– قۇرمەتتى عالىمجان ولجا ۇلى, سوڭعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى ەكى مارتە كوتەردى. ال كەيىنگى جولى ونى وزگەرىسسىز ساقتاپ قالدى. مۇنداي شەشىم قابىلداۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– بۇل شەشىم وسى جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جۇرگىزىلگەن بولجامدىق راۋندتىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە قابىلداندى. ءبىز ينفلياتسيا ءوسىپ, جىل سوڭىنا قاراي 13-15 پايىز دەڭگەيىندە قالىپتاسادى دەپ بولجاپ وتىرمىز.
2022 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ قارجى نارىعىنا قىسىمنىڭ ايتارلىقتاي كۇشەيۋىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە ينفلياتسيا ۇدەي تۇسكەنىن ەسكەرگەن ءجون. رەسەي فەدەراتسياسىنا قارسى سانكتسيالارعا بايلانىستى جاھاندىق جەتكىزىلىم تىزبەگىندەگى پروبلەمالاردىڭ كۇردەلەنۋى الەمدەگى ءوندىرىس قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلىپ وتىر. شەشىم قابىلداعاندا ءبىز وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرەمىز.
ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە ينفلياتسيانى باسەڭدەتۋ ماقساتىمەن ينفلياتسيامەن كۇرەس جانە ەكونوميكانىڭ ءوسۋى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز بازالىق مولشەرلەمەنى 14 پايىز دەڭگەيىندە ساقتاپ قالدىق.
بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جوعارى بولۋى كونترتسيكلدىك بيۋدجەت ساياساتىمەن جانە سىرتقى ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ السىرەۋىمەن بىرگە 2023 جىلى ينفلياتسيانىڭ 7,5-9,5 پايىزعا دەيىن باياۋلاۋىنا ىقپال ەتەدى.
– ال رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ينفلياتسيا مەن گەوساياسي فاكتورلارعا قاراماستان, بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ باعىتىن ۇستاندى. نەلىكتەن ءبىزدىڭ ۇلتتىق بانك, كەرىسىنشە, اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتايتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى؟
– كەيبىر ساراپشىلاردىڭ قازاقستان مەن رەسەي ورتالىق بانكتەرىنىڭ بازالىق مولشەرلەمەلەرىن سالىستىراتىنى راس. رەسەي بانكى بيىل اقپان ايىندا نەگىزگى مولشەرلەمەنىڭ 9,5 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن – ەكى ەسە ارتۋىنان كەيىن ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنان بولىپ جاتقان دەفلياتسيالىق پروتسەستەردى ەسكەرە وتىرىپ, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونى 9,5 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. سونداي-اق رەسەيدە بىرنەشە اپتادان بەرى دەفلياتسيا بايقالىپ وتىر, ماۋسىمدىق تۇزەتىلگەن ينفلياتسيا سوڭعى ۋاقىتتا مەجەلەنگەن دەڭگەيدەن ايتارلىقتاي تومەن بولدى, بۇل رەتتە مولشەرەلەمەنى قارقىندى تومەندەتۋ – زاڭدى قۇبىلىس.
رەسەيدەگى جاعدايعا قاراعاندا, قازاقستاندا رەتسەسسيا كۇتىلمەيدى, كەرىسىنشە, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ, سۇرانىستىڭ ءوسۋى جاعدايىندا قوسىمشا فيسكالدىق يمپۋلس اياسىندا ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ ودان ءارى كۇشەيۋى كۇتىلىپ وتىر. وسى ورايدا رەسەي مەن قازاقستانداعى بازالىق مولشەرلەمەلەردى سالىستىرۋ دۇرىس ەمەس.
– كەيبىر ساراپشىلار بازالىق مولشەرلەمە كوتەرىلسە دە, ونىڭ ايتارلىقتاي ناتيجەسى بولمادى دەپ سانايدى. ينفلياتسيانىڭ ءوسۋ قارقىنى دا تەز بولدى. سوندا بۇل شارا شىنىمەن ءتيىمسىز بولىپ شىقتى ما؟
– ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىندە اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزە وتىرىپ, ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ينفلياتسيالىق ماقساتقا قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى. ماكروەكونوميكادا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ بىردەن ناتيجە بەرمەيتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ۇلتتىق بانكتىڭ اعىمداعى شەشىمى ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتقا بىردەن ەمەس, بىرنەشە ايدىڭ كولەمىندە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان.
ۇلتتىق بانك ورتا مەرزىمدى نىسانالى باعدارلاردان بولجاناتىن ينفلياتسيا تراەكتورياسىنىڭ الشاقتىعىن قىسقارتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلداپ وتىر, ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋدىڭ ءمانى دە وسىندا.
ازىرگە ءبىز ستاۆكانى تومەندەتۋگە سەبەپ كورىپ وتىرعان جوقپىز. مولشەرلەمە 2024 جىلدىڭ اياعىندا تارگەتتەلەتىن دياپازونعا جاقىندايتىن تراەكتورياعا سايكەس ينفلياتسيا دەڭگەيى ازايعان جاعدايدا تومەندەيدى.
– بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ ەكونوميكانى كرەديتتەۋ ءۇشىن ءتيىمسىز دەگەن پىكىر بار. ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى نەسيەلەۋ قانشالىقتى تومەندەگەنىن انىقتاۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر تالداۋ جاسادى ما؟ ستاتيستيكا بۇل تۋرالى نە ايتادى؟
– نەگىزى, ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ماسەلەلەرى – قارجىلىق رەتتەۋ جانە قارجى نارىقتارىن دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرەتىندە. ۇلتتىق بانك ءوز تاراپىنان 2021 جىلدىڭ شىلدە ايىنان اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋ تسيكلىن باستادى. ەگەر بەرىلىپ جاتقان جاڭا نەسيەلەردى قاراستىراتىن بولساڭىز, ونىڭ كولەمى, اسىرەسە بيزنەسكە بەرىلىپ جاتقان نەسيەلەر, ايتارلىقتاي قوماقتى. مىسالعا, وتكەن جىلدىڭ وزىندە بيزنەسكە بەرىلگەن جاڭا كرەديتتەر 20,3 پايىزعا ءوسىپ,11,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتتى. ەكونوميكاعا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ جالپى كولەمى 24,8 پايىزعا, 19,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ياعني نەسيەلەندىرۋ ازايعان جوق. ال ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – بەرىلەتىن نەسيەنىڭ سانىن ەمەس, ساپاسىن ارتتىرۋ. ەسىڭىزدە بولسا, وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن ەل ەكونوميكاسى قارقىندى ءوسىپ, حالىققا نەسيە بەرۋ ۇدەي تۇسكەن. بىراق ودان ساپالى ناتيجە شىعا قويعان جوق.
ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمە بويىنشا شەشىم قابىلداعاندا ينفلياتسيامەن كۇرەس پەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ەسكەرە وتىرىپ, ينفلياتسيانى تومەندەتۋ بويىنشا نەعۇرلىم يكەمدى ستسەناريدى تاڭدادى.
– قازىر ۇلتتىق بانككە قوس ماندات بەرۋ ماسەلەسى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. بۇعان قاتىستى ۇستانىمدارىڭىز قانداي؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتىندە ينفلياتسيانىڭ ماقساتتى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن نەمەسە ونى تىكەلەي ىنتالاندىراتىن تەتىكتەر جوق.
الەمدىك تاجىريبەدە, شىنىمەن دە, ورتالىق بانكتەردىڭ قوس (كوپ) مانداتتى قولدانۋ تاجىريبەسى بار. الايدا بۇل ينفلياتسياسى بۇرىننان تومەن ءارى تۇراقتى دامىعان ەلدەرگە عانا ءتان. سونداي-اق كوپ جاعدايدا مۇنداي ورتالىق بانكتەردىڭ باستى ماقساتى – باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, ال ەكونوميكالىق ءوسۋ (ەكونوميكالىق ساياسات) مانداتى ەكىنشى ورىندا قالادى.
قازىر ەلىمىزدە جوعارى ينفلياتسيا ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدا ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن تۇراقتاندىرۋشى ءرولىن ساقتاپ قالۋى الدەقايدا ماڭىزدى.
– نەلىكتەن ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىستى تىكەلەي باعامىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرمايدى؟
– ۇلتتىق بانك ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ ەركىن وزگەرمەلى قاعيداتتارىن ۇستانادى.
ماۋسىم ايىندا ءرۋبلدىڭ باعاسى بارلىق ۆاليۋتاعا, ەڭ الدىمەن, اقش دوللارىنا قاتىستى ايتارلىقتاي نىعايدى. وسىنداي نىعايۋ رەسەي فەدەراتسياسىندا ەنگىزىلگەن كاپيتال قوزعالىسىن شەكتەۋ شارالارى, ەنەرگيا رەسۋرستارىن قوسا العاندا, نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ جوعارى باعالارى اياسىندا, يمپورتتىڭ ايتارلىقتاي قىسقارۋىمەن بىرگە ورىن الدى. بۇرىن ەنگىزىلگەن ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەردىڭ ايتارلىقتاي جەڭىلدەۋىنە قاراماستان, رەسەي ءرۋبلى مۇناي مەن گازدىڭ جوعارى باعاسى مەن يمپورتتىڭ تومەن كولەمى اياسىندا نىعايۋىن جالعاستىردى.
ءوز كەزەگىندە, تەڭگەنىڭ رەسەي رۋبلىنە قاتىستى ايىرباس باعامى تىكەلەي قالىپتاسپايدى, ول تەڭگە مەن ءرۋبلدىڭ دوللارعا قاتىستى باعامىنا قاراي جەكەلەي قالىپتاسادى. تەڭگە/رۋبل نارىعى دەربەس قالىپتاسۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق تەڭەسۋى قاجەت. ال قازىر ءبىزدىڭ رەسەيدەن اكەلەتىنىمىز رەسەيگە اپاراتىنىمىزدان الدەقايدا كوپ جانە ءبىزدىڭ تاۋار ساتۋشىلارىمىز ءوز تاۋارلارىن رەسەيگە ساتقاندا تەڭگەگە ەمەس, ۆاليۋتاعا ساتقاندى تاڭدايدى. سوندىقتان تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس تومەن.
قۇبىلمالى ايىرباس باعامى ساياساتىن ۇستانۋ – تەڭگەرىمسىزدىكتەردىڭ جيناقتالۋىن بولدىرمايدى جانە سونىمەن قاتار ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان رۋبلمەن نەمەسە كەز كەلگەن باسقا ۆاليۋتامەن پاريتەتكە اسەر ەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامى بويىنشا كەز كەلگەن امالدى جاساۋعا جول بەرىلمەيدى.
– دوللار باعامى نارىق شارتىنا قاراي قالىپتاسىپ وتىر ما جانە ۇلتتىق بانك بۇعان راسىمەن ارالاسپاي ما؟
– ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيالاردى جانە ۆاليۋتا نارىعىندا جۇرگىزىلگەن بارلىق وپەراتسيا تۋرالى اقپاراتتى ايدىڭ سوڭىندا اشىپ كورسەتەدى. ۇلتتىق بانك ىشكى ۆاليۋتا نارىعىندا جۇرگىزىلگەن وپەراتسيالاردىڭ كولەمىن جانە ولاردى جۇرگىزۋ سەبەپتەرىن جاريالاپ وتىرادى. سونىمەن قاتار تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلۋ سەبەپتەرىن دە ۇزدىكسىز ءتۇسىندىرىپ كەلەمىز.
بۇل رەتتە قارجىلىق تۇراقتىلىققا قاۋىپ-قاتەرگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك باعامنىڭ شامادان تىس قۇبىلمالىلىعى كەزىندە ۆاليۋتالىق ساۋدا-ساتتىققا ارالاسۋ قۇقىعىن ساقتايدى.
بۇعان دەيىن ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي مالىمدەمەلەرىندە ايتىلعانداي, قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلمالىلىعى گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە, ىشكى قاتىسۋشىلاردىڭ كۇتۋلەرىنە جانە الەمدىك نارىقتارداعى جاعدايعا بايلانىستى بولادى.
– قازىر الەمدە كۇردەلى گەوساياسي جاعداي قالىپتاستى, جاعداي تەز وزگەرىپ جاتىر. رەتتەۋشى جانە تۇتاستاي العاندا ءبىزدىڭ قارجى جۇيەمىز جاڭا سىناقتارعا دايىن با؟
– ءيا, ءبىز قيىن سىن-قاتەرلەرگە كەزىگىپ وتىرمىز, بىراق قارجى جۇيەسى ولارعا توتەپ بەرىپ, قيىندىقتاردى تابىستى ەڭسەرىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىز قابىلداعان شارالار اقپان ايىندا بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن وقيعالار كەزىندە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋعا سەپ بولدى.
بولاشاقتا ءبىزدى نە كۇتىپ تۇرعانىن قازىر ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايتىنى انىق, بىراق جاعداي ءبىرشاما تىنىش. ءبىز ءبارىمىز قيىندىقتار مەن تاۋەكەلدەردى كورىپ وتىرمىز, قارجىلىق ينستيتۋتتارىمىز تۇراقتى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ قارجى جۇيەمىزدە نە بولىپ جاتقانىنا ەرەكشە الاڭداۋدىڭ ءجونى جوق. راس, كوپتەگەن سىناق, تاۋەكەل بار. بىراق ءبىز كەز كەلگەن قۇبىلىسقا دايىنبىز.
ءبىز جاعدايدى ۇنەمى باقىلاپ وتىرامىز, جاڭا سانكتسيالاردى, باسقا ەلدەردەگى شەشىمدەردىڭ ەكونوميكامىز بەن قارجى جۇيەمىزگە اسەرىن ساراپتايمىز. ۇلتتىق بانكتە وتە ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ماماندار جۇمىس ىستەيدى جانە ولاردىڭ بارلىعى ءوز ىسىنە ادال. قارجىلىق جانە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قۇرال مەن رەسۋرس جەتكىلىكتى.
ءبىز اشىق كوممۋنيكاتسيالىق ساياساتتى ۇستانۋدى جالعاستىرامىز, نارىقتىڭ كاسىبي قاتىسۋشىلارى نە ىستەپ جاتقانىمىزدى جانە ونى قالاي قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسىپ جاتقانىمىزدى ءتۇسىنۋى ءۇشىن شەشىمدەرىمىزدىڭ لوگيكاسىن مەيلىنشە تەز اشىپ كورسەتۋگە تىرىسامىز. مەنىڭشە, قازىرگى جاعدايدا بۇل وتە ماڭىزدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسەكەن
كارىباي مۇسىرمان,
«Egemen Qazaqstan»
