشىقتى ايعاعىنا اينالدى. ۇلى جازۋشىعا قۇرمەت كورسەتكەن جازۋشىنىڭ ۇلى تامىرلاس ەلدەردىڭ ادەبي-مادەني بايلانىستارىنا جاڭاشا سەرپىن بەردى. قۇتتى دا باياندى بولعاي!

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردا «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار