العاش رەت كقك جۇمىسى ناۋرىزدا قارا تەڭىزدە تۇرعان داۋىل سالدارىنان ءبىر ايعا توقتاپ, قازاقستان 330 ملن دوللار تابىسىنان ايىرىلعان ەدى. ەكىنشى رەت ماۋسىمدا تەڭىز تابانىنان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان قالعان مينالاردى ىزدەيمىز دەپ, 1-ءشى جانە 2-ءشى ايلاقتىق قۇرىلعىلاردىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى. مينا تابىلدى ما, تابىلمادى ما, ايتەۋىر جارتى ايلىق ۇزىلىستەن سوڭ كقك قايتا جۇمىسىن باستادى.
شىلدەنىڭ 4-ىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەۋروپالىق وداقتىڭ پرەزيدەنتى شارل ميشەلمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى سانالاتىن ەۋروپا وداعىمەن ورنىقتى بايلانىستى دامىتۋعا بەيىلدى ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
«قازاقستان شىعىس پەن باتىس, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك اراسىندا «ارالىق نارىق» ءرولىن اتقارا وتىرىپ, بۇل ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسا الار ەدى» دەدى پرەزيدەنت. ءارى ەۋروپا وداعىن بالاما ترانسقۇرلىقتىق دالىزدەردى, سونىڭ ىشىندە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋ ىسىندە ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا شاقىردى. راسىمەن, ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق ءھام ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى ءبىر اشسا, وسى ترانسكاسپي ءدالىزى اشادى. اشىپ قانا قويمايدى, رەسەيگە باعدارلانعان ەكسپورتتىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلتادى.
وتكەن ايدا بريۋسسەلدە قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك ستراتەگياسىن جانە ترانسكاسپي باعىتىنىڭ پەرسپەكتيۆاسىن تالقىلاعان جيىن دا ءوتتى.
«قازىر ەۋروپالىق ينستيتۋتتار قازاقستاندى تەك قانا ساياسي عانا ەمەس, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا مىقتى سەرىكتەس سانايدى. ترانسپورتتىق سەرىكتەستىكتىڭ نىعايۋى – ءبىزدىڭ ەۋرووداقپەن بايلانىسىمىزدىڭ اياسىن كەڭەيتۋدەگى بازالىق ەلەمەنت سانالادى», دەدى قازاقستاننىڭ بەلگياداعى ەلشىسى مارعۇلان بايمۇحان.
قاتەر مە, مۇمكىندىك پە؟
اينالدىرعان از كۇننىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ وسىنداي ىرگەلى قادامدارعا بارۋى, بالامالى جولدار قاراستىرۋ بويىنشا تۇركى ەلدەرىمەن (تۇركيا, ازەربايجان) قارىم-قاتىناستى نىقتاي ءتۇسۋى – بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە رەسەيدىڭ شامىنا تيەتىن-اق ارەكەت. رەسەيلىك باق-تار كقك ارقىلى ەكسپورتتىڭ توقتاۋىنان قازاقستان بيۋدجەت كىرىسىنىڭ 40 پايىزىن جوعالتادى, قازاقستاننىڭ باسقا بالاما مارشرۋتتارىنىڭ جيىنتىق مۇمكىندىگى كقك مۇمكىندىگىنەن ءۇش ەسە تومەن دەپ جازىپ جاتىر.
كقك-نىڭ قولايلى ەكەنىنە تاعى ءبىر سەبەپ – تاسىمال قۇنىنىڭ ارزاندىعى. 26 ناۋرىزدا تەلەگرامداعى Energy Analitycs كانالى وقىرماندارىنا «بولاشاقتا كقك-نىڭ ۋاقىتشا جابىلىپ قالۋىنان قۇتىلۋ ءۇشىن قازاقستان مۇناي ەكسپورتتاۋدىڭ قانداي باعىتتارىن قاراستىرۋى كەرەك؟» دەگەن ساۋال تاستاعان. ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 6 پايىزى «وتە ارزان بولعاندىقتان كقك-دا قالا بەرۋ كەرەك» دەسە, 39 پايىزى باكۋ-تبيليسي-جەيحان مارشرۋتىن بالاما نۇسقا رەتىندە دامىتۋ قاجەتتىگىن قولداعان. 6 پايىزى – قازاقستان-قىتاي باعىتىن, 7 پايىزى – يراننىڭ نەكا پورتىن قولايلى كورەدى. ال 61 پايىزى قايتكەن كۇندە دە كقك-دان قۇتىلۋ ءۇشىن كەز كەلگەن بالامالى جولدى قاراستىرۋدى ءجون دەيدى. «وسى جولى قانشا جەردەن ارزان بولسا دا كقك مارشرۋتىن جاقتاۋشىلار ءوز پىكىرلەرىن وزگەرتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ويتكەنى بۇل باعىت بويىنشا تاۋەكەل فاكتورى ءبارىبىر جوعارى», دەپ جازادى كانال اۆتورى.
ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, 30 كۇندىك كىدىرىستەن ەكسپورتتاۋشىلار 300-500 ملن دوللار كىرىس جوعالتادى.
«قازىر اتاسۋ-الاشانكوۋ قۇبىر جەلىسى جىلىنا 12 ملن توننا مۇناي تاسىمالدايدى, ونىڭ 10 ميلليونى – رەسەيلىك مۇناي. كەزىندە رف ارقىلى وتەتىن ارزان مارشرۋتتى تاڭدادىق تا وزىمىزدە قىتايعا جىبەرەتىن مۇناي قالمادى. ەندى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتونىپ تۇرعان كەزدە رف-مەن كەلىسىمشارتتى توقتاتىپ, 10 ملن توننانى قىتايعا قاراي باعىتتاۋ قاجەت. قوسىمشا كومپرەسسور كومەگىمەن بۇل قۇبىردىڭ قۋاتتىلىعىن 20 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە بولادى. ەكىنشى نۇسقا – ءبىزدىڭ تەمىرجول ارقىلى قىتايعا اتتاناتىن رف تاسىمالىن شەكتەۋ. ءسويتىپ, تەمىرجولمەن مۇنايدى شىعىسقا, وزبەكستان مەن قىرعىزستان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جىبەرۋ قاجەت. تاعى ءبىر كۇردەلىلەۋ شەشىم – كاسپيدەگى ءۇش پورتىمىز – اقتاۋ, قۇرىق جانە CatRo-نى پايدالانا وتىرىپ, بۇكىل تاسىمالدى باكۋگە جونەلتۋ. سونداي-اق اقش-پەن بايلانىسقا شىعىپ, پارسى شىعاناعىنداعى قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران قۇبىر جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىنان سانكتسيانى الىپ تاستاۋدى ءوتىنۋ دە – ءبىر امال. قازاقستان ءۇشىن قيىنعا سوعادى, ارينە. سالىق پەن ينۆەستورلاردىڭ ءوپتيميزمىن جوعالتامىز. بىراق قانشا قيىن بولسا دا بۇل تىعىرىقتان شىعامىز», دەيدى ەكونوميست.
بۇل جاعداي قازاقستاننىڭ يمپورت قابىلداپ, كومىرسۋتەكتى ەكسپورتتاۋعا قاتىستى ۇستانىمىنا اسەر ەتىپ, جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق شەشىمدەر ىزدەۋگە جول اشادى. ساياسي شولۋشى نيكيتا شاتالوۆ وسىلاي دەيدى. «توقاەۆتىڭ حالىقارالىق تۋرنەسى قازىردىڭ وزىندە ناتيجە بەرىپ جاتىر – يران بيلىگى تەمىرجول تاسىمالى بويىنشا 44 پايىزعا جەڭىلدىك بەرىپ وتىر, ال تۇرىكمەندەر ونى 3 ەسە تومەندەتتى», دەپ دەرەك كەلتىرەدى شولۋشى.
كقك ۇلتتىق قۇبىر جەلىسىنە اينالا ما؟
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ بۇل تاقىرىپقا وراي بىلاي پىكىر بىلدىرەدى: «رەسەيدە كقك-نى ۇلتتىق ەتۋ ماسەلەسى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى جانە ەل بيلىگى ونى ەكولوگيالىق تالاپتاردىڭ بۇزىلۋىنان باستاپ وتىر. مەن وسىعان دەيىن 15 جىل بۇرىن «روسپريرودنادزوردىڭ» ساحالين-2 جوباسىنان ونداعان ملرد دوللارعا باعالانعان ەكولوگيالىق بۇزۋشىلىق انىقتاپ, ارتىنشا «گازپرومنىڭ» جوباعا 50 پايىز ۇلەسپەن كىرگەنىن جازىپ ەدىم. جاقىندا عانا ۆ.پۋتين Sakhalin Energy («گازپروم», Shell, Mitsui جانە Mitsubishi-ءدىڭ بىرلەسكەن كاسىپورنى) كومپانياسىن ۇلتتىق ەتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. كوپ ادام ءپۋتيننىڭ بۇل شەشىمىن «دوستاستىعى» جوق ەلدەردىڭ كومپانياسىنا قاتىستى ەنەرگەتيكالىق اكتيۆتەردى ۇلتتىق ەتۋدىڭ باستاماسى دەپ سانايدى», دەيدى ساراپشى.
بالاما باعىتتىڭ قايسىسى ءتيىمدى؟
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا بيىل اقتاۋ-باكۋ-تبيليسي-جەيحان باعىتىنا جىلىنا 1,5 ملن توننا جانە اقتاۋ-باتۋمي ارقىلى كۇزگە تاياۋ 1,5 ملن توننا مۇناي جونەلتۋ جوسپارلانعان. ال ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا (2023-2025 جىلدارى – جىلىنا 20 ملن توننا): اقتاۋ – باكۋ – باتۋمي ارقىلى (تەمىرجول) – 5 ملن-عا دەيىن, اقتاۋ – باكۋ – سۋپسە ارقىلى (مۇناي قۇبىرى) – 5 ملن, اقتاۋ – باكۋ-تبيليسي-جەيحان ارقىلى – 5 ملن-نان كوپ جانە اقتاۋ – يران ارقىلى (سۆوپ-وپەراتسيا) 5 ملن-عا دەيىنگى كولەمدە مۇناي تاسىمالداۋ جوسپاردا بار.
ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا باكۋ-تبيليسي-جەيحان باعىتى جىلىنا 20 ملن توننادان استام مۇناي تاسىپ بەرۋى ءتيىس. الايدا ول ءۇشىن كوپ ينۆەستيتسيا قاجەت دەيدى ساراپشىلار. سەبەبى اتالعان باعىتتىڭ مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن – ەسكەنە/تەڭىز – اقتاۋ/قۇرىق مۇناي قۇبىرىن; اقتاۋ/قۇرىق تەرمينالىن, باكۋدەگى اۋىستىرىپ تيەۋ تەرمينالىن جانە اۋقىمدى تانكەرلىك فلوتتى جوندەۋدەن وتكىزۋ قاجەت. Energy Analitycs ساراپشىلارىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, قازىر باكۋ – تبيليسي – جەيحاننىڭ تەڭ جارتىسى پايدالانىلماي تۇر.
Argus حالىقارالىق تاۋەلسىز باعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, رەكونسترۋكتسيا جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن اقتاۋ تەڭىز پورتىنىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 12,5 ملن تونناعا دەيىن ارتپاق. قاشاعان كەن ورنىنىڭ باسشىلىعى بيىل قازان ايىنان باستاپ مۇنايدى اقتاۋ پورتى ارقىلى جونەلتۋدى جوسپارلاپ وتىر. يرانعا مۇنايدى سۆوپتىق جەتكىزۋ دە – ءبىر نۇسقا.
«قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يرانعا ساپارىنان كەيىن يرانعا شيكىزاتتى ترانسكاسپيلىك جەتكىزۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ جاتىر. قازاقستان مۇنايىن يرانعا سۆوپتىق جەتكىزۋ 2011 جىلعا دەيىن جىلىنا 2-3 ملن توننادان جەتكىزىلىپ كەلگەن ەدى. مۇناي يراننىڭ نەكا پورتىنا جەتكىزىلەدى, ءارى قاراي مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا بارادى. ونىڭ ورنىنا جەتكىزۋشى ءدال اپارعان كولەمىندەي مۇنايدى الىپ قايتادى. اقتاۋ – نەكا باعىتىمەن مۇناي تاسىمالداۋ ءۇشىن فراحت (تاسىمال قۇنى) باعاسى تونناسىنا 16-18 دوللاردى قۇرايدى. نەكا ارقىلى مۇنايدى اپارۋ تونناسىنا 10-12 دوللار بولادى, ال زات الماستىرۋ بويىنشا قۇن وسىعان دەيىن تونناسىنا 16 دوللارعا باعالانعان ەدى. وعان اتىراۋدان اقتاۋعا دەيىنگى تەمىرجول ءتاريفىن قوسىڭىز – تونناسىنا 30 دوللار. بارلىعىن ەسەپتەگەندە, تونناسىنا – 75 دوللار.
«نەكاداعى تەرمينال تەگەران مەن تەبريزدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىمەن مۇناي قۇبىرى ارقىلى جالعانعان. قۇبىر جەلىسىنىڭ وتكىزۋ قۋاتتىلىعى تاۋلىگىنە 370 مىڭ باررەلدى قۇرايدى. ول ءارى قاراي 500 مىڭ باررەلگە دەيىن كەڭەيۋى مۇمكىن», دەپ جازادى تەلەگرامداعى Energy Monitor كانالى.
پرەزيدەنت باعىتتى وزگەرتۋگە تاپسىرما بەردى
كەشە ترانسپورتتىق-ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ بويىنشا اقوردادا وتكەن جيىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇناي تاسىمالىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن مالىمدەدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە پورتتارىمىزدى كاسپي تەڭىزىنىڭ جەتەكشى حابتارىنىڭ بىرىنە اينالدىرا وتىرىپ, ترانسفورماتسيالاۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. سونىمەن قاتار ترانسكاسپي باعدارى باسىم باعىت ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.
ەسكە سالايىق, ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانسپورت باعىتى (تحتب) قىتاي, قازاقستان, كاسپي تەڭىزى اكۆاتورياسىن, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا جانە قارا تەڭىزدى باسىپ ءوتىپ, ءارى قاراي كارى قۇرلىققا جول باستايدى. تحتب قاۋىمداستىعىنا تەمىرجول اكىمشىلىكتەرى, پورت, كەمە جانە لوگيستيكالىق كومپانيالاردى قوسا ەسەپتەگەندە 8 ەلدەن 20 كومپانيا كىرەدى.
كقك قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرالى پريمورسكي اۋداندىق سوتىنىڭ قاۋلىسىنا قاراماستان قازاقستاندا مۇناي ءوندىرۋ توقتاعان جوق. كەرىسىنشە, وسە تۇسكەن. iacng.kz مالىمەتى بويىنشا 6 شىلدەدە ەلىمىزدە 219 مىڭ توننا «قارا التىن» وندىرىلگەن. بۇل سوڭعى ايداعى ورتاشا كورسەتكىشتەن 15 مىڭ تونناعا كوپ. كقك مۇناي قۇبىرى بويىنشا مۇناي تاسىمالداۋ جالعاسۋدا (ونى بىردەن توقتاتىپ تاستاۋ قيىنداۋ). ونىڭ ۇستىنە تەڭىز تەرمينالىنداعى رەزەرۆۋارلار 500 مىڭ تونناعا دەيىن مۇناي ساقتاي الاتىنداي ەتىپ سالىنعان. سوڭعى مالىمەت بويىنشا قازىر SEAFAITH جانە DELTA EURYDICE تانكەرلەرى ەكىنشى كۇن قاتارىنان (سوت شەشىمىنەن كەيىن) مۇناي تيەۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. بۇل تەڭىز تەرمينالىنا ەۋرووداقتىڭ دا, اقش-تىڭ دا سانكتسيالارى سالىنباعان. سەبەبى قۇبىر كونسورتسيۋمىنداعى رەسەيلىك «ترانسنەفت» كومپانياسىنىڭ ۇلەسى 25 پايىزدان تومەن.
قالاي بولعاندا دا كقك ءبىز ءۇشىن ەندى قاۋىپ ەمەس, جاڭا مۇمكىندىكتىڭ باستاماسى بولاتىنىن ۇعىندىرىپ وتكەندەي.
