وداقتىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى اقش ءبىرىنشى بولىپ ارەكەت ەتە باستادى. ۆاشينگتون اكىمشىلىگى «اراب ناتو-سىن» قۇرۋ ىسىنە 2018 جىلى كىرىستى. 2020 جىلعى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا اقۇيدىڭ بۇرىنعى باسشىسى دونالد ترامپ «NATOME» (تاياۋ شىعىس ناتو-سى) يدەياسىن كوپشىلىككە ۇسىندى.
بۇل يدەيانى يوردانيا كورولى ابداللا II بيىلعى 24 ماۋسىمدا امەريكالىق CNBC ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا تىلگە تيەك ەتتى. ابداللا II ناتو-عا ۇقساس تاياۋ شىعىس اسكەري وداعىنىڭ قۇرىلۋىن قولدايتىنىن ءبىلدىرىپ, مۇنداي وداقتى قۇرۋ ءۇشىن «كوزقاراس پەن ميسسيا وتە ايقىن بولۋى كەرەك جانە ونىڭ ءرولى جاقسى انىقتالۋى كەرەك, ايتپەسە, ءبارى شاتاسىپ كەتەدى» دەپ اتاپ ءوتتى.
ساياسي ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, يوردانيا كورولىنىڭ تاياۋ شىعىس اسكەري وداعىن قولداۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. وداق قۇرىلسا, بىرىنشىدەن, سيريانىڭ وڭتۇستىگىندەگى يران مەن ونىڭ وداقتاس كۇشتەرىنىڭ ىقپال ەتۋ اياسى السىرەيدى. ەكىنشىدەن, رەسەي-ۋكراينا سوعىسىن ءوز پايداسىنا قولدانىپ, سيريادان كەلەتىن ەسىرتكى مەن قارۋ-جاراق كونترابانداسىن شەكتەۋ قولعا الىنادى.
اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستا باسقا ەلدەردىڭ ىقپالىن جويۋ ماقساتىندا ناتو-عا ۇقساس ۇيىم نەمەسە تاياۋ شىعىس ستراتەگيالىق كواليتسياسى سەكىلدى ءتۇرلى اسكەري وداق قۇرۋعا تالپىنعان. بىراق بۇدان ازىرگە ناتيجە جوق. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, يوردانيا كورولى ابداللا II قايتا كوتەرگەن باستاما ءدال قازىر پايداسىن بەرمەيدى. ايماقتىق جانە حالىقارالىق وداقتار مەن تاياۋ شىعىستاعى كوپتەگەن ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى دجو بايدەن اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعاننان كەيىن وزگەرگەنى بەلگىلى. سوندىقتان يوردانيا كورولىنىڭ اسكەري وداق قۇرۋ تۋرالى پىكىرى ۋاقىت جاعىنان كەش جانە قازىرگى الەمدىك ساياسي وقيعالار وداقتىڭ قۇرىلۋىنا كەدەرگى دەپ ەسەپتەيدى.
ماسەلەن, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جاقىندا سيريامەن قارىم-قاتىناسىن جاڭارتتى. ءوز كەزەگىندە باشار اساد 2011 جىلدان بەرى اراب ەلدەرىنە جاساعان العاشقى ساپارىن وسى ءباا-دەن باستادى. سونىمەن قاتار رەسمي ابۋ-دابي تاياۋ شىعىستاعى بەلسەندى ەل رەتىندە 26 ماۋسىمدا يزرايلمەن ايماقتىق اسكەري وداققا قارسى ەكەنىن رەسمي تۇردە جاريالادى. بۇل تۋرالى امەريكالىق The Wall Street Journal باسىلىمى ءباا ايماقتىق اسكەري وداق نەمەسە ىنتىماقتاستىقتىڭ قولداۋشىسى ەمەس ەكەنىن جازدى.
بۇدان بولەك ەر-رياد-تەگەران جەلىسىندەگى جاقىنداسۋ مەن يراك پرەمەر-ءمينيسترى مۇستافا ءال-كازەميدىڭ 25-26 ماۋسىمدا ساۋد ارابياسىنا جاساعان ساپارىنان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. 2021 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى يران مەن ساۋد ارابياسى قايراتكەرلەرى اراسىندا تىكەلەي كەلىسسوزدەر وتكىزگەن يراك پرەمەر-ءمينيسترى كازەمي ايماققا ساپارى كەزىندە ساۋد ارابياسىنان كەيىن يرانعا بارىپ, پرەزيدەنت يبراحيم رەيسيمەن كەزدەستى. كازەمي تەگەراندا رەيسيمەن ورتاق ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى تىنىشتىق پەن يەمەندەگى اتىستى توقتاتۋ تۋرالى ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەنىن جەتكىزدى. بۇعان قاتىستى يراكتىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كازەميدىڭ ساۋد ارابياسى مۇراگەر حانزاداسى مۇحاممەد بەن سەلمانعا حابارلاما جولداعانى تۋرالى اقپارات تارادى.
يراننىڭ ايماق ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ جاقسارۋى تاياۋ شىعىس ناتو-سى يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى قيىنداتادى. وسىعان سايكەس, يزرايل قورعانىس ءمينيسترى بەنني گانتس مالىمدەمە جاريالاعان. سونداي-اق ەلدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تەل-اۆيۆ پارسى شىعاناعى ەلدەرىندە سوڭعى اپتالاردا يراننىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ ءۇشىن الدىڭعى قاتارلى رادار جۇيەلەرىن ورناتتى دەگەن حابار تارالا باستادى. دەمەك يزرايل اقش باستاماسىمەن تاياۋ شىعىستا قورعانىس وداعىن قۇرۋ ءۇشىن وزدىگىمەن ىسكە كىرىسكەنى بايقالادى.
ساراپشىلار جوعارىدا اتاپ وتكەن مالىمدەمەلەر اقش-تىڭ يران قاۋپىنە قارسى يزرايلمەن بىرىگە وتىرىپ, جاڭا اسكەري وداق قۇرۋعا نيەتتى ەكەنىن كورسەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار تاياۋ شىعىس ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ ءوزارا ساپارلارى يران جانە يزرايل مەن اقش اراسىنداعى شيەلەنىس قايتادان ورشىگەن كەزدە جۇرگىزىلگەنىن, بىراق سوڭعى ۋاقىتتا يران مەن پارسى شىعاناعىنداعى اراب ەلدەرى اراسىندا ءوزارا شيەلەنىستىڭ تومەندەۋى بايقالعانىن ايتىپ وتىر. وسى ورايدا امەريكالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, وتكەن ناۋرىز ايىندا ۆاشينگتون اكىمشىلىگى مىسىردىڭ شارم-ءال-شەيح قالاسىندا امەريكالىق جانە يزرايلدىك جوعارى لاۋازىمدى باسشىلارى, اراب جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسىرىن وتىرىس وتكىزىپ, وندا يرانعا قارسى وداق ماسەلەسى تالقىلانعان.
الايدا يراننىڭ ايماق ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ قالىپقا كەلگەنىن ەسكەرسەك, ومان, قاتار جانە يراك ەلدەرىن يرانعا قارسى باعىتتالعان وداققا كىرۋى ەكىتالاي. سەبەبى بۇل ەلدەر مەن يران اراسىندا ستراتەگيالىق, ەكونوميكالىق, قاۋىپسىزدىك جانە ىسكەرلىك قاتىناستار بار. سونىمەن قاتار مىسىر دا يران ءوزىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى دەپ ەسەپتەمەيدى.
اۋەلى اقش, سودان كەيىن يوردانيا تاراپىنان ايتىلعان تاياۋ شىعىستا ناتو-عا ۇقساس اسكەري وداق قۇرۋ يدەياسى يراننىڭ ايماقتاعى ىقپالىن جويۋدى, سونداي-اق لاڭكەستىك ۇيىمدارمەن كۇرەسۋدى ماقسات ەتەدى. دەگەنمەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ وزگەرۋى جانە يراننىڭ كەيبىر ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى بۇل يدەيا ءسوز جۇزىندە قالاتىنىن كورسەتەتىندەي.
ءمادينا امانبەكقىزى,
جۋرناليست