«لوتتە راحات» فابريكاسىنىڭ باسقارما توراعاسى كونستانتين فەدورەتستىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان قانت زاۋىتتارىنىڭ بارىنەن قانت ساتىپ الادى, وزگەسىن يمپورتتان الادى. ال ەاەو-عا كىرمەيتىن باسقا ەلدەردەن قانت اكەلۋ قىمبات. ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلەتىن يمپورت ونىمدەرگە سالىنعان سالىق باعانى 35 پايىزعا كوتەرىپ جىبەردى. كوپ جىلداردان بەرى قانتتى رەسەيدەن يمپورتتاپ كەلگەندىكتەن قانت سونشالىقتى قات دۇنيەگە اينالماعان-دى. كورشى ەلدىڭ يمپورتتى شەكتەۋ تۋرالى شەشىمى ءبىزدى از عانا ۋاقىت ىشىندە قانتسىز قالدىرايىن دەپ تۇر. كەلەر جىلى كورشى ەل شەكتەۋ مەرزىمىن تاعى كوتەرسە, بۇل ماسەلە تاعى دا الدىمىزدان شىعادى.
«ۇكىمەت بىزگە قاجەتتى 20 مىڭ توننانىڭ 1600 تونناسىن باجسىز اكەلۋگە كۆوتا بەردى. بۇل قاجەتتىلىكتى وتەي المايدى. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, كۆوتانى كوبەيتۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ۇكىمەت ماسەلەنى شەشۋگە ۋادە بەردى», دەيدى ك.فەدورەتس.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن كۆوتانى ۇلعايتۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت دەڭگەيىندە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس.
سونداي-اق سپيكەر نازار اۋدارعان ەكىنشى ماسەلە – وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر ۇلەسىنىڭ تومەندىگى. تارقاتىپ ايتقاندا, تاتتىلەر نارىعىنداعى يمپورتتىڭ ۇلەسى – 96 پايىز, ءبىزدىڭ ۇلەس – 4 پايىز. سول 4 پايىز – بۇل ۇن مەن قاپتاما. سودان كەيىنگى جاڭالىق – يمپورتەرلەردىڭ قاتارىنداعى وزگەرىستەر. سوڭعى جىلدارى قازاق ءتاتتىسىن وزبەك پەن قىرعىز اعايىندار دا ساتىپ الا باستاعان. بىراق ەڭ باستى ەكسپورتەر ەل – 62 پايىزبەن رەسەي كوش باستاپ تۇر. قىرعىزداردىڭ ۇلەسى – 15 پايىز, وزبەك اعايىنداردىڭ ۇلەسى – 14 پايىز. قالعان 9 پايىز وزگە ەلدەرگە كەتەدى. ءساۋىر ايىندا رەسەيگە يمپورت 4 پايىزعا, مامىردا 8 پايىزعا ءوسىپتى.
ء«بىزدىڭ ىشكى نارىقتاعى ۇلەسىمىز – 21 پايىز. ىشكى نارىقتاعى يمپورتەر باسەكەلەستەرىمىز ساپاعا ەمەس, ارزان باعاسىنا باسىمدىق بەرىپ كەلدى. باستى يمپورتەر – رەسەي ءبىزدىڭ باستى باسەكەلەسىمىز. تىم بولماسا, ءتاتتى نارىعى قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىلسە, بۇل جاعداي ءبىزدىڭ پايدامىزعا قاراي وزگەرەتىن ەدى», دەيدى ك.فەدورەتس.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ەلدە 1,5 ايعا جەتەتىن قانت قورى بارىن, كىشكەنتايلار قانتسىز, ايەلدەر توساپسىز قالمايتىنىن ايتىپ, سەندىرگەن بولاتىن. بىراق قانتتىڭ 70 پايىزى ەلگە شەتەلدەن جەتكىزىلەتىندىكتەن شارىقتاعان باعانى ءتۇسىرۋ ءبىزدىڭ ەركىمىزدە ەمەس ەكەنى بەلگىلى بولىپ قالدى. قازىر ىشكى نارىقتاعى قانت ءۇندىستان مەن برازيليادان تاسىمالدانادى. جول شىعىنىن قوسقاندا 1 كەلى قانتتىڭ كوتەرمە باعاسى 450-500 تەڭگە تۇراتىن ءونىم ساۋدا نۇكتەلەرىنە جەتكەنشە 600-800 تەڭگەگە ءوسىپ كەتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ ەلدە مىڭ توننا قانت بارىن, تاعى 12 مىڭ توننا جولدا كەلە جاتقانىن ايتادى. ودان باسقا 29 مىڭ توننا قانت قۇراعى دا بار.
بىراق قازىر ەلىمىزدە قانت تاپشىلىعى شىنىمەن سەزىلىپ-اق تۇر. قازىرگى باعا – 700-800 تەڭگە.
جاعداي تۇراقتالعانمەن, ماسەلە شەشىلگەن جوق
قازاقستان قانت, تاماق جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ايجان ناۋرىزعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, بىرەر كۇننەن بەرى «راحات» فابريكاسىنىڭ شىمكەنتتەگى فيليالىنا جانە ەلىمىزدىڭ وزگە ايماقتارىنا دا قانت جەتكىزىلىپ جاتىر. تاراز جانە كوكسۋ, مەركە قانت زاۋىتتارى تاۋلىگىنە 300-دەن 720 تونناعا دەيىن شيكىزات وندىرۋگە مۇمكىندىك بار. بيىلعى كۇزدەن باستاپ كوكسۋ جانە مەركە قانت زاۋىتتارى قىزىلشا شيكىزاتىنان قانت ءوندىرۋدى باستايدى.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز «قانت جوق» دەپ بايبالام سالۋ ەمەس. مىسالى, ەلىمىزدە الكوگولسىز سۋسىندار سالاسىندا 431 كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 14 پايىزى – وندىرۋشىلەر, قالعاندارى – ديستريبيۋتورلار. سۋسىندار ءوندىرۋ مەن تاراتۋداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسى – 95 پايىز. دەمەك قانت تاپشىلىعى مەن قىمباتتاعانى شوب-ءتىڭ 95 پايىزىنىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزگەلى تۇر. ءسوزىمىزدى ناقتى دەرەكپەن تۇزدىقتاساق, ىشكى نارىقتى تەك قىزىلشا قانتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 4 ملن توننادان استام قانت قىزىلشاسى كەرەك. 4 ملن توننا قانت قىزىلشاسىن وزىمىزدەن الۋ قازىر مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى ساراپشىلار جاعداي تۇراقتالعانشا قانت قۇراعىن پايدالانۋ كەرەك دەگەن پايىمدى العا تارتىپ وتىر. سەبەبى ءبىزدىڭ زاۋىتتار قىزىلشا جيناۋ ناۋقانى باستالعانعا دەيىن قانت قۇراعىنان 500 توننا قانتتى وزىمىزدە وندىرۋگە مۇمكىندىك بار. دەمەك بۇل تۇستا دا بار ماسەلە قانت شيكىزاتىنا بايلانىپ تۇر. قانت تاپشىلىعىنان تۋىنداپ وتىرعان پروبلەمالاردى ءبىر باعىتپەن عانا بايلانىستىرماۋ كەرەكتىگىن ساراپشىلار تالايدان بەرى ايتىپ كەلەدى.
«الكوگولسىز سۋسىندار مەن شىرىندار قاۋىمداستىعىنىڭ» باسشىسى ءاليا مامىتباەۆانىڭ پايىمداۋىنشا, قويمالاردا قانت قورى جەتكىلىكتى بولعانمەن, جاعداي كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. باسى اشىلماعان تۇيىندەر جەتەدى. سەبەبى بيىلعى قانت شىعىمى قانداي بولارىن, ءۇش ايدان كەيىن جاعدايدىڭ قالاي وزگەرەتىنىن ەشكىم دە بولجاي المايدى. قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر كومپانيالاردى ءتيىستى ساپاداعى قاجەتتى كولەممەن قامتاماسىز ەتە المايتىنى تۇسىنىكتى. كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگىندە اينالىم قاراجاتى جەتكىلىكسىز, لوگيستيكا ماسەلەسىندە دە قوردالانىپ قالعان پروبلەما جەتەدى.
ءا.مامىتباەۆا ءتۇسىندىرىپ وتكەندەي, ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعى 14 ناۋرىزداعى №361 قاۋلىسىمەن اق قانت پەن شيكى قۇراق قانتتى رەسەي فەدەراتسياسىنان ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالدى. ال 2018 جىلى ارنايى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت بويىنشا اق قانتتى باجسىز اكەلۋگە شەكتەۋ ەنگىزىلدى. ىشكى نارىقتىڭ قانتقا دەگەن قاجەتتىلىگى – 582 مىڭ توننا. حالىقتىڭ قاجەتتىلىگى – 245 مىڭ توننا, كونديتەرلىك ونىمدەر دايىنداۋعا – 100 مىڭ توننا, سۋسىن وندىرىسىنە – 155 مىڭ توننا كەتەدى. سوڭعى بەس-التى جىلدا ءتاتتى سۋسىنعا سۇرانىس ارتقاندىقتان, قۇمشەكەردى تۇتىنۋ كولەمى دە ءوستى. سەبەبى ءتاتتى ساۋداسى تەك جازدا عانا ەمەس, قىستا دا قىزىپ تۇرادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, 2021 جىلى 673,9 ملن ليتر مينەرالدى جانە گازدالعان سۋسىن شىعارىلعان. بۇل ءوسىم جىل سايىن 5 پايىزعا ءوسىپ كەلەدى. ال الكوگولسىز سۋسىن ءوندىرىسىنىڭ كولەمى – 1,59 ملرد ليتر. 19 ملن حالقى بار مەملەكەتكە بۇل كورسەتكىش جوعارى. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى تاراپىنان قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردەن ءتاتتى سۋسىنداردىڭ قۇرامىنداعى قانت مولشەرىن ازايتۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلعان, ونىڭ ورنىن قۇرامىندا قانتى از سۋسىندارمەن الماستىرۋ جايى دا ءسوز بولىپتى.
ءا.مامىتباەۆا بۇل ۇسىنىستى قولدايتىنىن, بىراق ءبارى ءىس جۇزىندە قالعانىن ايتىپ بەردى. سەبەبى وندىرۋشىلەردى ءىس جۇزىندە ماجبۇرلەيتىن زاڭ تەتىگى, ءتاتتى سۋسىنداعى قانت قۇرامىن باقىلاپ وتىراتىن زەرتحانالاردىڭ دا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سونداي-اق سۋسىندارعا قولدانىلاتىن ءونىمنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن دە شەتەلدەن يمپورتتاپ كەلدىك. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسەتىن تك-2 ساناتىنداعى قانت ءتۇرى ونەركاسىپتىك وندىرىسكە جارامسىز ەكەن.
قاۋىمداستىق ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا 2021, 2022 جىلدارى كەلىسىمگە قول قويعان كومپانيالار ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنان «ەكسترا» ساناتتاعى قانتتى ەكسپورتتاۋداعى شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى تاعى دا جاڭعىرتىپ وتىر. سەبەبى كۆوتا ارقىلى رەسەيلىك قانتتى اكەلۋگە رۇقسات بەرۋ مەرزىمى ءالى جارامدى. سوندىقتان ەاەو-عا كىرمەيتىن ءۇشىنشى ەلدەردەن اق قانت يمپورتى بويىنشا ارنايى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار شەڭبەرىندە پرەفەرەنتسيالاردى قايتا قاراۋ, يمپورت مەرزىمىن ۇزارتۋ, ءۇشىنشى ەلدەردەن كۆوتالار كولەمىن 250-دەن 500 تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ كەرەك دەپ وتىر.
قاۋىمداستىق باسشىسىنىڭ بايانداۋىنشا, بۇكىل سالا جۇمىسى شيەلەنىسكەن كۇيدە قالادى. قانت تاپشىلىعىن پايدالانعان جەرگىلىكتى ديلەرلەر باعانى كوتەرىپ جىبەرۋگە تىرىسۋدا. ال مەملەكەتتىك ۇيىمدار ورگانداردىڭ قانتتى ونەركاسىپتىك ماقساتتا تۇتىناتىنداردى قولداۋ جونىندەگى شەشىمدەرى كەش قابىلدانىپ جاتىر. قاۋىمداستىق باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, قۇرامىندا ءسپيرتى جوق سۋسىندار اس اتاسى بولماسا دا كۇندەلىكتى قولداناتىن قاجەتتى تاۋار ونىمدەرىنىڭ قاتارىندا تۇر. كاسىپورىنداردى قانتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۋرالى شەشىمدى كەشىكتىرسەك, ىشكى نارىقتاعى ۇلەسىمىزدەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. وزبەكستاندا, قىرعىزستاندا ءتاتتى بۇل سالا دامىپ كەلەدى. بۇل فاكتوردى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ءتونىپ تۇرعان فاكتور دەپ قابىلداۋ كەرەك. ەلدە نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتى تولىق دامىماعان. «ماركەتينگتى دۇرىس ۇيىمداستىرساق, قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتسەك, نارىقتا جاڭا ويىنشىلار پايدا بولادى. گازدالعان سۋسىننىڭ نارىقتاعى 12 پايىزى ليمونادتىڭ ۇلەسىندە ەدى. ماماندار ونىڭ كسرو كەزىندەگى ءتاتتى ءدامىن ءالى كۇنگە دەيىن قايتا قالپىنا كەلتىرە الماي وتىر. قازىر ونى پەپسي مەن كولا الماستىرىپ, 65 پايىزدىق ۇلەستى وزىنە قاراتىپ الدى. ەرتەڭ ولاردىڭ قاتارىن ىرگەمىزدەگى ەلدەردىڭ ونىمدەرى تولتىرساق, وتاندىق بيزنەس توقىرايدى. ءتاتتى سۋسىننىڭ جانى – قانت. ونىڭ باعاسى وسسە, وندىرۋشىلەر باعانى كوتەرەدى. باعا 7 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. قازىر سالا وكىلدەرى شىعىنىن قىزمەتكەرلەر سانىن قىسقارتۋ وڭتايلاندىرۋ جايىن ويلاي باستادى», دەيدى ءا.مامىتباەۆا.
تۇقىم نارىعى دا تۇيىققا تىرەلىپ تۇر
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى سەرىك كەنەنباەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, تۇقىم ءوندىرىسى جونىنەن ءبىز ەلدىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيىنەن الدەقايدا ارتتا قالدىق. تۇقىم نارىعىندا يمپورتتىق تۇقىمنىڭ ۇلەسى – 95 پايىز, ال وتاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى – 5 پايىز. اكادەميكتىڭ بايانداۋىنشا, قانت تاپشىلىعى ءسوز بولعاندا قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمىن وزىمىزدە دايىنداۋ ماسەلەسى قالتارىستا قالا بەرەدى.
قانت قىزىلشاسىنىڭ 30 بۋدانى وندىرىسكە پايدالانۋعا جىبەرىلگەن, ونىڭ 23-ءى – شەتەلدىك ونىمدەر. اكادەميكتىڭ بايانداۋىنشا, شەتەلدەن جەتكىزىلگەن يمپورت تۇقىم ارنايى زاۋىتتاردا وڭدەلگەن ساپالى, تامىر شىرىگىنە دە ءتوزىمدى كەلەدى. شەتەلدىك تۇقىمنىڭ ەگۋ بىرلىگىنىڭ باعاسى 32 مىڭ - 45 مىڭ تەڭگە ارالىعىن قۇراسا, وتاندىق بۋداندار باعاسى – 10 مىڭ-15 مىڭ تەڭگە, باعاسى وزىمىزدە وندىرىلگەن تۇقىممەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە قىمبات.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, قانت قىزىلشاسى تۇقىمىنىڭ فابريكالىق رەپرودۋكتسياسىن شىعارۋمەن ەشكىم اينالىسپايدى. قانت قىزىلشاسى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى جوعارى مولشەردە قاجەت ەتەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنگەندىكتەن, بۇل جوبا بىزگە وتە قىمباتقا تۇسەدى. تۇقىمدى جەتىلدىرەتىن زاۋىتتىڭ جوقتىعىنان ءبىز بارلىق باعىتتا ۇتىلىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلدە قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمىن دايىنداۋ ءتۇرلى ەلەكتەردەن وتكىزۋ جانە «تمتد» پرەپاراتىمەن دارىلەۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. وتاندىق سەلەكتسيا بۋداندارى حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلمەگەندىكتەن وتە از مولشەردە قولدانادى, سۇرانىسقا دا يە ەمەس.
ەكونوميكالىق ساراپشى دەنيس كريۆوشەەۆتىڭ پايىمىنشا ءبىزدىڭ ەلدە قىزىلشا ءوسىرۋدى قايتا دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار. سۋارمالى جەردىڭ ءار گەكتارىنان 400 تسەنتنەردەن, ءتالىم جەردەن 200-250 تسەنتنەردەن تۇراقتى ءونىم الۋعا بولادى. كەدەرگى – يمپورتقا يەك ارتىپ, بارلىق ماسەلەنى ەاەو-داعى وداقتاستارىمىزدىڭ ەنشىسىنە بەرىپ قويعانىمىز. ساراپشىلار ەاەو ىشىندە قازاق قانت زاۋىتتارىنىڭ شيكىزات الۋىنا قارسى ءتۇرلى ايلا-شارعى جاسالىپ, نەبىر توسقاۋىلدار قويىلعانىن تالاي جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان قانت زاۋىتتارى تولىق بابىندا جۇمىس ىستەي الماي وتىر. «ەاەو تاراپىنان ءاربىر شەكتەۋ – ىشكى نارىققا بەرىلگەن مۇمكىندىك. بىزگە قوسىمشا نارىق كوزدەرىن ىزدەۋمەن بىرگە قانت قىزىلشاسىن وسىرەتىن فەرمەرلەردى ىنتالاندىرۋعا ءتيىسپىز. قولجەتىمدى شيكىزاتسىز نارىقتى قورعاپ قالۋ مۇمكىن ەمەس. ودان كەيىن ساراپشى ايتقان ەكىنشى ماسەلە – قانت قىزىلشاسى تۇقىمىنىڭ فابريكالىق رەپرودۋكتسياسىن وزىمىزدە دايىنداۋعا كوڭىل بولىنبەيتىنى. تۇقىمدى دايىنداۋ مەن ونىڭ ىشكى نارىقتاعى وتىمدىلىگىنە دەيىنگى ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىلماعان. ء«بىزدىڭ بۇل باعىتتاعى ۇستانىمىمىز ايقىندالماعان. يمپورتقا يەك ارتىپ, ماسەلەنى شەشىپ كەلدىك. ەلدەگى قانت قىزىلشاسىن وڭدەيتىن قانت زاۋىتتارى ماۋسىم كەزىندە قانت قىزىلشاسىن وڭدەپ ۇلگەرمەيدى, باسقا ۋاقىتتا بوس تۇرادى. قانت بيزنەسى تەك ماۋسىمدىق كەزەڭگە تاۋەلدى دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقاندىقتان, قانت زاۋىتىنا ينۆەستور بولعىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى از. بۇل ماسەلەنىڭ دە شەشىمى بار. مىسالى, رەسەيدە, كورشىمىز قىرعىز ەلىندە 2015 جىلدان باستاپ بالالارعا ارنالعان ءتاتتى ءسۇت ونىمدەرىنە جاساندى قانت ۇنتاعىن پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان. قازىر تىيىمنىڭ مۇنداي تۇرلەرى ءتاتتى سۋسىندار شىعاراتىن زاۋىتتاردا دا قولدانا باستادى. سوندىقتان كورشى ەلدەردەگى قانت شىعاراتىن زاۋىتتار ءتورت ماۋسىمدا ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىزدىڭ دە مۇمكىندىگىمىز قاجەتتىلىگىمىزدى ءوز ەلىمىزدەن الۋعا جەتەدى. الدىمەن شارۋانىڭ جاعدايىن ويلاۋ كەرەك. ءبىز اۋىلدىڭ جاعدايىن كوتەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ الەۋەتىن كوتەرەمىز. ەاەو تاراپىنان شەكتەۋلەردىڭ تەك قانت نەمەسە ۇنمەن عانا شەكتەلىپ قالمايتىنىن بايقاپ وتىرمىز. قازىر شارۋانى قولداۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىلعانى ءجون», دەيدى د.كريۆوشەەۆ.
الماتى
