بۇل قازاق ەلىنىڭ وسىمدىك الەمى جيناقتالعان بىردەن-ءبىر عاجايىپ جەر
الماتىنىڭ كورۋگە تاڭسىق كورىكتى عاجاپتارىنىڭ ءبىرى – بوتانيكالىق باق. بۇرىننان سولاي بولعان, قازىر دە سولاي. الاتاۋدىڭ ەڭىسى جازىلعان ءدال ەتەگىندە. قوس قاپتالىنان قاتار تۋعان اي مەن كۇندەي, وڭىندا – قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, سول جاعىندا – «اتاكەنت». جوعارىسىندا اعىنداعان ءال-فارابي داڭعىلى. تومەنىندە كولدەنەڭدەي كوسىلگەن تيميريازوۆ كوشەسى. ءبارى بوتانيكالىق باقتى قاۋمالاي قورشاپ, الاقانعا سالىپ ايالاعىسى كەلەتىندەي. ءيا, قازاقتىڭ وسىناۋ باس باۋ-شارباعىنىڭ ايالانباس ءجونى دە جوق. سەبەبى, ەلىمىزدىڭ جانە دۇنيە ءجۇزىنىڭ وسىمدىك الەمىنىڭ اسا باي قازىنا-قورى وسىندا ساقتالىپ كەلەدى. بوتانيكالىق باق – كوز جاۋىن الار, ارالاپ راحات تابار تاماشالى ورىن عانا ەمەس, ول – عىلىم ورداسى, سان-سالالى قىزمەت اتقاراتىن مەكەمە. وسىعان بايلانىستى ۋاقىت تالابىنا ساي ماسەلە-مىندەتتەرى دە جەتىپ ارتىلادى. سول سەبەپتەن دە ءبىز بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى گۇلنار سيتپاەۆا حانىمعا جولىعىپ اڭگىمەلەسۋدى ءجون كورىپ ەدىك.
– قۇرمەتتى گۇلنار توقبەرگەنقىزى, ەڭ اۋەلى ءوز باسقارۋىڭىزداعى ينستيتۋت پەن وعان قاراستى بوتانيكالىق باقتار تۋرالى ماعلۇمات بەرسەڭىز؟
– ينستيتۋت پەن الماتىنىڭ باس بوتانيكالىق باعى ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز, ءبىرتۇتاس اعزا دەسە دە بولعانداي. ەكەۋى دە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق بولىمشەسىنىڭ بوتانيكالىق سەكتورى جانىنان 1932 جىلى ۇيىمداستىرىلعان. 80 جىلدىق شەجىرەلى جولدان وتكەن ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز قازاقستانداعى بوتانيكالىق زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى باس مەكەمە بولىپ تابىلادى. بۇرناعى جىلى وسىناۋ ەلەۋلى داتاعا ارنالعان ساليقالى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. بۇل جيىندا دا ءوزىمىزدىڭ باستى مىندەتىمىز: قازاقستاننىڭ بوتانيكالىق ارالۋاندىعىن زەرتتەۋ جانە ونى ساقتاۋ مەن ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن قوزعالىپ, كەلەلى اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. عىلىمي الەۋەتىمىزگە كەلەر بولساق, ينستيتۋتتا 3 اكادەميك, 15 عىلىم دوكتورى, 35 عىلىم كانديداتى, 8 زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. جالپى قىزمەتكەرلەر سانى 180-گە جۋىق.
قاي ەلدە, قاي جەردە بولسىن بوتانيكالىق باقتار الەمدىك فلورانىڭ ءتىرى وسىمدىكتەرىنىڭ بىرەگەي بانكتەرى دەپ سانالادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە الماتىداعى باس بوتانيكالىق باعىمىز ماڭدايىمىزعا بىتكەن ماقتانىشىمىز, قۇت-بەرەكەمىز دەر ەدىم. ول, القا تىزبەگىندەگى اسىل جاقۇتتاي, ەلىمىزدىڭ بوتانيكالىق باقتارىنىڭ جۇيەسىن باستاپ تۇر. قازاقستان بويىنشا 5 مەملەكەتتىڭ بوتانيكالىق باعى بار. ولاردىڭ ءبارى 2006 جىلعى 7 شىلدەدەگى «ەرەكشە قورعاۋداعى تابيعي اۋماقتار تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق ماندەگى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تىزبەسىنە ەنىپ, وسىنداي ايرىقشا مارتەبە ەنشىلەدى.
تاعى دا اتالمىش زاڭعا جۇگىنسەك, مەملەكەتتىك بوتانيكالىق باق دەگەنىمىز – تابيعاتتى قورعاۋ جانە عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ مارتەبەسىن يەلەنگەن, ەرەكشە قورعاۋداعى تابيعي اۋماق. وندا وسىمدىكتەر الەمىن, سونىڭ ىشىندە سيرەك جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان وسىمدىكتەر تۇرلەرىن ساقتاۋ, قورعاۋ, ولاردى ءوسىرىپ-ءوندىرۋ جانە پايدالانۋ ورايىنداعى زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ازىرلەنىمدەر جۇرگىزىلەدى. ايتالىق, ءبىزدىڭ باس باعىمىزدىڭ اۋماعى 103,6 گەكتار بولسا, ونىڭ جەزقازعان مەن باقاناستا فيليالدارى بار. ال شىعىس قازاقستاننىڭ ريددەر قالاسىنداعى التاي جانە اقتاۋداعى ماڭعىستاۋ بوتانيكالىق باقتارى ءوز الدىنا دەربەس مارتەبەگە يە بولىپ وتىر. سوڭعىسى ەكسپەريمەنتالدىق باعىتتا, ايرىقشا جاعدايدا جۇمىس ىستەيدى. بۇلاردىڭ ءبارى كەزىندە ءبىزدىڭ باس باقتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بولاتىن.
– ەندى وسى بوتانيكالىق باۋ-باقتاردىڭ ءمان-ماڭىزىنا, قىزمەتىنە كەڭىرەك توقتالساڭىز؟ بەس قانا باق بايتاق قازاقستانعا ازدىق ەتپەي مە؟
– جوعارىدا ايتقانىمىزدى تاپتىشتەپ تەرەڭدەتە تۇسسەك, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك بوتانيكالىق باقتارىمىز وتاندىق جانە الەمدىك تابيعي-مادەني فلورا وسىمدىكتەرىنىڭ جيىنتىق توپتاماسىن, ياعني كوللەكتسياسىن جيناقتاپ قالىپتاستىرادى, امبە ونىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. كەيدە سىرت كوز بايىبىنا بارماي, جاڭساق ويلايتىنداي, ءبىزدىڭ اينالىسىپ جۇرگەن ءىسىمىز, اتقارىپ جاتقان جۇمىسىمىز انشەيىن ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. مەملەكەتتىك تۇرعىدان دا, جالپىادامزاتتىق وركەنيەت ورەسىنەن قاراعاندا دا كەرەكتى, قاجەتتى, كوكەيكەستى شارۋا. بۇل بوتانيكالىق باقتار وسىمدىكتەردىڭ ينترودۋكتسياسى مەن سەلەكتسياسىن زەرتتەيتىن تاجىريبەلىك عىلىم الاڭى ىسپەتتەس. ءارى ونىڭ ءىس جۇزىندەگى پراكتيكالىق ماڭىزىنا دا باعا جەتپەيدى. ەڭ باستىسى, بۇلاردا قازاقستاننىڭ وسىمدىك الەمىن ساقتاۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى زەرتتەلىپ, امال-ادىستەرى ىزدەستىرىلۋدە. البەتتە, وسىمدىكتەردىڭ كوللەكتسيالىق قورلارىن قالىپتاستىرۋ, ساقتاۋ ءھام پايدالانۋ ورايىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەملەكەتتىك تاپسىرىستار نەگىزىندە ىسكە اسىرىلادى. قازاقستاننىڭ بيولوگيالىق ارالۋاندىق تۋرالى كونۆەنسياعا قول قويۋى بۇل ورايداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى. سونىمەن بىرگە ءبىز بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى ساقتاۋعا قاتىستى باسقا دا قۇجاتتاردى ورىنداۋعا مىندەتتىمىز.
وسى ماقساتتا ءوزىمىز ازىرلەگەن ادىستەمەلەر بويىنشا قازاقستانداعى بوتانيكالىق باقتار جۇيەسىن كەڭەيتۋگە اتسالىسۋدامىز. وتكەن جىلى استانا قالاسىندا بوتانيكالىق باق قۇرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن جاسادىق. ەلوردادا بۇل ءۇشىن 100 گەكتار ءبولىنىپ قويىلعان. ونىڭ ءبىر عانيبەت ەرەكشەلىگى سول, ساياباقتىڭ ايماعى بولۋى دا الدىن الا ەسكەرىلدى. تۇركىستان قالاسىنداعى بوتانيكالىق باق تا كەزىندە ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ, عۇلاما عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى يسا ومار ۇلى ءبايتۋلليننىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن-ءدى. بارلىق اسسورتيمەنتىن تابيعي جاعدايعا ۇيلەستىرە بەيىمدەپ ءبىز ازىرلەگەنبىز. بۇل باق قازىر ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇزىرلى قاراۋىندا.
– جوعارىدا ايتىلعان كونۆەنسياعا قاتىستى مىندەتتەر قالاي ورىندالۋدا؟
– بۇل مىندەتتەردى نەگىزىنەن بەس بوتانيكالىق باق ورىنداپ جاتىر. ياعني ءبىز قازاقستاننىڭ بۇكىل فلوراسىن ساقتاۋدامىز. جاي ساقتاپ قانا قويماي, ەلدەگى قازىرگى بوتانيكالىق ارالۋاندىقتىڭ جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرمىز. ءبىز وسىمدىكتەر ينترودۋكتسياسىنىڭ ەكولوگيالىق نەگىزدەرىن ازىرلەيمىز. نەگە دەيسىز عوي؟ ويتكەنى, قايسىبىر قالانى, ايتالىق, الماتىنى كوگالداندىرۋ ءۇشىن ءبىر نارسە ۇسىنباس بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك فلورادان الىپ كەلگەن وسىمدىكتەردى اۋەلى ءوز باعىمىزدا تەكسەرەمىز. بۇل وسىمدىكتەر قالا كوشەلەرىن جاسىل جەلەككە بولەپ جاسانىپ شىعۋ ءۇشىن دە كەزىندە وسىمدىكتەر اسسورتيمەنتى ارنايى ىرىكتەلگەن بولاتىن. قازىر الماتىنى كوركەيتىپ ءوسىپ تۇرعان 90 ءتۇرلى, ءتىپتى ودان دا كوبىرەك اعاش وسىمدىكتەرى اۋەلگى تامىرىن وسى بوتانيكالىق باقتان تارتقان. ولار ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا ەگىلدى. ورتالىق قازاقستان ءوڭىرىنىڭ قالالارىن كوگالداندىرۋعا ءوز بازامىزدان الىپ, اۋەلى جەزقازعان بوتانيكالىق باعىندا سىناقتان وتكىزىلىپ ارنايى سۇرىپتالىپ سارالانعان ءوز اسسورتيمەنتىمىزدى ۇسىندىق. استانانى كوگالداندىرۋ ءۇشىن اسسورتيمەنت تاڭداۋ ءىسىنىڭ دە بارلىق جاۋاپكەرشىلىك-جۇمىستارىن ءبىزدىڭ ينستيتۋت ءوز موينىنا جۇكتەدى. بۇل جۇمىستى 2002 جىلى ابىرويلى اياقتاعان ەدىك. باتىس قازاقستان ءوڭىرى ءۇشىن دە سولاي جاسالدى. پراكتيكالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى, اسا باعالى ءىس. ءسويتىپ, ينستيتۋتىمىز قازاقستاننىڭ قالالارىن جاسىل جەلەككە مالىندىرىپ كوگالداندىرۋ ىسىنە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. بۇل اعاش ەكتىڭ, ءىس ءبىتتى دەگەن ءسوز ەمەس. ءبىز ناقتى قانداي دا ءبىر وبلىستىڭ نەمەسە ءوڭىردىڭ قالالىق ورتاسىنا ساي كەلەتىن, بەيىمدەلە الاتىن وسىمدىكتەردى ۇسىنامىز.
– ولاي بولسا, الماتى قالاسىن كوگالداندىرۋدىڭ جاي-كۇيىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– مەگاپوليستەگى ەكولوگيالىق احۋال بۇدان 10-15 جىل بۇرىنعىدان مۇلدەم باسقا, ول جىلدان-جىلعا وزگەرە ءتۇسىپ كەلەدى. وسى جانە باسقا جايتتەردى ەسكەرگەندە الماتىعا جاڭا كوگالداندىرۋ سحەماسى قاجەت. قالا بۇگىنگى تاڭدا جاسىل جەلەكتىڭ باس رەكونسترۋكتسياسىنا كىرىسىپ جاتقان كەزدە بۇل ماسەلە وتە كوكەيكەستى. قازىرگى الماتىعا 150 جىلدان اسىپ بارادى. بۇل مۇنداعى وسىمدىكتەردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن تىم ۇزاق مەرزىم. ونىڭ ۇستىنە قالاداعى قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيى بارشامىزعا ءمالىم. جاڭا كوگالداندىرۋ سحەماسىندا قالا اۋماقتارىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى سيپاتتالعان, ءاربىر ەكولوگيالىق احۋالعا ورايلاسقان وسىمدىكتەر اسسورتيمەنتتەرى كورسەتىلگەن كارتالار جاسالعانى دۇرىس. وسىنداي ۇلگى كوگالداندىرۋ نىساندارىن جوبالاۋ جۇمىستارىن ءارى وڭايلاتىپ, وڭتايلاندىرىپ, ءارى ءتيىمدى ەتە تۇسەدى. بۇل قالا اۋداندارىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋى ءۇشىن كەرەك. قالانى كوگالداندىرۋعا قاجەتتى ەكپە ماتەريالدارعا كەلەشەكتى كوزدەي وتىرىپ تاپسىرىس بەرىلگەنى ءجون. الماتىنى جاسىل جەلەكپەن جاڭاشا كومكەرىپ كوركەيتۋدىڭ باس رەكونسترۋكتسياسى وسىنداي بايىپتىلىق تۇرعىسىنان جۇزەگە اسقانى ابزال.
– ەكولوگيالىق جاعداي قالالارىمىزدا عانا ەمەس, بايتاق دالامىزدا, ەلدىڭ كوپتەگەن اۋماقتارىندا دا اسقىنىپ تۇرعان جوق پا. مۇنىڭ ءسىزدىڭ ينستيتۋتقا قاتىستى جاقتارى بار ما؟
– البەتتە. نەگە بولماسىن؟ قازاقستانداعى ەكولوگيالىق جۇيەسى ناشارلاعان ايماقتار ءاردايىم ءبىزدىڭ نازارىمىزدان تىس قالمايدى. بۇلار سونىمەن بىرگە جاھاندىق تۇيتكىلدەر قاتارىنا جاتادى. ايتالىق, ارال تەڭىزى جاعاسىنىڭ قۇرعاۋى. سوسىن سەمەي پوليگونى. ودان سوڭ مۇنايمەن لاستانعان اۋماقتار. بۇل جەرلەردەگى وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ قۇرىلىمى بۇزىلعان, توپىراق قاباتى زاقىمدانعان. وسىعان بايلانىستى ءبىز قىزىلوردا وبلىسىنىڭ, باتىس قازاقستاننىڭ مۇناي ءوندىرۋ قارقىندى ءجۇرىپ, سونىڭ سالدارىنان لاستانىپ جاتقان اۋماقتارىندا جانە سولاردىڭ توڭىرەگىندە فيتومەليوراتسيامەن اينالىسىپ, وسى ورايداعى اۋقىمدى جوباعا قاتىسۋدامىز.
فيتومەليوراتسيا دەگەنىمىز – زالالدانعان جەرلەردى وسىمدىكتەردىڭ كومەگىمەن قالپىنا كەلتىرۋ. ياعني احۋالعا سايكەس وسىمدىكتەر اسسورتيمەنتىن ىرىكتەپ, سول ارقىلى توپىراقتىڭ باستاپقى تابيعي قۇنارىن قايتارامىز. بۇل باعدارلاماعا بەلگىلى ميكروبيولوگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى امانگەلدى سادانوۆ جەتەكشىلىك ەتۋدە. اۋەلى ميكروبيولوگتار ازىرلەگەن شتامداردىڭ كومەگىمەن توپىراق قاباتى وڭدەلەدى. سودان كەيىن ىسكە بوتانيكتەر, ياعني ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ماماندارى كىرىسەدى. ءسويتىپ, تەحنوگەندىك اسەردەن زارداپ شەگىپ شولەيتتەنگەن جەرلەردى ەكولوگيالىق تۇرعىدان قالپىنا كەلتىرۋ ادىستەمەسى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. بۇل كەزەڭدەردىڭ بارلىعى كارتوگرافيالىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءبىر قۋانارلىق جاعداي, ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىن فيتومەليوراتسيالاۋ ايتارلىقتاي تابىستى جۇرگىزىلۋدە.
– ال ەندى عالامدىق اۋا رايىنىڭ جىلىنۋى دا الدىمىزدان ءبىرتالاي تۇيتكىلدى سۇراقتار تارتىپ وتىرعان جوق پا؟
– الەمدەگى اۋا رايىنىڭ جىلىنۋ قارقىنى توتەنشە جوعارى. ءوز ەلىمىزدى عانا الار بولساق, مۇنداعى اۋانىڭ ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋراسى ءاربىر 10 جىل سايىن 0,31 گرادۋسقا كوتەرىلۋدە. سونىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكا اتىراپتارىندا بۇعان دەيىن قالىپتاسقان بارلىق وسىمدىكتەر ارالۋاندىعى مەن ولاردىڭ فيتوتسەنوزدارى مۇلدەم جاڭا تەمپەراتۋرالىق جاعدايعا كىرۋگە ءماجبۇر. بيولوگيالىق تۇرلەر مەن ەكوجۇيەلەر اۋا رايىنىڭ مۇنشالىقتى شۇعىل وزگەرىسىنە بەيىمدەلە المايدى. كليمات قۇرعاقشىلىعى كۇشەيە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن الاڭداتارلىقتاي تومەندەتەدى. بۇعان ءداندى داقىلدار ءتۇسىمىنىڭ ازايا ءتۇسۋى ايعاق. بۇل تۇيتكىل سولتۇستىك جارتىشاردىڭ بارلىق ەلدەرىنە: ورتالىق ازيا وڭىرىنە, رەسەي, ۋكراينا, امەريكا مەن ەۋروپا مەملەكەتتەرى اۋماقتارىنا ورتاق.
مىنە, ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارى وسىناۋ عالامدىق پروبلەمانى شەشۋگە اتسالىسۋدا. وسى جاعدايداعى وسىمدىكتەر الەمىنىڭ احۋالى «كليمات وزگەرىسى كەزىندەگى وسىمدىكتەردىڭ حرونوبيولوگيالىق تالداماسى» دەگەن ىرگەلى ەڭبەكتە ناقتى تالدانىپ, شىنايى كورىنىس تاپتى. ەكوجۇيە مەن وسىمدىكتەرگە كليمات وزگەرىسىنىڭ تيگىزەتىن اسەرى عىلىمي ىزدەنىستەرىمىزدەگى باسىم باعىتقا اينالۋدا. ءبىز قحر-دىڭ بوتانيك-ەكولوگ عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ اۋا رايى جىلىنۋىنىڭ ورتالىق ازيانىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنە ىقپالىن زەرتتەۋ ورايىنداعى جوبانى ورىنداپ جاتىرمىز. ايتايىن دەگەنىم, بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتى ازىرلەگەن ادىستەمەلىك نەگىزدەر وسىمدىكتەر جۇيەسىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى قاداعالاپ نازاردا ۇستاۋعا, تالداۋعا, ءسويتىپ, وسىنىڭ ارقاسىندا تابيعاتتى ءتيىمدى پايدالانۋدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز كەزەگىندە مۇنىڭ ءوزى ۇلان-عايىر كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەدى. ەلدىڭ ەكولوگيالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ورايىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ باستى باعىتتارى ايقىندالىپ, ۇزاق مەرزىمدى كەشەندى حرونوبيولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ باس باعدارلاماسى ازىرلەنۋى كەرەك. وسى سالاداعى مامان كادرلاردىڭ دايارلانۋىن قامتاماسىز ەتۋ دە اۋاداي قاجەت شارتتاردىڭ ءبىرى. ال بۇل كەلەلى دە كوكەيكەستى مىندەتتى شەشۋگە ءبىزدىڭ ينستيتۋتپەن ىنتىماقتاسا وسىمدىكتەر فيزيولوگياسى, جانۋارلار فيزيولوگياسى, زوولوگيا, توپىراقتانۋ, گەوگرافيا, ميكروبيولوگيا, ماتەماتيكا ينستيتۋتتارى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عزي, كازگيپروزەم, كازگيدرومەت, قازاق ەكولوگيا جانە كليمات عزي, ت.ب. ينستيتۋتتار مەن مەكەمەلەر قاتىسۋى ءتيىس. ارينە, بۇل جۇمىستىڭ ءبىر ورتالىقتان, مىسالى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاراپىنان ۇيلەستىرىلىپ وتىرعانى, قارجىلىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلۋى قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
– ايتىپ وتىرعان جايلارىڭىزدىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزدىلىعى مەن كوكەيكەستىلىگىنە ەش كۇمان جوق. وسى ورايدا ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– اتالمىش ماسەلە ەلباسىنىڭ نازارىندا دەسەك تە بولادى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرى قاتارىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋ قاۋىپى اتالعانى بەلگىلى. بۇلار ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان باستى دا باسىم باعىت-باعدارىمىزدى ايقىندادى. وسىمدىكتەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تابيعي جولمەن جاڭارىپ, ەسەلەنىپ وتىراتىن باستى رەسۋرسى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ وسى رەتتەگى عىلىمي- زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ قۇندىلىعى دا سوندا. وسىعان وراي ينستيتۋتتا ورىندالعان جانە ورىندالىپ جاتقان جوبالار, اتاپ ايتقاندا, 11 گرانتتىق جوبا, 2 يننوۆاتسيالىق, وعان قوسا ءبىز ازىرلەگەن تاعى ءبىر اۋقىمدى باعدارلاما – مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى پروبلەماسىن شەشۋگە باعىتتالعان.
مىسالى, ءبىزدىڭ ينستيتۋت قىزىلوردا وبلىسىندا ميا تامىرىن وڭدەيتىن زاۋىت سالۋ جوباسىنا قاتىسۋدا. عالىمدارىمىزدىڭ ميا ءوسىرۋ, ونىڭ پايدالى قاسيەتتەرىن باعالى ءدارى-دارمەكتىك شيكىزات رەتىندە كادەگە جاراتۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك ۇسىنىستارى وسىناۋ ينۆەستيتسيالىق بيزنەس-جوبانىڭ نەگىزىنە الىندى. «بيزنەس-گرۋپپ» جشس-مەن بىرلەسكەن باعدارلامانىڭ بيۋدجەتكە تۇسىرەر كىرىسى دە از بولماس. اماندىق بولسا, زاۋىت بيىل ىسكە قوسىلماق. ال ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى اياسىندا 5 بوتانيكالىق باقتىڭ قاتىسۋى كوزدەلگەن باعدارلاما ازىرلەپ, باستاما كوتەردىك. بۇل باعدارلامانى ۇكىمەت قولدادى. ول قازاقستاننىڭ داقىلدىق وسىمدىكتەرىنىڭ جابايى تۋىستارىن, تەكتەس تۇرلەرىن زەرتتەۋدى ماقسات تۇتقان. ەڭ باستىسى, باعالى تەكتىك رەسۋرستاردىڭ تۇقىمدىق بانكى جاسالماقشى. بۇل جۇمىستى ءبىز ءبىرىنشى رەت قولعا الىپ وتىرمىز. جالپى, تۇقىمدىق بانك قازاق ەگىنشىلىك ينستيتۋتىندا بار. بىراق وندا نەگىزىنەن بيداي, كۇرىش, تارى سياقتى القاپتىق داقىلدار ساقتالۋدا. ءبىز بولساق, ءتۇپ-تۇقيانىنان بەرگى ناعىز جابايى, تابيعاتتا سيرەك ۇشىراساتىن بىرەگەي وسىمدىكتەر بانكىن جاساقتايمىز. جەردىڭ قۇتى سولار. بۇلار سەلەكتسيالىق جۇمىستار ءۇشىن دە پايدالى. كەلەشەكتە بۇل ماتەريالداردان جاڭا سۇرىپتار الىنادى.
ناقتى ىسكە توقتالا كەتسەم, 2013 جىلى قانات قاققان وسىناۋ باعدارلاما اۋقىمىندا ءبىز 5 بوتانيكالىق باق تاراپىنان كۇللى قازاقستان بويىنشا 30-دان استام ەكسپەديتسيا شىعاردىق. ەلدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا ينستيتۋتتىڭ ءوزىنەن عانا 16 ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. رەسپۋبليكانىڭ باتىسى مەن شىعىسى, سولتۇستىگى, ورتالىق قازاقستان, التاي, ىلە, ماڭعىستاۋ – تۇگەل قامتىلدى. بۇل وتە قيىن دا كۇردەلى جۇمىس. 10 كۇنگە, ەكى اپتاعا, ءبىر ايعا كەتەسىز. ءۇيدىڭ بەتىن كورمەيسىز. وسى جۇمىستاردى ءساۋىر ايىندا باستاپ, قارا كۇزدەگى قازاندا ءبىر-اق توقتاپ, ەسەبىمىزدى جازدىق.
– سونىمەن, بۇل ورايدا العا قويىلعان مىندەت ورىندالدى ما؟
– وسى جايعا كىشكەنە تۇسىنىك بەرسەم ارتىق بولماس. كەڭەس ۋاقىتىندا بارلىق تۇقىم ۆاۆيلوۆ اتىنداعى بۇكىلرەسەيلىك ينستيتۋتتا ساقتالاتىن. ول بۇكىل الەمنەن, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان دا جينالىپ الىنعان وتە باي قور. البەتتە, ءبىز قازىر دەربەس مەملەكەتپىز. بۇگىنگە دەيىن ولاردان تۇقىمدى جازدىرىپ الۋعا, ۇنەمى سۇراۋعا تۋرا كەلىپ ءجۇردى. سوندىقتان, الدا وسىنداي تاۋەلدىلىكتى بولدىرماس ءۇشىن وزىمىزدە جاڭاعىداي تۇقىمدىق قور جاساۋ جونىندە ستراتەگيالىق مىندەت قويىلعان ەدى. قانداي دا ءبىر تابيعي ءزىلزالا, جەر سىلكىنىستەرى, ت.ب. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, بىراق ءبىزدىڭ ارقاشان ءوز تۇقىمدىق بانكىمىز بار ەكەندىگى ەندى كوڭىلگە توق. ءبىز ونى ءوز ينستيتۋتىمىزدا – باس ۇيىمدا ساقتايمىز, سونداي-اق تۇگەلدەي قوسالقى نۇسقاسى 5 بوتانيكالىق باقتا بار. ءوزارا الماسىپ تۇرامىز. بىرىمىزدە ءبىر جاعداي بولا قالسا, ەكىنشىمىزدە ساقتالادى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ يگىلىگى, بايلىعى.
– بوتانيكالىق باقتار ينستيتۋت قۇزىرىندا ما؟
– ءيا. 2012 جىلى قازاقستاننىڭ بوتانيكالىق باقتارى مەن دەندرولوگيالىق ساياباقتارىنىڭ كەڭەسى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل كەڭەسكە مەن جەتەكشىلىك ەتەمىن. بۇعان جوعارىدا اتالعان بەس بوتانيكالىق باق, دەندروساياباق, ورمان پيتومنيگى كىرەدى. ەندى وسى قۇرامعا شىمكەنت دەندرولوگيالىق ساياباعى مەن تۇركىستان بوتانيكالىق باعىن دا قوسۋ ويداعى شارۋا. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان رەسەي جانە بەلورۋسسيامەن قاتار بوتانيكالىق باقتاردىڭ حالىقارالىق كەڭەسىنە مۇشەمىز.
– بايقايسىز با, اڭگىمەمىز الماتىنىڭ بوتانيكالىق باعىنا اينالىپ سوعا بەرەتىن سياقتى. باس باقتىڭ جاي-كۇيىن, كەلەشەگىن وقىرمان قاۋىم دا بىلۋگە قۇشتار.
– توقسانىنشى جىلدارى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءبىراز ناشارلاعانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. وسى ونشاقتى جىلدا بوتانيكالىق باقتىڭ ءجۇدەڭكىرەپ كەتكەنى دە راس. ءبىزدىڭ 104 گەكتار اۋماقتاعى ءىنجۋ-مارجانداردىڭ ەرەكشەلىگى سول, ولار ءتىرى كوللەكتسيالار, ءارى الماتىنىڭ وتتەگىمەن تىنىس الىپ جاتقان وكپەسى عوي. قوراپتارعا سالىپ قويا سالاتىن ەمەس, توپىراعىن قوپسىتىپ, قۇنارلاندىرىپ, ۋاقتىلى سۋارىلۋىن, كۇتىپ-باپتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. كوللەكتسيالىق قورلاردى بايىتىپ, جاڭا وسىمدىك تۇرلەرىن ەنگىزىپ تۇرۋ قاجەت.
قازىر ارنايى ورىنجايلاردىڭ جوقتىعىنان جوعارى تۇتىكشەلى وسىمدىكتەردىڭ 255 مىڭ ۇلگىسىن, ساڭىراۋقۇلاق تۇرلەرىنىڭ 150 مىڭ ۇلگىسىن, قىنا تەكتەستەردىڭ 600 ءتۇرىن جيناقتاعان گەرباري قورىنىڭ جانە قازبا وسىمدىكتەردىڭ 500-دەن استام جيىنتىعىن بىرىكتىرگەن پالەوبوتانيكالىق قوردىڭ بىرەگەي كوللەكتسيالارىنا كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. بۇل كوللەكتسيالاردى ساقتاپ قالىپ, ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن باس بوتانيكالىق باق اۋماعىندا بارلىق ستاندارت-تالاپتارعا ساي, كەمىندە 3000 شارشى مەتر الاڭدىق جەكە زاماناۋي عيمارات سالىنۋى ءتيىس.
البەتتە, ءبىز بوتانيكالىق باقتاردى ستراتەگيالىق نىساندار رەتىندە ايقىنداپ وتىرمىز. بيىل قارجىلاندىرۋ لايىقتى دارەجەدە بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سولاي بولعان جاعدايدا اۋماقتى ءبىرشاما اباتتاندىرىپ, بىرقاتار رەكونسترۋكتسيالار جۇرگىزىپ الار ەدىك. بۇگىنگى تاڭدا باس بوتانيكالىق باقتاعى وسىمدىكتەر كوللەكتسياسىن سۋارۋدا سۋ تاپشىلىعىمەن بەتپە-بەت كەلۋدەمىز. قالالىق سۋ قۇبىرلارى مەكەمەسى مۇلدەم سۋسىز قالدىرۋدان دا تايىنار ەمەس. داتكە قۋات جالعىز ارتەزيان قۇدىعىمىز بار. بۇل قيىندىقتان قۇتقاراتىن ءبىر عانا جول – باس باۋ-باقتى دەربەس ارتەزياندىق سۋارۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ. ول ءۇشىن كەمىندە بەس ارتەزياندىق قۇدىقتى ىسكە قوسۋ قاجەت. وسى جانە باسقا دا تۇيتكىلدەردىڭ شەشىلۋى, سايىپ كەلگەندە, قارجىعا تىرەلەدى. كوللەكتسيالىق قورلارىمىزدى ساقتاۋ مەن دامىتۋ, بوتانيكالىق باقتارىمىزدى كورگەندە كوز توياتىنداي ەتىپ كوركەيتۋ ورايىنداعى باعدارلامامىزدى ۇكىمەت دەڭگەيىندە ماقۇلداتۋ جولىندا ارەكەت ەتۋدەمىز. بۇل باعدارلامانىڭ ىسكە اسۋى كەمىندە 300 ميلليون تەڭگەنى قاجەت ەتەدى. وسىلايشا, بازالىق, گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتا الساق, قازاقتىڭ دالاسى مەن قالاسىنىڭ جاسىل جەلەگى دە جايقالا تۇسپەك. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ وسىمدىك الەمى تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانسا, سول عاجايىپ الەم تۇرلەنە تۇلەپ, بوتانيكالىق باقتارىمىزدىڭ دا باعى جاناتىنىنا ءبىز كەپىلمىز.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
– قۇرمەتتى گۇلنار توقبەرگەنقىزى, ەڭ اۋەلى ءوز باسقارۋىڭىزداعى ينستيتۋت پەن وعان قاراستى بوتانيكالىق باقتار تۋرالى ماعلۇمات بەرسەڭىز؟
– ينستيتۋت پەن الماتىنىڭ باس بوتانيكالىق باعى ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز, ءبىرتۇتاس اعزا دەسە دە بولعانداي. ەكەۋى دە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق بولىمشەسىنىڭ بوتانيكالىق سەكتورى جانىنان 1932 جىلى ۇيىمداستىرىلعان. 80 جىلدىق شەجىرەلى جولدان وتكەن ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز قازاقستانداعى بوتانيكالىق زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى باس مەكەمە بولىپ تابىلادى. بۇرناعى جىلى وسىناۋ ەلەۋلى داتاعا ارنالعان ساليقالى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. بۇل جيىندا دا ءوزىمىزدىڭ باستى مىندەتىمىز: قازاقستاننىڭ بوتانيكالىق ارالۋاندىعىن زەرتتەۋ جانە ونى ساقتاۋ مەن ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن قوزعالىپ, كەلەلى اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. عىلىمي الەۋەتىمىزگە كەلەر بولساق, ينستيتۋتتا 3 اكادەميك, 15 عىلىم دوكتورى, 35 عىلىم كانديداتى, 8 زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. جالپى قىزمەتكەرلەر سانى 180-گە جۋىق.
قاي ەلدە, قاي جەردە بولسىن بوتانيكالىق باقتار الەمدىك فلورانىڭ ءتىرى وسىمدىكتەرىنىڭ بىرەگەي بانكتەرى دەپ سانالادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە الماتىداعى باس بوتانيكالىق باعىمىز ماڭدايىمىزعا بىتكەن ماقتانىشىمىز, قۇت-بەرەكەمىز دەر ەدىم. ول, القا تىزبەگىندەگى اسىل جاقۇتتاي, ەلىمىزدىڭ بوتانيكالىق باقتارىنىڭ جۇيەسىن باستاپ تۇر. قازاقستان بويىنشا 5 مەملەكەتتىڭ بوتانيكالىق باعى بار. ولاردىڭ ءبارى 2006 جىلعى 7 شىلدەدەگى «ەرەكشە قورعاۋداعى تابيعي اۋماقتار تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق ماندەگى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تىزبەسىنە ەنىپ, وسىنداي ايرىقشا مارتەبە ەنشىلەدى.
تاعى دا اتالمىش زاڭعا جۇگىنسەك, مەملەكەتتىك بوتانيكالىق باق دەگەنىمىز – تابيعاتتى قورعاۋ جانە عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ مارتەبەسىن يەلەنگەن, ەرەكشە قورعاۋداعى تابيعي اۋماق. وندا وسىمدىكتەر الەمىن, سونىڭ ىشىندە سيرەك جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان وسىمدىكتەر تۇرلەرىن ساقتاۋ, قورعاۋ, ولاردى ءوسىرىپ-ءوندىرۋ جانە پايدالانۋ ورايىنداعى زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ازىرلەنىمدەر جۇرگىزىلەدى. ايتالىق, ءبىزدىڭ باس باعىمىزدىڭ اۋماعى 103,6 گەكتار بولسا, ونىڭ جەزقازعان مەن باقاناستا فيليالدارى بار. ال شىعىس قازاقستاننىڭ ريددەر قالاسىنداعى التاي جانە اقتاۋداعى ماڭعىستاۋ بوتانيكالىق باقتارى ءوز الدىنا دەربەس مارتەبەگە يە بولىپ وتىر. سوڭعىسى ەكسپەريمەنتالدىق باعىتتا, ايرىقشا جاعدايدا جۇمىس ىستەيدى. بۇلاردىڭ ءبارى كەزىندە ءبىزدىڭ باس باقتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بولاتىن.
– ەندى وسى بوتانيكالىق باۋ-باقتاردىڭ ءمان-ماڭىزىنا, قىزمەتىنە كەڭىرەك توقتالساڭىز؟ بەس قانا باق بايتاق قازاقستانعا ازدىق ەتپەي مە؟
– جوعارىدا ايتقانىمىزدى تاپتىشتەپ تەرەڭدەتە تۇسسەك, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك بوتانيكالىق باقتارىمىز وتاندىق جانە الەمدىك تابيعي-مادەني فلورا وسىمدىكتەرىنىڭ جيىنتىق توپتاماسىن, ياعني كوللەكتسياسىن جيناقتاپ قالىپتاستىرادى, امبە ونىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. كەيدە سىرت كوز بايىبىنا بارماي, جاڭساق ويلايتىنداي, ءبىزدىڭ اينالىسىپ جۇرگەن ءىسىمىز, اتقارىپ جاتقان جۇمىسىمىز انشەيىن ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. مەملەكەتتىك تۇرعىدان دا, جالپىادامزاتتىق وركەنيەت ورەسىنەن قاراعاندا دا كەرەكتى, قاجەتتى, كوكەيكەستى شارۋا. بۇل بوتانيكالىق باقتار وسىمدىكتەردىڭ ينترودۋكتسياسى مەن سەلەكتسياسىن زەرتتەيتىن تاجىريبەلىك عىلىم الاڭى ىسپەتتەس. ءارى ونىڭ ءىس جۇزىندەگى پراكتيكالىق ماڭىزىنا دا باعا جەتپەيدى. ەڭ باستىسى, بۇلاردا قازاقستاننىڭ وسىمدىك الەمىن ساقتاۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى زەرتتەلىپ, امال-ادىستەرى ىزدەستىرىلۋدە. البەتتە, وسىمدىكتەردىڭ كوللەكتسيالىق قورلارىن قالىپتاستىرۋ, ساقتاۋ ءھام پايدالانۋ ورايىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەملەكەتتىك تاپسىرىستار نەگىزىندە ىسكە اسىرىلادى. قازاقستاننىڭ بيولوگيالىق ارالۋاندىق تۋرالى كونۆەنسياعا قول قويۋى بۇل ورايداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى. سونىمەن بىرگە ءبىز بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى ساقتاۋعا قاتىستى باسقا دا قۇجاتتاردى ورىنداۋعا مىندەتتىمىز.
وسى ماقساتتا ءوزىمىز ازىرلەگەن ادىستەمەلەر بويىنشا قازاقستانداعى بوتانيكالىق باقتار جۇيەسىن كەڭەيتۋگە اتسالىسۋدامىز. وتكەن جىلى استانا قالاسىندا بوتانيكالىق باق قۇرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن جاسادىق. ەلوردادا بۇل ءۇشىن 100 گەكتار ءبولىنىپ قويىلعان. ونىڭ ءبىر عانيبەت ەرەكشەلىگى سول, ساياباقتىڭ ايماعى بولۋى دا الدىن الا ەسكەرىلدى. تۇركىستان قالاسىنداعى بوتانيكالىق باق تا كەزىندە ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ, عۇلاما عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى يسا ومار ۇلى ءبايتۋلليننىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن-ءدى. بارلىق اسسورتيمەنتىن تابيعي جاعدايعا ۇيلەستىرە بەيىمدەپ ءبىز ازىرلەگەنبىز. بۇل باق قازىر ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇزىرلى قاراۋىندا.
– جوعارىدا ايتىلعان كونۆەنسياعا قاتىستى مىندەتتەر قالاي ورىندالۋدا؟
– بۇل مىندەتتەردى نەگىزىنەن بەس بوتانيكالىق باق ورىنداپ جاتىر. ياعني ءبىز قازاقستاننىڭ بۇكىل فلوراسىن ساقتاۋدامىز. جاي ساقتاپ قانا قويماي, ەلدەگى قازىرگى بوتانيكالىق ارالۋاندىقتىڭ جاي-كۇيىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرمىز. ءبىز وسىمدىكتەر ينترودۋكتسياسىنىڭ ەكولوگيالىق نەگىزدەرىن ازىرلەيمىز. نەگە دەيسىز عوي؟ ويتكەنى, قايسىبىر قالانى, ايتالىق, الماتىنى كوگالداندىرۋ ءۇشىن ءبىر نارسە ۇسىنباس بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك فلورادان الىپ كەلگەن وسىمدىكتەردى اۋەلى ءوز باعىمىزدا تەكسەرەمىز. بۇل وسىمدىكتەر قالا كوشەلەرىن جاسىل جەلەككە بولەپ جاسانىپ شىعۋ ءۇشىن دە كەزىندە وسىمدىكتەر اسسورتيمەنتى ارنايى ىرىكتەلگەن بولاتىن. قازىر الماتىنى كوركەيتىپ ءوسىپ تۇرعان 90 ءتۇرلى, ءتىپتى ودان دا كوبىرەك اعاش وسىمدىكتەرى اۋەلگى تامىرىن وسى بوتانيكالىق باقتان تارتقان. ولار ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا ەگىلدى. ورتالىق قازاقستان ءوڭىرىنىڭ قالالارىن كوگالداندىرۋعا ءوز بازامىزدان الىپ, اۋەلى جەزقازعان بوتانيكالىق باعىندا سىناقتان وتكىزىلىپ ارنايى سۇرىپتالىپ سارالانعان ءوز اسسورتيمەنتىمىزدى ۇسىندىق. استانانى كوگالداندىرۋ ءۇشىن اسسورتيمەنت تاڭداۋ ءىسىنىڭ دە بارلىق جاۋاپكەرشىلىك-جۇمىستارىن ءبىزدىڭ ينستيتۋت ءوز موينىنا جۇكتەدى. بۇل جۇمىستى 2002 جىلى ابىرويلى اياقتاعان ەدىك. باتىس قازاقستان ءوڭىرى ءۇشىن دە سولاي جاسالدى. پراكتيكالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى, اسا باعالى ءىس. ءسويتىپ, ينستيتۋتىمىز قازاقستاننىڭ قالالارىن جاسىل جەلەككە مالىندىرىپ كوگالداندىرۋ ىسىنە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. بۇل اعاش ەكتىڭ, ءىس ءبىتتى دەگەن ءسوز ەمەس. ءبىز ناقتى قانداي دا ءبىر وبلىستىڭ نەمەسە ءوڭىردىڭ قالالىق ورتاسىنا ساي كەلەتىن, بەيىمدەلە الاتىن وسىمدىكتەردى ۇسىنامىز.
– ولاي بولسا, الماتى قالاسىن كوگالداندىرۋدىڭ جاي-كۇيىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– مەگاپوليستەگى ەكولوگيالىق احۋال بۇدان 10-15 جىل بۇرىنعىدان مۇلدەم باسقا, ول جىلدان-جىلعا وزگەرە ءتۇسىپ كەلەدى. وسى جانە باسقا جايتتەردى ەسكەرگەندە الماتىعا جاڭا كوگالداندىرۋ سحەماسى قاجەت. قالا بۇگىنگى تاڭدا جاسىل جەلەكتىڭ باس رەكونسترۋكتسياسىنا كىرىسىپ جاتقان كەزدە بۇل ماسەلە وتە كوكەيكەستى. قازىرگى الماتىعا 150 جىلدان اسىپ بارادى. بۇل مۇنداعى وسىمدىكتەردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن تىم ۇزاق مەرزىم. ونىڭ ۇستىنە قالاداعى قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيى بارشامىزعا ءمالىم. جاڭا كوگالداندىرۋ سحەماسىندا قالا اۋماقتارىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى سيپاتتالعان, ءاربىر ەكولوگيالىق احۋالعا ورايلاسقان وسىمدىكتەر اسسورتيمەنتتەرى كورسەتىلگەن كارتالار جاسالعانى دۇرىس. وسىنداي ۇلگى كوگالداندىرۋ نىساندارىن جوبالاۋ جۇمىستارىن ءارى وڭايلاتىپ, وڭتايلاندىرىپ, ءارى ءتيىمدى ەتە تۇسەدى. بۇل قالا اۋداندارىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋى ءۇشىن كەرەك. قالانى كوگالداندىرۋعا قاجەتتى ەكپە ماتەريالدارعا كەلەشەكتى كوزدەي وتىرىپ تاپسىرىس بەرىلگەنى ءجون. الماتىنى جاسىل جەلەكپەن جاڭاشا كومكەرىپ كوركەيتۋدىڭ باس رەكونسترۋكتسياسى وسىنداي بايىپتىلىق تۇرعىسىنان جۇزەگە اسقانى ابزال.
– ەكولوگيالىق جاعداي قالالارىمىزدا عانا ەمەس, بايتاق دالامىزدا, ەلدىڭ كوپتەگەن اۋماقتارىندا دا اسقىنىپ تۇرعان جوق پا. مۇنىڭ ءسىزدىڭ ينستيتۋتقا قاتىستى جاقتارى بار ما؟
– البەتتە. نەگە بولماسىن؟ قازاقستانداعى ەكولوگيالىق جۇيەسى ناشارلاعان ايماقتار ءاردايىم ءبىزدىڭ نازارىمىزدان تىس قالمايدى. بۇلار سونىمەن بىرگە جاھاندىق تۇيتكىلدەر قاتارىنا جاتادى. ايتالىق, ارال تەڭىزى جاعاسىنىڭ قۇرعاۋى. سوسىن سەمەي پوليگونى. ودان سوڭ مۇنايمەن لاستانعان اۋماقتار. بۇل جەرلەردەگى وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ قۇرىلىمى بۇزىلعان, توپىراق قاباتى زاقىمدانعان. وسىعان بايلانىستى ءبىز قىزىلوردا وبلىسىنىڭ, باتىس قازاقستاننىڭ مۇناي ءوندىرۋ قارقىندى ءجۇرىپ, سونىڭ سالدارىنان لاستانىپ جاتقان اۋماقتارىندا جانە سولاردىڭ توڭىرەگىندە فيتومەليوراتسيامەن اينالىسىپ, وسى ورايداعى اۋقىمدى جوباعا قاتىسۋدامىز.
فيتومەليوراتسيا دەگەنىمىز – زالالدانعان جەرلەردى وسىمدىكتەردىڭ كومەگىمەن قالپىنا كەلتىرۋ. ياعني احۋالعا سايكەس وسىمدىكتەر اسسورتيمەنتىن ىرىكتەپ, سول ارقىلى توپىراقتىڭ باستاپقى تابيعي قۇنارىن قايتارامىز. بۇل باعدارلاماعا بەلگىلى ميكروبيولوگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى امانگەلدى سادانوۆ جەتەكشىلىك ەتۋدە. اۋەلى ميكروبيولوگتار ازىرلەگەن شتامداردىڭ كومەگىمەن توپىراق قاباتى وڭدەلەدى. سودان كەيىن ىسكە بوتانيكتەر, ياعني ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ماماندارى كىرىسەدى. ءسويتىپ, تەحنوگەندىك اسەردەن زارداپ شەگىپ شولەيتتەنگەن جەرلەردى ەكولوگيالىق تۇرعىدان قالپىنا كەلتىرۋ ادىستەمەسى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. بۇل كەزەڭدەردىڭ بارلىعى كارتوگرافيالىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءبىر قۋانارلىق جاعداي, ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىن فيتومەليوراتسيالاۋ ايتارلىقتاي تابىستى جۇرگىزىلۋدە.
– ال ەندى عالامدىق اۋا رايىنىڭ جىلىنۋى دا الدىمىزدان ءبىرتالاي تۇيتكىلدى سۇراقتار تارتىپ وتىرعان جوق پا؟
– الەمدەگى اۋا رايىنىڭ جىلىنۋ قارقىنى توتەنشە جوعارى. ءوز ەلىمىزدى عانا الار بولساق, مۇنداعى اۋانىڭ ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋراسى ءاربىر 10 جىل سايىن 0,31 گرادۋسقا كوتەرىلۋدە. سونىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكا اتىراپتارىندا بۇعان دەيىن قالىپتاسقان بارلىق وسىمدىكتەر ارالۋاندىعى مەن ولاردىڭ فيتوتسەنوزدارى مۇلدەم جاڭا تەمپەراتۋرالىق جاعدايعا كىرۋگە ءماجبۇر. بيولوگيالىق تۇرلەر مەن ەكوجۇيەلەر اۋا رايىنىڭ مۇنشالىقتى شۇعىل وزگەرىسىنە بەيىمدەلە المايدى. كليمات قۇرعاقشىلىعى كۇشەيە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن الاڭداتارلىقتاي تومەندەتەدى. بۇعان ءداندى داقىلدار ءتۇسىمىنىڭ ازايا ءتۇسۋى ايعاق. بۇل تۇيتكىل سولتۇستىك جارتىشاردىڭ بارلىق ەلدەرىنە: ورتالىق ازيا وڭىرىنە, رەسەي, ۋكراينا, امەريكا مەن ەۋروپا مەملەكەتتەرى اۋماقتارىنا ورتاق.
مىنە, ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارى وسىناۋ عالامدىق پروبلەمانى شەشۋگە اتسالىسۋدا. وسى جاعدايداعى وسىمدىكتەر الەمىنىڭ احۋالى «كليمات وزگەرىسى كەزىندەگى وسىمدىكتەردىڭ حرونوبيولوگيالىق تالداماسى» دەگەن ىرگەلى ەڭبەكتە ناقتى تالدانىپ, شىنايى كورىنىس تاپتى. ەكوجۇيە مەن وسىمدىكتەرگە كليمات وزگەرىسىنىڭ تيگىزەتىن اسەرى عىلىمي ىزدەنىستەرىمىزدەگى باسىم باعىتقا اينالۋدا. ءبىز قحر-دىڭ بوتانيك-ەكولوگ عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ اۋا رايى جىلىنۋىنىڭ ورتالىق ازيانىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنە ىقپالىن زەرتتەۋ ورايىنداعى جوبانى ورىنداپ جاتىرمىز. ايتايىن دەگەنىم, بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتى ازىرلەگەن ادىستەمەلىك نەگىزدەر وسىمدىكتەر جۇيەسىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى قاداعالاپ نازاردا ۇستاۋعا, تالداۋعا, ءسويتىپ, وسىنىڭ ارقاسىندا تابيعاتتى ءتيىمدى پايدالانۋدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز كەزەگىندە مۇنىڭ ءوزى ۇلان-عايىر كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەدى. ەلدىڭ ەكولوگيالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ورايىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ باستى باعىتتارى ايقىندالىپ, ۇزاق مەرزىمدى كەشەندى حرونوبيولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ باس باعدارلاماسى ازىرلەنۋى كەرەك. وسى سالاداعى مامان كادرلاردىڭ دايارلانۋىن قامتاماسىز ەتۋ دە اۋاداي قاجەت شارتتاردىڭ ءبىرى. ال بۇل كەلەلى دە كوكەيكەستى مىندەتتى شەشۋگە ءبىزدىڭ ينستيتۋتپەن ىنتىماقتاسا وسىمدىكتەر فيزيولوگياسى, جانۋارلار فيزيولوگياسى, زوولوگيا, توپىراقتانۋ, گەوگرافيا, ميكروبيولوگيا, ماتەماتيكا ينستيتۋتتارى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عزي, كازگيپروزەم, كازگيدرومەت, قازاق ەكولوگيا جانە كليمات عزي, ت.ب. ينستيتۋتتار مەن مەكەمەلەر قاتىسۋى ءتيىس. ارينە, بۇل جۇمىستىڭ ءبىر ورتالىقتان, مىسالى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاراپىنان ۇيلەستىرىلىپ وتىرعانى, قارجىلىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلۋى قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
– ايتىپ وتىرعان جايلارىڭىزدىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزدىلىعى مەن كوكەيكەستىلىگىنە ەش كۇمان جوق. وسى ورايدا ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– اتالمىش ماسەلە ەلباسىنىڭ نازارىندا دەسەك تە بولادى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرى قاتارىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋ قاۋىپى اتالعانى بەلگىلى. بۇلار ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان باستى دا باسىم باعىت-باعدارىمىزدى ايقىندادى. وسىمدىكتەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تابيعي جولمەن جاڭارىپ, ەسەلەنىپ وتىراتىن باستى رەسۋرسى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ وسى رەتتەگى عىلىمي- زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ قۇندىلىعى دا سوندا. وسىعان وراي ينستيتۋتتا ورىندالعان جانە ورىندالىپ جاتقان جوبالار, اتاپ ايتقاندا, 11 گرانتتىق جوبا, 2 يننوۆاتسيالىق, وعان قوسا ءبىز ازىرلەگەن تاعى ءبىر اۋقىمدى باعدارلاما – مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى پروبلەماسىن شەشۋگە باعىتتالعان.
مىسالى, ءبىزدىڭ ينستيتۋت قىزىلوردا وبلىسىندا ميا تامىرىن وڭدەيتىن زاۋىت سالۋ جوباسىنا قاتىسۋدا. عالىمدارىمىزدىڭ ميا ءوسىرۋ, ونىڭ پايدالى قاسيەتتەرىن باعالى ءدارى-دارمەكتىك شيكىزات رەتىندە كادەگە جاراتۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك ۇسىنىستارى وسىناۋ ينۆەستيتسيالىق بيزنەس-جوبانىڭ نەگىزىنە الىندى. «بيزنەس-گرۋپپ» جشس-مەن بىرلەسكەن باعدارلامانىڭ بيۋدجەتكە تۇسىرەر كىرىسى دە از بولماس. اماندىق بولسا, زاۋىت بيىل ىسكە قوسىلماق. ال ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى اياسىندا 5 بوتانيكالىق باقتىڭ قاتىسۋى كوزدەلگەن باعدارلاما ازىرلەپ, باستاما كوتەردىك. بۇل باعدارلامانى ۇكىمەت قولدادى. ول قازاقستاننىڭ داقىلدىق وسىمدىكتەرىنىڭ جابايى تۋىستارىن, تەكتەس تۇرلەرىن زەرتتەۋدى ماقسات تۇتقان. ەڭ باستىسى, باعالى تەكتىك رەسۋرستاردىڭ تۇقىمدىق بانكى جاسالماقشى. بۇل جۇمىستى ءبىز ءبىرىنشى رەت قولعا الىپ وتىرمىز. جالپى, تۇقىمدىق بانك قازاق ەگىنشىلىك ينستيتۋتىندا بار. بىراق وندا نەگىزىنەن بيداي, كۇرىش, تارى سياقتى القاپتىق داقىلدار ساقتالۋدا. ءبىز بولساق, ءتۇپ-تۇقيانىنان بەرگى ناعىز جابايى, تابيعاتتا سيرەك ۇشىراساتىن بىرەگەي وسىمدىكتەر بانكىن جاساقتايمىز. جەردىڭ قۇتى سولار. بۇلار سەلەكتسيالىق جۇمىستار ءۇشىن دە پايدالى. كەلەشەكتە بۇل ماتەريالداردان جاڭا سۇرىپتار الىنادى.
ناقتى ىسكە توقتالا كەتسەم, 2013 جىلى قانات قاققان وسىناۋ باعدارلاما اۋقىمىندا ءبىز 5 بوتانيكالىق باق تاراپىنان كۇللى قازاقستان بويىنشا 30-دان استام ەكسپەديتسيا شىعاردىق. ەلدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا ينستيتۋتتىڭ ءوزىنەن عانا 16 ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. رەسپۋبليكانىڭ باتىسى مەن شىعىسى, سولتۇستىگى, ورتالىق قازاقستان, التاي, ىلە, ماڭعىستاۋ – تۇگەل قامتىلدى. بۇل وتە قيىن دا كۇردەلى جۇمىس. 10 كۇنگە, ەكى اپتاعا, ءبىر ايعا كەتەسىز. ءۇيدىڭ بەتىن كورمەيسىز. وسى جۇمىستاردى ءساۋىر ايىندا باستاپ, قارا كۇزدەگى قازاندا ءبىر-اق توقتاپ, ەسەبىمىزدى جازدىق.
– سونىمەن, بۇل ورايدا العا قويىلعان مىندەت ورىندالدى ما؟
– وسى جايعا كىشكەنە تۇسىنىك بەرسەم ارتىق بولماس. كەڭەس ۋاقىتىندا بارلىق تۇقىم ۆاۆيلوۆ اتىنداعى بۇكىلرەسەيلىك ينستيتۋتتا ساقتالاتىن. ول بۇكىل الەمنەن, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان دا جينالىپ الىنعان وتە باي قور. البەتتە, ءبىز قازىر دەربەس مەملەكەتپىز. بۇگىنگە دەيىن ولاردان تۇقىمدى جازدىرىپ الۋعا, ۇنەمى سۇراۋعا تۋرا كەلىپ ءجۇردى. سوندىقتان, الدا وسىنداي تاۋەلدىلىكتى بولدىرماس ءۇشىن وزىمىزدە جاڭاعىداي تۇقىمدىق قور جاساۋ جونىندە ستراتەگيالىق مىندەت قويىلعان ەدى. قانداي دا ءبىر تابيعي ءزىلزالا, جەر سىلكىنىستەرى, ت.ب. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, بىراق ءبىزدىڭ ارقاشان ءوز تۇقىمدىق بانكىمىز بار ەكەندىگى ەندى كوڭىلگە توق. ءبىز ونى ءوز ينستيتۋتىمىزدا – باس ۇيىمدا ساقتايمىز, سونداي-اق تۇگەلدەي قوسالقى نۇسقاسى 5 بوتانيكالىق باقتا بار. ءوزارا الماسىپ تۇرامىز. بىرىمىزدە ءبىر جاعداي بولا قالسا, ەكىنشىمىزدە ساقتالادى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ يگىلىگى, بايلىعى.
– بوتانيكالىق باقتار ينستيتۋت قۇزىرىندا ما؟
– ءيا. 2012 جىلى قازاقستاننىڭ بوتانيكالىق باقتارى مەن دەندرولوگيالىق ساياباقتارىنىڭ كەڭەسى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل كەڭەسكە مەن جەتەكشىلىك ەتەمىن. بۇعان جوعارىدا اتالعان بەس بوتانيكالىق باق, دەندروساياباق, ورمان پيتومنيگى كىرەدى. ەندى وسى قۇرامعا شىمكەنت دەندرولوگيالىق ساياباعى مەن تۇركىستان بوتانيكالىق باعىن دا قوسۋ ويداعى شارۋا. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان رەسەي جانە بەلورۋسسيامەن قاتار بوتانيكالىق باقتاردىڭ حالىقارالىق كەڭەسىنە مۇشەمىز.
– بايقايسىز با, اڭگىمەمىز الماتىنىڭ بوتانيكالىق باعىنا اينالىپ سوعا بەرەتىن سياقتى. باس باقتىڭ جاي-كۇيىن, كەلەشەگىن وقىرمان قاۋىم دا بىلۋگە قۇشتار.
– توقسانىنشى جىلدارى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءبىراز ناشارلاعانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. وسى ونشاقتى جىلدا بوتانيكالىق باقتىڭ ءجۇدەڭكىرەپ كەتكەنى دە راس. ءبىزدىڭ 104 گەكتار اۋماقتاعى ءىنجۋ-مارجانداردىڭ ەرەكشەلىگى سول, ولار ءتىرى كوللەكتسيالار, ءارى الماتىنىڭ وتتەگىمەن تىنىس الىپ جاتقان وكپەسى عوي. قوراپتارعا سالىپ قويا سالاتىن ەمەس, توپىراعىن قوپسىتىپ, قۇنارلاندىرىپ, ۋاقتىلى سۋارىلۋىن, كۇتىپ-باپتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. كوللەكتسيالىق قورلاردى بايىتىپ, جاڭا وسىمدىك تۇرلەرىن ەنگىزىپ تۇرۋ قاجەت.
قازىر ارنايى ورىنجايلاردىڭ جوقتىعىنان جوعارى تۇتىكشەلى وسىمدىكتەردىڭ 255 مىڭ ۇلگىسىن, ساڭىراۋقۇلاق تۇرلەرىنىڭ 150 مىڭ ۇلگىسىن, قىنا تەكتەستەردىڭ 600 ءتۇرىن جيناقتاعان گەرباري قورىنىڭ جانە قازبا وسىمدىكتەردىڭ 500-دەن استام جيىنتىعىن بىرىكتىرگەن پالەوبوتانيكالىق قوردىڭ بىرەگەي كوللەكتسيالارىنا كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. بۇل كوللەكتسيالاردى ساقتاپ قالىپ, ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن باس بوتانيكالىق باق اۋماعىندا بارلىق ستاندارت-تالاپتارعا ساي, كەمىندە 3000 شارشى مەتر الاڭدىق جەكە زاماناۋي عيمارات سالىنۋى ءتيىس.
البەتتە, ءبىز بوتانيكالىق باقتاردى ستراتەگيالىق نىساندار رەتىندە ايقىنداپ وتىرمىز. بيىل قارجىلاندىرۋ لايىقتى دارەجەدە بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سولاي بولعان جاعدايدا اۋماقتى ءبىرشاما اباتتاندىرىپ, بىرقاتار رەكونسترۋكتسيالار جۇرگىزىپ الار ەدىك. بۇگىنگى تاڭدا باس بوتانيكالىق باقتاعى وسىمدىكتەر كوللەكتسياسىن سۋارۋدا سۋ تاپشىلىعىمەن بەتپە-بەت كەلۋدەمىز. قالالىق سۋ قۇبىرلارى مەكەمەسى مۇلدەم سۋسىز قالدىرۋدان دا تايىنار ەمەس. داتكە قۋات جالعىز ارتەزيان قۇدىعىمىز بار. بۇل قيىندىقتان قۇتقاراتىن ءبىر عانا جول – باس باۋ-باقتى دەربەس ارتەزياندىق سۋارۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ. ول ءۇشىن كەمىندە بەس ارتەزياندىق قۇدىقتى ىسكە قوسۋ قاجەت. وسى جانە باسقا دا تۇيتكىلدەردىڭ شەشىلۋى, سايىپ كەلگەندە, قارجىعا تىرەلەدى. كوللەكتسيالىق قورلارىمىزدى ساقتاۋ مەن دامىتۋ, بوتانيكالىق باقتارىمىزدى كورگەندە كوز توياتىنداي ەتىپ كوركەيتۋ ورايىنداعى باعدارلامامىزدى ۇكىمەت دەڭگەيىندە ماقۇلداتۋ جولىندا ارەكەت ەتۋدەمىز. بۇل باعدارلامانىڭ ىسكە اسۋى كەمىندە 300 ميلليون تەڭگەنى قاجەت ەتەدى. وسىلايشا, بازالىق, گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتا الساق, قازاقتىڭ دالاسى مەن قالاسىنىڭ جاسىل جەلەگى دە جايقالا تۇسپەك. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ وسىمدىك الەمى تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانسا, سول عاجايىپ الەم تۇرلەنە تۇلەپ, بوتانيكالىق باقتارىمىزدىڭ دا باعى جاناتىنىنا ءبىز كەپىلمىز.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
