سترەستىك اكتيۆ دەگەن نە؟
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى ازىرلەنىپ, وعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قول قويدى.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, تۇزەتۋ ەنگىزۋدىڭ ماقساتى – سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىنىڭ وتىمدىلىگىن نارىق تالاپتارىنا ساي ەتىپ دامىتۋ جانە ولاردى ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋ.
الدىمەن سترەستىك اكتيۆتەر نە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرىپ الايىق. بۇل تولەنبەگەنىنە 90 كۇننەن اسقان پروبلەمالىق بەرەشەك (870 ملرد تەڭگە) عانا ەمەس. ونىڭ قاتارىندا قايتا قۇرىلىمدالعان نەسيەلەر (936 ملرد تەڭگە) مەن ءوندىرىپ الىنعان م ۇلىكتەر (156 ملرد تەڭگە) جانە سترەستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ بويىنشا بانكتەردىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىنداعى اكتيۆتەر دە (356 ملرد تەڭگە) بار.
2019 جىلى جۇرگىزىلگەن اكتيۆتەر ساپاسىن تاۋەلسىز باعالاۋ قورىتىندىسى بويىنشا بانكتەردىڭ قارىز پورتفەلىندەگى سترەستىك اكتيۆتەر ۇلەسى 21 پايىزدى قۇراعان. وسى شىعىنداردىڭ ورنىن جابۋ ءۇشىن 554 ملرد تەڭگەگە قوسىمشا پروۆيزيا قالىپتاستىرىلىپ, 128 ملرد تەڭگە كولەمىندە قايتا كاپيتالداندىرۋ جۇزەگە اسقان. سودان بەرى ەكى جىل ىشىندە 6,7 ترلن تەڭگە بولاتىن سترەستىك اكتيۆتەر ەسەپتەن شىعارىلعان. 2022 جىلدىڭ باسىنداعى دەرەك بويىنشا قازىر ەلىمىزدە 2,3 ترلن تەڭگە كولەمىندە سترەستىك اكتيۆ بار. بۇل كورسەتكىش – جالپى بانك جۇيەسىندەگى اكتيۆتەردىڭ 6 پايىزى.
كىم, نەنى ساتىپ الادى؟
ەندى اگەنتتىك ۇسىنىپ, پرەزيدەنت قول قويعان زاڭنىڭ تۇپكى كوزدەگەنى نە؟ بۇل – ارينە, قايتا قۇرىلىمدالىپ جىرى كوبەيگەن, تولەنبەي قالىپ «مەرزىمى وتە باستاعان», نەسيەنىڭ ۋاقتىلى قايتارىلماۋى سەبەپتى بانك مەنشىگىنە اۋىسقان ءۇي-جاي, كولىك-م ۇلىك جانە جەر تەلىمدەرىن جەكە ينۆەستورلارعا دا ۇسىنۋ. ءسويتىپ, مەملەكەت قارجىسىن تارتپاستان بانك پەن ولاردىڭ اكتسيونەرلەرىنە كومەكتەسۋ.
زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر اياسىندا سترەستىك اكتيۆتەردى ۋاكىلەتتى ساتىپ الۋشىلار قاتارىنا جەكە ينۆەستورلار دا ەنگىزىلمەك. قازىر سترەستىك اكتيۆتەردى – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر جانە بانكتەردىڭ سترەستىك اكتيۆتەردى باسقارۋ بويىنشا ەنشىلەس ۇيىمدارى, پروبلەمالىق نەسيەلەر قورى, كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر جانە وزگە قارجى ۇيىمدارى ساتىپ الادى. الايدا تىزىمگە قوسىلىپ جاتقان ينۆەستورلار جەكە تۇلعالاردىڭ كرەديتتەرىن ساتىپ الا المايدى, ولارعا تەك زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ نەسيەسىن ساتىپ الۋعا رۇقسات ەتىلگەن. بۇل رەتتە جۇمىس ىستەمەي تۇرعان نەسيەلەردى باسقارۋ بويىنشا جەكە ينۆەستورلارعا قىزمەت كورسەتەتىن سەرۆيستىك كومپانيالار ينستيتۋتى قۇرىلماق. بانكتەردىڭ سترەستىك اكتيۆتەردى باسقاراتىن ەنشىلەس ۇيىمدارى مەن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر سەرۆيستىك كومپانيا بولا الادى. ولاردىڭ كاپيتال مولشەرى, نارىقتاعى جۇمىس ءوتىلى, ىسكەرلىك بەدەلىنىڭ دەڭگەيى جانە سانكتسيالار مەن قاداعالاۋشىلىق شارالاردان اماندىعى ەرەكشە تەكسەرىلەدى.
سونىمەن قاتار جەكە ينۆەستورلاردىڭ 50 ملن تەڭگەدەن اساتىن ءىرى كورپوراتيۆتىك زايمداردى وزدىگىنەن باسقارۋى دا قاراستىرىلىپ وتىر. جەكە ينۆەستورلار زاڭدى تۇلعالاردىڭ 50 ملن تەڭگەدەن از بولاتىن شاعىن زايمدارىن, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ زايمدارىن جانە بەيرەزيدەنتتەردىڭ زايمدارىن العان جاعدايدا ونى باسقارۋدى سەرۆيستىك كومپانيالار قۇزىرەتىنە بەرە الادى.
ءمادينا ابىلقاسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, بانك مەنشىگىنە وتكەن قانداي دا ءبىر م ۇلىك, زات سول بانكتىڭ بالانسىندا ءۇش جىل بولادى. بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ سترەستىك اكتيۆتەردى ەكونوميكالىق اينالىمعا تەزىرەك اكەلۋىنە كومەكتەسەدى دەگەن ءۇمىت بار.
ساراپشىنىڭ پىكىرى قانداي؟
جەكە ينۆەستورلار دەگەنىمىز كىمدەر؟ ولار سوندا نەنى ساتىپ الادى؟ قالاي ساتىپ الادى؟ ساتىپ العان سوڭ نە ىستەيدى؟ ساۋالىمىزعا قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ جاۋاپ بەردى.
«زاڭدا كورسەتىلگەندەي, جەكە ينۆەستور دەگەنىمىز – ارنايى باسقارۋ كومپانيالارى, قورلار جانە باسقالار. ولار قۇجاتتىق قولحاتتاردى, قارىز مىندەتتەمەلەرىن جانە ء«تىرى» اكتيۆتەردى ساتىپ الادى. ياعني عيمارات, جەر تەلىمى نەمەسە بۇتىندەي ءبىر كومپانيا دەگەن سياقتى. ساتىپ العاننان كەيىن ءبىرىنشى كەزەكتە اكتيۆتىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا كۇش سالادى: جەر تەلىمىندە نىسان سالادى, بيزنەس اشادى, كومپانيانىڭ دامۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيا سالادى. ءارى قاراي IPO-عا شىعا ما, الدە ساتا ما, الدە سول بيزنەسىن جالعاستىرا ما, ونى ءوزى شەشەدى. ەڭ باستىسى اكتيۆتەردىڭ جاعدايىن جاقسارتا وتىرىپ, بانك الدىنداعى قارىزدى وتەۋگە ءتيىس», دەيدى قارجىگەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەكە تۇلعالاردا ينۆەستور قىزىعا قوياتىنداي اۋقىمدى اكتيۆ جوق. ءارى كەتسە پاتەر, ۇستالعان ۇيالى تەلەفون مەن اۆتوموبيل عانا. سوندىقتان جەكە ينۆەستورلارعا جەكە تۇلعالاردىڭ سترەستىك اكتيۆتەرىن ساتىپ الۋ ۇسىنىلماي وتىر.
جوعارىدا اتاپ وتتىك, زاڭدا جەكە ينۆەستورلار زاڭدى تۇلعالاردىڭ 50 ملن تەڭگەدەن از بولاتىن شاعىن زايمدارىن; جەكە كاسىپكەرلەردىڭ زايمدارىن جانە بەيرەزيدەنتتەردىڭ زايمدارىن العان جاعدايدا ونى باسقارۋدى سەرۆيستىك كومپانيالار قۇزىرەتىنە بەرە الادى دەپ كورسەتىلگەن. سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ باسقارۋىنا بەرۋ دەگەن نە؟ سوندا جەكە ينۆەستور مەن سەرۆيستىك كومپانيا اراسىندا قانداي مامىلە جاسالادى؟ سەرۆيستىك كومپانيا جەكە ينۆەستورعا قالاي قىزمەت كورسەتەدى؟
«سەرۆيستىك كومپانيا دەگەنىمىز – كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر. ولار اكتيۆتەردى باسقارۋ بويىنشا تاراپتارعا قولايلى شەشىمدى تابۋعا تىرىسادى. دەگەنمەن ءدال وسى باعىت بويىنشا تارقاتىپ جازىلماعان. ونىڭ قالاي ىسكە اسىرىلاتىنىن كورەيىك الدىمەن. ويتكەنى مەنىڭ وزىمدە وسىعان قاتىستى كوپ سۇراق بار. مىسالى, سىزدە قوناقۇي بيزنەسىن باسقارۋ تاجىريبەسى جوق بولسا, وندا سىزگە كومەككە سەرۆيستىك كومپانيا كەلەدى. ياعني ءسىز جەكە ينۆەستور رەتىندە زاڭدى تۇلعانىڭ كەپىلدە تۇرعان قوناقۇيىن ساتىپ الدىڭىز جانە ونى باسقارۋ ءۇشىن ماماندار (سەرۆيستىك كومپانيانى) جالدادىڭىز. شامامەن وسىنداي مىسال كەلتىرە الامىز», دەيدى ساراپشى.
بانك زاڭنىڭ ارقىلى جەمقورلىقتان ارىلۋعا ءتيىس
راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەپىلدەگى م ۇلىكتىڭ بانك بالانسىندا 3 جىل بولاتىندىعى تۋرالى باپ, م ۇلىكتى بانكتەردىڭ بەس-ون جىلداپ ۇستاپ وتىرماس ءۇشىن بەلگىلەنىپ وتىر. ءبىر جاعىنان بانك ول م ۇلىكتى دامىتۋ تۇرعىسىندا ينۆەستيتسيا سالمايدى. ەكىنشى جاعىنان, 3 جىل ىشىندە قارىز الۋشى بانك الدىنداعى بەرەشەگىن وتەپ, م ۇلىگىن قايتارىپ تا الا الادى.
«ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭعا ەنگىزىلگەن بۇل وزگەرىس بانكتەردىڭ وزىندە جيناقتالعان سترەستىك اكتيۆتەردى تەرىس ماقساتتا پايدالانباۋى, بانك ىشىندە كوررۋپتسيا بولماۋى (جاقسى سترەستىك اكتيۆتەردى ءوز ادامدارىنا ارزان باعادا ساتۋى سياقتى) ءۇشىن كەرەك. بىراق بۇل زاڭعا دا وزگەرىستەر قاجەت بولادى دەپ ويلايمىن. قانداي ەكەنىن تاپ باسىپ ايتا المايمىن. ناقتى قانداي وزگەرىستەر كەرەك بولارىن ءبىر جىلدان كەيىن بىلەمىز. قازىرگى كەزدە بانك جانىنداعى سترەستىك اكتيۆتەردى باسقاراتىن كومپانيالاردا سترەستىك اكتيۆتەردىڭ مول قورى بار. سوندىقتان زاڭداعى جاڭا وزگەرىستەر سونىڭ مولشەرىن ازايتۋعا ءتيىمدى اسەر ەتەدى دەپ سانايمىن», دەيدى رىسمامبەتوۆ.
جەكە ينۆەستورلارعا قانداي پرەفەرەنتسيا بەرىلۋى مۇمكىن؟
باتىستا سترەستىك اكتيۆتەر – وزىنشە ءبىر نارىق. ونىڭ ءوز زاڭدىلىقتارى بار. پروبلەمالىق اكتيۆتەردى ساتىپ الىپ, باسقارىپ, ونى وڭالتىپ, ۇستىنە قوسىمشا قۇن ۇستەپ ساتاتىن ارنايى ينۆەستورلار دا بار. بۇل تاجىريبەنىڭ بىزگە كەلگەنى دە جاقسى. دەگەنمەن بۇدان مەملەكەت قاتتى ۇتىلىپ تا قالماۋى كەرەك. ياعني تىم ارزان باعاعا كەتىپ قالماعانى ءجون. ويتكەنى كەزىندە وعان مەملەكەتتىڭ كوپ قارجىسى جۇمسالعان. سوندىقتان وسى تۇرعىدا بالانس ىزدەۋ كەرەك. ەگەر ينۆەستور ساتىپ العان كاسىپورىندى وڭالتىپ, جۇمىسىن جولعا قويسا وندا ول كاسىپورىنعا ۇجىمدىق تابىس سالىعىن سالماۋ سياقتى جەڭىلدىكتەر قاراستىرعان دۇرىس. سوندا كاسىپكەر دە ۇستىنە شامالى اقشا قوسىپ ساتا سالماي, بيزنەس نىساننىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, ونى ەكونوميكالىق اينالىمعا قوسۋ بويىنشا ىنتالى بولادى. مۇنداي ويدى قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاي ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, سترەستىك اكتيۆتەر ديسكونتپەن ساتىلاتىن بولعاندىقتان ول جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋى ءتيىس. وسىعان دەيىن سترەستىك اكتيۆتەر نارىعى بىزدەگى «شاڭ باسقان», تۇيتكىلى قوردالانعان سالا بولىپ كەلدى. ەندى ونىڭ دا جاندانىپ, ەكونوميكالىق اينالىمعا كىرىگە باستايتىن ۋاقىتى كەلدى, دەيدى ساراپشى.
جاڭا باستامانىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنى جاقىن ارادا بەلگىلى بولا باستايدى. ارينە, پروبلەمالىق زايمدى ساتىپ الۋ – ۇلكەن تاۋەكەل. وعان قانداي ينۆەستورلار بارا الادى, ساتىپ العان سترەستىك اكتيۆتەرمەن ءساتتى جۇمىس ىستەي الا ما, جەكە ينۆەستورلار مەن سەرۆيستىك كومپانيالار قالاي ءتىل تابىسادى, زاڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ەنشىسىندەگى «ۋلى» كرەديتتەر كولەمىن قىسقارتۋعا سەپتەسە مە, ونىڭ ءبارىن الداعى ءبىر جىل ايقىنداپ
بەرمەك.
