سايلاۋ جۇيەسى: سەنىم مەن سەلقوستىق

ساياسي ورتا قالىپتاسادى

بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا كوتەرىپ, سايلاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. سەبەبى كوپشىلىك دەپۋتاتتارعا سەنۋ بىلاي تۇرسىن, تانىمايدى دا. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءوز الدىنا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تۇرعىندارمەن دۇرىس بايلانىس ورناتپاعان. سالدارىنان حالىق سايلاۋعا سەلقوس قارايدى. ءار دا­ۋىستىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە سەنبەيدى. وسى­لاي دەگەن پرەزيدەنت ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدى ۇسىنعان بولاتىن.

– سايلاۋدىڭ وسى تاسىلىنە ورالۋ ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇل قادام – پارتيا­لار­دىڭ ءماجىلىس پەن ماسليحاتقا ءوتۋ شەگىن تومەندەتۋ ءۇشىن وسىعان دەيىن قابىلدانعان شەشىمنىڭ زاڭدى جالعاسى. بۇدان بىلاي ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا ءاربىر ايماق پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنا ءوزىنىڭ كەمىندە ءبىر دەپۋتاتىن سايلاي الادى. جاڭا ۇلگى كوزقاراسى ءارتۇرلى ازاماتتاردىڭ ماجىلىسكە كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

وسىلايشا, بۇدان بىلاي ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى – پروپورتسيونالدى (پارتيا اتىنان), 30 پايىزى ماجوريتارلىق نەگىزدە جاساقتالادى. دەمەك ۇمىتكەردىڭ قانداي دا ءبىر پارتيادا بولۋى ماڭىزدى ەمەس. تىكەلەي سايلانادى. وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار ءماسليحاتتارىنىڭ سايلاۋىنا دا ارالاس ۇلگى ەنگىزىلدى. اۋداندار مەن قالالارداعى سايلاۋ تولىعىمەن ماجو­ري­تار­لىق جۇيەگە كوشتى. ياعني ءار دەپۋتات تىكەلەي سايلانادى. بۇل باسەكەلى ساياسي ورتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى. ەندىگى جەردە ەل الدىندا بەدەلى بار جاڭا تۇل­عا­لارد­ىڭ ساياساتقا كەلۋىنە جول اشىل­ماق.

بۇگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, وبلىس اكىمى باستاعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى شالعاي اۋىلدارعا اتباسىن بۇرىپ, تۇرعىنداردىڭ ۇسىنىس-تىلەگىنە قۇلاق تۇرگەن. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ كوزدەگەنى دە سول. وسىلايشا, بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر نىعايا تۇسۋدە. الداعى سايلاۋلاردا داۋىس بەرۋشىلەردىڭ ۇلەسى ارتىپ, تۇرعىندار جاڭا قازاقستاندى گۇلدەندىرۋگە بەلسەندى اتسالىسادى دەگەن سەنىم مول.

اۋىل اكىمدەرىن سايلاعاننان ۇتارىمىز نە؟

وتكەن جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت اۋىل اكىم­دەرى تىكەلەي سايلانىپ, تۇرعىنداردىڭ بەل­سەندىلىگىمەن ەستە قالعان ەدى. جاڭا فور­ماتتا ۇيىمداستىرىلعان ساياسي ناۋ­قان تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. تاڭداۋ تۇر­عىن­داردىڭ وزىنە بەرىلسە, كەز كەلگەن تۇر­عىن ءوز اۋىلىنىڭ بولاشاعىنا بەي-جاي قا­را­مايتىنىن اڭعاردىق. كوپشىلىكتىڭ كۇت­كەنى دە سول.

ءاۋ باستا بۇل تىڭ تەتىك ءجىتى سارالانىپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى حالىققا جولداۋىندا اۋىل جانە كەنت اكىمدەرى تىكەلەي سايلانۋعا ءتيىس دەگەن تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. سونىڭ نەگىزىندە كەيبىر زاڭنامالارعا وزگە­رىس­تەر ەنگىزىلىپ, ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان ساياسي ناۋقان وتكىزىلگەن ەدى.

بۇعان دەيىن اۋىل اكىمىن حالىقتىڭ وكىلى بولىپ سانالاتىن جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلاسا, بۇدان بىلاي جۇرت­شى­لىق ەلگە باسشىلىق ەتۋگە لايىق ازاماتتى ءوزى تاڭدايدى. مۇنداي جۇيە دا­ۋىس بەرۋشىلەرگە دە, اكىم «كرەسلوسىنان» ۇمىتكەرلەرگە دە تاڭسىق دۇنيە بولعانى راس. جاڭا ۇلگىدەگى اۋقىمدى رەفورما وتەدى دەگەننەن بەرى اتقارۋشى ورگاندار مەن كانديداتتار ءوز الدىنا, تۇرعىنداردىڭ ءوزى دە قوبالجىعانى راس. ساراپشىلاردىڭ اي­تۋىنشا, كەز كەلگەن جاڭا باستامادا قاتەلىك, جوباعا جاتسىنۋ بولادى. بىراق بۇل رەفورما دۇرىس ءارى دەر كەزىندە ىسكە استى. ۇتىمدى شەشىم! «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى وسى­لاي جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. بيلىك پەن قوعام ارا­­سىندا ناتيجەلى ديالوگتىڭ باستالعانى قۋانتادى.

«تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قى­زىق» دەمەكشى, سايلاۋ ءوتتى. بوياۋى ءسىڭدى. جاڭا اكىمدەر جىلى ورىندارىنا جاي­عاس­تى. بۇگىندە ءۇيىپ-توككەن ۋادەلەر ورىندالىپ جاتىر ما؟

سايلاۋدان كەيىن كوپتەگەن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى وزدەرى سايلاعان اكىممەن بىرلەسىپ, تۋعان جەرىن كوركەيتۋ جوسپارىنا كىرىسىپ كەتتى. شاعىن اۋىلدىڭ بيۋدجەتى ەلدى مەكەندى اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنان ءارى اسپاس. ۇلكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق قازىنادان قوماقتى قاراجات ءبولىنىپ, ءار اۋىلدا قىزۋ ءومىر جالعاسۋدا. جاسىراتىنى جوق, كەيبىر اۋىلداردا نەگىزگى ماسەلەلەر ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي كەلەدى. قاراجات بولىنسە دە, مەردىگەرلەردىڭ سالعىرتتىعى سالدارىنان سۋمەن قامتۋ جوبالارى توقتاپ تۇرعان جايتتار كەزدەسەدى. جوبا اياقتالسا دا, ۇيگە سۋ دۇرىس جەتپەيتىن فاكتىلەر دە از ەمەس. ءبىزدىڭ مىسال كەلتىرگەنىمىز سۋ ماسەلەسى عانا. اۋىل اكىمدەرى سايلاۋعا دەيىنگى ۋادەسىن ۇمىتپاۋعا ءتيىس. ۋادە ورىندالماسا, سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىپ, سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەپ كەتپەي مە؟

نە دەسەك تە, اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋ يدەياسى دەموگرافيالىق قوعامدى قا­لىپ­تاستىرۋعا وڭ اسەر ەتكەنىن سەزىنە باس­تادىق. الىسقا بارماي-اق, كۇنى كەشە جەتىسۋ وبلىسى ەسكەلدى اۋدانى كوكجازىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى باس كوتەردى. ولار جەرگىلىكتى اكىمنىڭ قىزمەتتەن كەتۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. اۋىلداعى اعايىننىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى ساعادي تالدىباەۆ 20 جىلدان بەرى اكىم قىزمەتىن اتقا­رىپ كەلەدى. ءمىنسىز اتقارسا ءبىر ءجون, تا­عايىندالعاننان بەرى جۇمىسىنىڭ نا­تي­جەسى كورىنبەيدى. اۋىلدا ينتەرنەت ۇستا­مايدى. كوشەلەر, جولدار مەن بالالار الاڭدارىندا جارىق تا جوق. «ول ءبىزدى تىڭدامايدى. اكىم كرەسلوسىندا 20 جىلدان استام ۋاقىت وتىر, بىراق اۋىز تولتىرىپ ايتار جۇمىسى جوق. بىزگە جاقىن كورشى اۋىلداردا ينتەرنەت بار. بۇل ماسەلە كوتەرىلگەننەن بەرى 3-4 جىل ءوتتى, بىزگە تەك ۋادە بەرىپ كەلەدى. اكىمنىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىن تالاپ ەتەمىز», دەيدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار.

قورىتا ايتساق, اۋىل اكىمدەرىنىڭ ساي­لاۋى – دەموكراتيالىق قوعامعا نىق قا­دام. قالا بەردى, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ساياسي ناۋقاننىڭ قورىتىندىسىنا كوز جۇگىرتسەك, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جو­عا­رى ­بەلسەندىلىگى بايقالادى. بۇل – ازا­مات­تاردىڭ ءوزى تۋعان مەكەننىڭ تاع­دى­رىنا بەي-جاي قارامايتىنىنا دالەل بولا الادى. بۇعان دەيىن تۇرعىندار اكىمنىڭ جۇ­مى­سى­نا قاناعاتتانباسا, ونى تاعا­يىن­دا­عان وكىلدەردى كىنالايتىن ەدى. ەندىگى جەردە اكىمد­ى وزدەرى سايلاعان اعايىنعا دا ارتىلار جۇك اۋىر.

سايلاۋعا قاتىسپاۋ – ەلىڭنىڭ ەلدىگىن ەلەمەۋىڭ!

كەز كەلگەن سايلاۋ وتەتىنى الدىن الا بەلگىلى بولادى. ماڭىزدى ناۋقانعا دايىندىق جۇمىستارى ەرتە قولعا الىنادى. داۋىس بەرۋ كۇنى ۇيىمداستىرۋشىلار اق تەر, كوك تەر بولىپ جانتالاسىپ جۇر­گەنى. مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا بەي-جاي قارامايتىن تۇرعىندار دا تاڭنان تاڭ­دا­ۋىن جاساپ, بەلسەندىلىك تانىتادى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, «ۇكىمەت جامان. سايلاۋ وتىرىك. ءبارى شەشىلىپ قويعان» دەپ اقىلسىناتىن توپ بار. ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى شىرقالىپ, ماڭىزدى ءىس-شارا باستالعاندا مامىق توسەگىنەن تۇرۋعا ەرىنەتىندەر كەيىن ەلدى دامىتۋ جايلى اڭگىمە ايتىپ وتىرادى.

داۋىس بەرۋگە نيەت بولسا جەتكىلىكتى. دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى ۋچاس­كە­گە كەلە المايتىن ازاماتتارعا ولاردىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە كوميسسيا مۇشەلەرى ۇيلەرىنە بارادى. ءتىپتى ۋاقىتشا ۇستاۋ يزو­لياتورلارىندا داۋىس بەرۋ ورنى قاراس­تىرىلعان. سوندا تەمىر توردىڭ ار جا­عىن­داعى ازاماتتىڭ ءوزى تاڭداۋ جاساپ جات­قاندا تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتىڭ داۋىس بەرۋدەن قالىس قالۋى قانشالىقتى اقىلعا سىيىمدى؟ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە اعىلعان جۇرتتىڭ ءبارى اقىماق ەمەس شىعار. سايلاۋعا قاتىسپايتىنداردىڭ دەنى قيت ەتسە ۇكىمەتتى جاماندايتىن, ەڭبەك ەتۋگە ءالى كەلسە دە ءالى كۇنگە دەيىن اتا-اناسىنا ماسىل بولعان جاندار. ولارسىز-اق قازاقستان جاڭعىرادى! دەسە دە, ەلىڭنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسىپ, ارايلى كۇندەردى كوپپەن بىرگە قارسى العانعا نە جەتسىن؟!

جالپى, كەز كەلگەن داۋىس بەرۋشى مەم­لە­كەتتىك قىزمەت سالاسىندا ەڭبەك ەت­پەسە دە ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ جات­قا­نىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ءار ادام جەكە ازامات رەتىندە جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ەلدىڭ پرەزيدەنتىن سايلاۋ ارقىلى تاڭداۋ جاساۋ قۇقىعىنا يە. بۇل ازاماتتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ سالاسىنا تىكەلەي ارالاسۋى بولسا, ءوزى سايلاعان وكىلى رەتىندە سول دەپۋتاتتار نەمەسە پرەزيدەنت ارقىلى مەملەكەتتى باسقارۋ سالاسىنا ارالاسۋى جاناما قاتىسۋ بولىپ سانالادى.

قازاقستاندا سايلاۋعا بارۋ نەمەسە بارماۋ ءار ازاماتتىڭ جەكە تاڭداۋى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابى, 3-تارماعىنا سايكەس رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ ساي­لاۋعا قاتىسۋى ەرiكتi. ازاماتتى سايلاۋ­عا قا­تىسۋعا نەمەسە قاتىسپاۋعا ماجبۇرلەۋگە, سونداي-اق ونىڭ ەركiن بiلدiرۋدi شەكتەۋگە ەشكiمنiڭ دە قۇقىعى جوق. دەسە دە مەم­لە­كەت­تىك ماڭىزى بار شارۋالار اي­قىن­دالىپ جاتقان ساتتە ۇيدە قول قۋسىرىپ وتىرعان جاراماس.

ۇستەمدىك قۇرعان ءۇش ءتاسىل

سايلاۋ – حالىقتىڭ اشىق نەمەسە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى ءوزى ءومىر سۇرەتىن ورتانى باسقارۋشى, حالىقتىڭ اتىنان وكىل­دىك ەتۋشى تۇلعانى تاڭداۋ جانە وعان وكى­لەتتىلىك بەرۋ ۇدەرىسى. ال وكىلەتتىك ال­عان تۇلعالار مەملەكەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردە حالىقتىڭ اتىنان وكىلدىك ەتىپ, ونىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا مىندەتتى.

قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى كونستي­تۋ­تسيا­سىنىڭ 3-بابىندا «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق. حا­لىق بيلىكتى تىكەلەي رەسپۋبليكالىق رەفە­رەندۋم جانە ەركىن سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى, سونداي-اق ءوز بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋدى مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرەدى» دەپ جازىلعان. سايلاۋ ارقىلى حالىقتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ سالاسىنا ارالاسۋى الەمدەگى كوپتەگەن حالىقارالىق شارتپەن بەكىتىلگەن. اتاپ ايتقاندا, 1948 جىلعى 10 جەلتوقساندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا قابىلدانعان «ادام قۇقىعىنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىنىڭ» 21-بابىندا ء«اربىر ادام ءوز مەملەكەتىن باسقارۋعا تىكەلەي جانە ەركىن تاڭدالعان وكىلدەرى ارقىلى ارالاسۋعا قۇقىلى» دەپ جازىلعان. سونىمەن قاتار ادام قۇىقىقتارى جانە نەگىزگى بوستاندىقتارىن قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسيا, ادام جانە حالىقتاردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى افريكا حارتياسى, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكت جانە تاعى باسقا كوپتەگەن مەملەكەت راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق قۇقىقتىق كەلىسىمشارتتار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىعىنا قاتىستى تاڭداۋ قۇقىعىن مويىندايدى.

الەمدە كەڭ تارالعان قاعيداعا سايكەس, ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا قاتىستى قۇقىعى بەلسەندى جانە باسەڭ بولىپ ەكىگە بولىنەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سايلاۋ تۋرالى زاڭىنىڭ 4-بابىندا بۇل ۇعىمدارعا بىلايشا باعا بەرىلگەن. «جالپىعا بiردەي بەلسەندi سايلاۋ قۇقىعى – رەسپۋبليكانىڭ ون سەگiز جاسقا جەتكەن ازاماتتارىنىڭ تەگiنە, الەۋمەتتiك, لاۋازىمدىق جانە مۇلiكتiك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسiلiنە, ۇلتىنا, تiلiنە, دiنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرiنە نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتارعا قاراماستان, ساي­لاۋدا داۋىس بەرۋگە قاتىسۋ قۇقىعى», ال «باسەڭ سايلاۋ قۇقىعى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتi, قازاقس­تان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتiنiڭ, ءماسلي­حا­تى­نىڭ دەپۋتاتى نەمەسە جەرگiلiكتi ءوزiن-ءوزi باسقارۋ ورگانىنا مۇشە بولىپ سايلانۋ قۇقىعى» دەپ انىقتاما بەرىلگەن.

سايلاۋ تۋرالى تىلگە تيەك ەتىلگەن تەرميندەر قاراپايىم حالىقتىڭ بارىنە بىردەي ۇعىنىقتى بولماۋى مۇمكىن. جال­پى, سايلاۋدىڭ الەمدە كەڭ تارالعان نەگىز­گى ءۇش ءتۇرى بار. ولار: ماجوريتارلىق, پرو­پور­تسيو­نالدىق جانە گيبريدتىك جۇيە.

ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسىندە كانديتاتتار پارتيا اتىنان ەمەس جەكە تۇلعا رەتىندە سايىسقا شىعادى. ەڭ كوپ داۋىس جيناعان كانديدات ماسليحاتقا نەمەسە پارلامەنتكە دەپۋتات اتانادى.

ال پروپورتسيونالدىق سايلاۋ جۇيە­سىن­دە ەلەكتوراتتار جەكەلەگەن كان­دي­داتقا ەمەس پارتياعا داۋىس بەرەدى. پار­تيا­لاردىڭ داۋىسقا ءتۇسۋ رەيتينگىسىنە قا­راي پارلامەنت پەن ءماسليحاتتان ورىن سانى بولىنەدى. ول ورىندارعا كىمدەر باراتىنىن پارتيانىڭ ءوزى ىشكى تارتىپپەن تاڭدايدى. سونداي-اق ارالاس سايلاۋ جۇيەسى دە بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل – ماجوريتارلىق-پروپورتسيونالدىق سايلاۋ جۇيەسى. ياعني دەپۋتاتتاردىڭ جارتىسى پارتيالىق تىزىممەن, قالعانى جەكە كانديداتتار اراسىندا وتەتىن باسەكە ناتيجەسىندە انىقتالادى.

گيبريدتىك سايلاۋ جۇيەسى ماجوري­تار­لىق جانە پروپورتسيونالدىق سايلاۋ جۇيەلەرىنىڭ سينتەزى, ياعني كانديداتتاردى ماجوريتارلىق جۇيەدەگىدەي سايلاسا, ولاردى ۇسىنۋ جاعى پروپورتسيونالدىق سايلاۋ جۇيەسىنە سايكەس رەسىمدەلەدى.

جۇيەنى جاڭعىرتۋ جالعاسادى

تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق سايلاۋ كو­ميس­سيا­سىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆتى قابىلدادى. پرەزيدەنتكە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ سايلاۋ جۇيەسىن جە­تىل­دىرۋگە قاتىستى اتقارىلىپ جات­قان جۇمىستار جانە قازاقستاننىڭ ساي­لاۋ ورگاندارىن كاسىبي تۇرعىدان كۇ­شەي­­تۋ ادىستەرى جونىندە باياندالدى. سونىمەن قاتار اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋگە قاتىستى وڭىرلەردەگى سايلاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتىلدى. كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا پرەزيدەنت ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سىنا سايلاۋارالىق ۇدەرىستەردىڭ زاڭعا سايكەس تولىق اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.

بۇعان دەيىن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا­لار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين سايلاۋ پروتسەسىن تولىقتاي تسيفرلاندىرۋ مۇمكىندىگىنە باعا بەرگەن بولاتىن.

«كەلەشەكتە ۋچاسكەگە تىركەۋ مەن شى­عا­رۋدى ونلاين جاساۋعا بولادى. بۇل پرو­تسەسس كۇردەلى ەمەس. ول ءۇشىن تەحنو­لو­گيا­لىق تۇرعىدان دايىندىق بولۋعا ءتيىس. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى دا دا­يىن­دالۋى قاجەت. پروتسەستەردى بىرنەشە قىرى­نان زەردەلەۋ دە كەرەك. داۋىس بەرۋ پرو­تسەسىنىڭ ءوزىن عانا ەمەس. ءبىز ءبارىن تۇگەل اۆتوماتتاندىرا الامىز. ال بايقاۋشىلار قالاي قاداعالايدى ونى؟ ياعني داۋىس بەرۋ پروتسەسىنىڭ بىرنەشە قىرى بار. باي­قاۋ­شى ءبىر ادامنىڭ قاعازدى العانىن, قول قويعانىن, نومىرلەگەنىن كورەدى. ال ەلەكتروندى تۇردە مۇنىڭ ءبارى قالاي ۇيىم­داستىرىلادى؟ تسيفرلاندىرۋشى رە­تىندە ءبىزدىڭ دايىن ەكەنىمىز تۇسىنىكتى. بىراق ماسەلە باسقادا. بۇكىل پروتسەستى تسيفرلاندىرعان تىم بولماعاندا ءبىر ەلدى اتاڭىزدارشى. داۋىس بەرۋ پروتسەسىن حالىقارالىق ادىستەر تۇرعىسىنان دا زەردەلەۋ كەرەك. ويتكەنى تەك تسيفرلاندىرىپ, ەندى وسىلاي بولادى دەپ ايتا المايمىز. پروتسەدۋرانىڭ ءوزىن ەلەكتروندى تۇردە جاساۋ قيىن ەمەس. الايدا بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىق ونى راستايتىنداي ەتىپ جاساۋ كەرەك», دەگەن ەدى باعدات مۋسين.

قورىتا ايتساق, ازاماتتارمەن كەرى باي­لانىس ارقىلى ولاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋ وتە ماڭىزدى. قوعامدىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋلاردا پىكىرى ەسكەرىلمەگەن اعايىن ءوزىن قوعامنان بولەك سەزىنىپ, سايلاۋ سياقتى ماڭىزدى شارالارعا سەنىمسىزدىكپەن قاراۋعا ەتى ۇيرەنىپ كەتەتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. اتقارۋشى بيلىك تۇرعىندارمەن بايان­دى بايلانىس ورناتسا, سايلاۋشىلاردىڭ ۇلەس سالماعى ارتاتىنىنا كۇمان جوق.