كەشە بەس ەل باسشىلارى رەسمي كەزدەسۋ وتكىزدى. بۇل ورتالىق ازيا كوشباسشىلارىنىڭ اراسىنداعى العاشقى كەزدەسۋ ەمەس. وتكەن جىلى تۇرىكمەنستاندا بولعان ەدى. ياعني بىرنەشە مارتە ۇيىمداستىرىلعان, جۇيەسى قالىپتاسقان دەۋگە بولادى.
كەزدەسۋدە ەڭ ءبىرىنشى شەكارانى ءبولۋ ماسەلەسى ايتىلدى. مۇنى قاسىم-جومارت توقاەۆ كوتەرىپ, ورتالىق ازيادا شەكارا ماسەلەسىن رەتتەۋ بويىنشا ماسەلەسى جوق ەل رەتىندە دەليميتاتسيا وتكىزۋ بويىنشا قازاقستان ءوز كومەگىن ۇسىناتىنىن, ارنايى جۇيە قۇرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. راسىمەن سوڭعى جىلدارى قىرعىز-تاجىك, قىرعىز-وزبەك, تاجىك-وزبەك اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇر. وتكەن جىلى ءتىپتى قىرعىز بەن تاجىك اراسىندا وسى شەكاراعا بايلانىستى الاۋىزدىق پايدا بولدى. كەڭەس وداعى تاستاپ كەتكەن انكلاۆتار ورتالىق ازيانىڭ تىنىشتىعىن قاشىرىپ تۇر. ەگەر ءۇش ەل شەكارا ماسەلەسىن شەشە الماسا, سوڭى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسۋى بەك مۇمكىن. ال ول ورتالىق ازياداعى كەز كەلگەن ەكونوميكالىق, مادەني جەتىستىكتى قۇردىمعا كەتىرەدى. سوندىقتان تەرريتوريانى كەلىستى ءبولىپ, بەكىتۋدىڭ ماڭىزى زور.
ەكىنشى وتكىر ماسەلە رەتىندە سۋ رەسۋرستارىن ءبولىسۋ جانە مۇزدىقتاردى ساقتاۋ جايلى ايتىلدى. بۇل اسىرەسە قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى. جازدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋ جەتىسپەيتىن, ال قىستا كەرىسىنشە بىزگە قاراي سۋ كوزىن اشىپ جىبەرەتىن ساتتەر ءجيى كەزدەسەتىن. ورتالىق ازيا بويىنشا قىرعىزستان مەن تاجىكستان سۋ كوزىنە باي, ال قالعان ءۇش ەل وسى ەلدەردەن باستاۋىن الاتىن ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرىنە تاۋەلدى. سوندىقتان بۇل رەسۋرستى ءبىر-بىرىنە قىسىم جاساۋ تەتىگى رەتىندە قولدانباي, ءوزارا ءتيىمدى ءبولىسۋ مەحانيزمىن قاراستىرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى.
مۇزدىقتاردىڭ جىلدام ەرۋى دە باستى تاقىرىپتىڭ ءبىرى بولدى. ورتالىق ازيا الەم بويىنشا كليماتى ەڭ جىلدام جىلىپ جاتقان ايماققا جاتادى. عاسىر سوڭىندا ءتىپتى تەمپەراتۋرا وا ەلدەرىندە 6 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن, بۇل وزگە ايماقتارمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە جوعارى دەگەن ءسوز. جاي ءسوز ەمەس, حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارى سولاي دەيدى. دەمەك مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى دە وزگە ايماقتارمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە جىلدام بولماق. سوندىقتان مۇزدىقتاردى بىرلەسە قورعاۋ جانە ساقتاۋ جايلى ايتىلدى. قازاقستاندا پرەزيدەنتتىڭ ايتۋى بويىنشا 2 724 مۇزدىق بار. ونىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەنى تۇيىقسۋ مۇزدىعى, ونىڭ ءوزى 38 جىلدا 1 شاقىرىمعا دەيىن كىشىرەيىپتى. وسىنىڭ ءوزى ماسەلەنىڭ قانداي وتكىر ەكەنىن كورسەتىپ تۇر.
الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعۋى دا جاڭا ترانزيتتىك باعىتتاردى ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتۋدە. وسى ورايدا قازاقستان جاڭا باعىتتاردى العا تارتتى. ماسەلەن, «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىر جولى ىسكە قوسىلدى. پرەزيدەنت جاقىندا عانا وسى باعىت بويىنشا تۇركياعا دەيىن تاۋار جونەلتىلگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, جوباعا بارلىق وا ەلىنىڭ قاتىسۋ مۇمكىندىگىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە «مازاري – شاريف – كابۋل – پەشەۆار» تەمىر جول باعىتىن سالۋعا قازاقستان اتسالىسۋعا دايىن, ول ءۇشىن تەمىر جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ماتەريالدار مەن ۆاگوندار بەرۋگە ءازىر. بۇل ماڭىزدى باعىت. ەگەر اۋعانستاندا تۇراقتىلىق ورناسا, وسى باعىت ارقىلى ەكونوميكانىڭ ءبىر كۇرەتامىرى ىسكە قوسىلار ەدى. ترانسكاسپي باعىتىن ءتيىمدى قولدانۋعا بولاتىنى دا ايتىلدى. نازار اۋداراتىن بولساق, بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعى دا رەسەي اۋماعىنان تىس جاتىر جانە وا ەلدەرى رەسەي اۋماعىمەن وتەتىن باعىتتىڭ ءبارى ساياسي تەتىككە اينالاتىنىن جاقسى تۇسىنگەن.
ودان بولەك تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ, تاجىكستاندا استىق تەرمينالىن سالۋ, شەكاراداعى كەدەرگىلەردى ازايتۋ, ارال ماسەلەسىن شەشۋ جانە ت.ب ماسەلەلەر تالقىلاندى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى تىعىز ساياسي-ەكونوميكالىق قاتىناس جىل وتكەن سايىن دامىپ كەلەدى.
اسحات قاسەنعالي,
جۋرناليست
