– ساعيلا ەسىمسەيىتقىزى, بۇگىنگى تاڭدا ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆ مەكەمەسىنىڭ ماقسات-مۇددەسى جايلى از-كەم توقتالىپ وتسەڭىز.
– مەكەمەنىڭ وتكەنىنە توقتالار بولسام, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ءارحيۆى 2006 جىلدىڭ 19 شىلدەسىندە ۇكىمەتتىڭ №692 قاۋلىسى نەگىزىندە قۇرىلعان. جالپى اۋماعى – 12725,8 ش/م, پايدالى الاڭى – 9260 ش/م, ونىڭ ىشىندە – 3260.06 ش/م مۇراعات قويمالارى بار. مەكەمەنىڭ باستى مىندەتى – باستاپقى كاپيتالىندا مەملەكەتتىك مەنشىك ۇلەسى بار ورگاندار مەن ۇيىمدار, ۇلتتىق كومپانيالار مەن اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ قۇجاتتارىن ساقتاۋ. ءدال قازىر ۇلتتىق ارحيۆ قورىندا 417 363 ساقتاۋ بىرلىگى نەگىزىندە, 277 قور ساقتالۋدا. بۇلاردىڭ قاتارىندا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مۇراعات قورلارى, جوعارعى كەڭەس, پارلامەنت, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى, ۇكىمەت اپپاراتى, باس پروكۋراتۋرا, ادىلەت, ترانسپورتتىق قۇرىلىس, بايلانىس, ەكونوميكا, ساۋدا, اۋىلشارۋاشىلىق, تۇرعىن ءۇي مەن تەرريتوريالاردىڭ قۇرىلىسى, ەكولوگيا مەن تابيعي رەسۋرستار, ءبىلىم, مادەنيەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ, گەولوگيا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ونەركاسىپ مينيسترلىكتەرى جانە ولارعا باعىنىستى ۇيىمداردىڭ قورلارى ساقتالۋدا.
– ۇلتتىق ارحيۆتە جوعارىدا ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ رەسمي قۇجاتتارىنان باسقا, ەلىمىزدىڭ بەلگىلى تۇلعالارىنا قاتىستى جادىگەرلەر دە ساقتالاتىنىن بىلەمىز. سول تۋرالى ايتا كەتسەڭىز...
– قازىر ارحيۆىمىزدە الكەي مارعۇلان, جۇمابەك تاشەنوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, ماقسۇت نارىكباەۆ, اكىم تارازي, قويشىعارا سالعارا ۇلى, نۇرعوجا وراز, كاري ءابيتوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, ءىليا جاقانوۆ, الىبەك اسقاروۆ, باقىتجان ەرتاەۆ, جانداربەك مالىبەكوۆ, سوۆەتحان يگىباەۆ قاتارلى ەلۋدەن استام بەلگىلى تۇلعالاردىڭ قۇندى قۇجاتتارى تۇراقتى ساقتاۋعا قابىلدانعان. بۇل جۇمىس ءالى دە جالعاسىن تابادى.
– ۇلتتىق ارحيۆ قورىندا قازاق تاريحىنا بايلانىستى شەت ەلدەردەن جەتكىزىلگەن قۇندى قۇجاتتار بار ما؟
– سوڭعى جىلدارى «ارحيۆ – 2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ەگيپەت, اقش, قىتاي, تۇركيا, رەسەي, ماجارستان, فرانتسيا, ارمەنيا, يسپانيا, وزبەكستان, پولشا, مىسىر سەكىلدى مەملەكەتتەردەن ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىسى بار تۇپنۇسقا قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى اكەلىندى. اتاپ ايتقاندا, 2018 جىلى مامىر ايىندا تۇركيادان وسمان يمپەرياسىنىڭ ورتاازيالىق حاندىقتارمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمە نۇسقاسى تارتۋ ەتىلدى. بۇل قۇجاتتار اراسىندا 1700 جىلدارى قازاق بيلەۋشىسى قايىپ مۇحاممەد حاننىڭ جوڭعارلاردى جەڭگەنى جايلى ءسۇيىنشى حاباردى اراب ارپىمەن جازىپ سۇلتان III احمەتكە جىبەرگەن حاتى ساقتالعان.
بيىلدىڭ وزىندە ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى تۇركيا استاناسى – انكارا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆتە, تۇركيا رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تۇرىك ديپلوماتيالىق ارحيۆىندە جانە ۇلتتىق قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري تاريح ارحيۆىندە بولىپ, ەل تاريحىنا قاتىستى 1000-عا جۋىق پاراقتان تۇراتىن 90-نان استام قۇجاتتى الىپ كەلدى.
سونىمەن قاتار ماماندارىمىز گەرمانيانىڭ بەرلين, درەزدەن ارحيۆتەرىندە جانە سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك تاريحي ارحيۆىندە بولىپ, ول جەردە ساقتالعان ماڭىزدى قۇجاتتارمەن تانىسۋىنىڭ ناتيجەسىندە, ەلىمىز رەسەي يمپەرياسى قۇرامىندا بولعان كەزدەگى تاريحىنا قاتىستى قۇندى قۇجاتتار جانە ءحVى عاسىرعا جاتاتىن كونە كارتالاردىڭ سيپاتتاماسىن تاپتى. سونداي-اق ومبى وبلىسى تاريحي ارحيۆىنە جۇرگىزىلگەن عىلىمي ىزدەنىستە ناتيجەلى بولدى. بۇل جەردەن ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاق-ورىس قاتىناستارى, ورتا جۇزدە حاندىق بيلىك جويىلعاننان كەيىنگى قازاق دالاسىندا جاڭادان قۇرىلعان اكىمشىلىك بىرلىكتەر تۋرالى تىڭ قۇجاتتار تابىلدى. سونىمەن قاتار ءحىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن اراب عالىمى ءال-ءيدريسيدىڭ «سۋرات ال-ارد» اتتى گەوگرافيالىق كارتاسى ءتارىزدى قۇندى مۇرالاردى قوردان كورە الاسىز.
– شەتەلمەن بايلانىستارىڭىز ويداعىداي سياقتى, ال ەل ىشىندە ارحيۆ ىستەرىن ناسيحاتتاۋدىڭ جايى قالاي؟
– ۇلتتىق ارحيۆ ءىسىن ەل ىشىنە ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا: «قازاقستان استانالارى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك حرونيكاسى: وقيعالار مەن فاكتىلەر (1991-2011 ج.ج.)», «ارحيۆ ءىسى سالاسىنداعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر, عىلىمي-ادىستەمەلىك قۇجاتتار جيناعى (2010-2020 ج.ج.)» قاتارلى مۇراعاتتىق قۇجاتتار جيناعىن باسىپ شىعاردىق. سونىمەن قاتار كونە شاعاتاي تىلىندە جازىلعان كەنەسارى حان مەن مۇستافا شوقايدىڭ حاتتارىن اۋدارىپ باسپاسوزگە جاريالادىق. ارحيۆتەگى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جەكە قورىن زەرتتەپ, «اقسەلەۋدىڭ اسىل مۇراسى» اتتى جيناق جانە ەسكى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن ەلوردا تاريحىنا قاتىستى البوم جارىق كوردى. شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن قۇجاتتاردى قۇراستىرىپ «وتانىنا ورالعان قۇجاتتىق قازىنا» جيناعىنىڭ ءبىرىنشى تومى شىعارىلدى. ەكىنشى تومى جيناقتالىپ, باسپاعا ازىرلەنىپ جاتىر. بىلتىر ناۋرىز ايىندا ۇلتتىق ارحيۆ جانىنان عىلىمي كەڭەس قۇرىلىپ, بيىل ونىڭ ەكى وتىرىسى ءوتتى. سونداي-اق مەكەمە ءوزىنىڭ الدىنا قويعان وقۋ, ادىستەمەلىك جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن مەموراندۋم جاساستى.
– ءدال قازىر ەلىمىزدە ارحيۆ ءىسى بويىنشا شەشىمىن تاپپاي تۇرعان قانداي ىستەر بار؟
– سوڭعى ۋاقىتتا ۇكىمەت تاراپىنان ارحيۆ سالاسىن دامىتۋعا كوپتەگەن ىزگى قادامدار جاسالۋدا. ماسەلەن, 2020 جىلدان باستاپ 22 جەلتوقسان رەسمي تۇردە «ارحيۆشىلەر كۇنى» بولىپ بەكىتىلىپ, «ارحيۆ سالاسىنىڭ ۇزدىگى» اتتى توسبەلگىسى تاعايىندالدى. ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ 15 جىلدىعى اياسىندا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان بىلىكتى ماماندارىمىز وسى توسبەلگىمەن ماراپاتتالدى. ال بىلىكتى مامان, كاسىبي شىڭدالعان شەبەر ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى بولۋ ءۇشىن ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, قايتا دايارلاۋ ءىسى ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇر. قازىرگى ۋاقىتتا ارحيۆشىلەردى ارنايى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى ەلىمىزدە جەتىسپەيدى. ارحيۆ سالاسى كادرلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ, ونىڭ ىشىندە سالالىق ماماندىقتار بويىنشا – رەستاۆراتور, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە اۋديوۆيزۋالدى قۇجاتتاردى وڭدەۋ بويىنشا ماماندار قاجەتى ەكەنى بايقالادى.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
