“عاسىردىڭ عالامات جوباسى” – الەم نازارىندا

قىزىلوردا قالاسىندا “ارال ءوڭى­رىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنىڭ سۋ جانە ەكو­لو­گيالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ قازىرگى زامانعى پروب­لە­مالارى جانە ولاردى شەشۋدىڭ جول­دارى” اتتى حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل  ءوتتى. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتسياسى مەن ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعى ۇيىم­داستىرعان  ماجىلىسكە قا­زاقستاندا  تىركەلگەن ەلشى­لىكتەردىڭ, حا­لىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ينۆەس­تي­تسيالىق جانە دامۋ بانكتەرىنىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ, ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن جوبانى ورىنداۋشىلار قا­تىس­تى. ماجىلىستە 2011-2015 جىل­داردا ارال تەڭىزى باسسەينى ەلدەرىنە كومەك بەرۋ  باعدارلامالارى مەن سۋ رەسۋرستارىن ينتەگرالدى باسقارۋ جوبالارى شەڭ­بەرىندەگى الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق جوبالار تالقىلاندى. دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسىن ءجۇر­گىزگەن حالىقارالىق ارالدى قۇت­قارۋ قورى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتور­اعاسى ساعيت يباتۋللين شارانىڭ ەقىۇ وكىلدىگىمەن بىرلەسە ات­قا­رى­لىپ وتىر­عانىن ءمالىم ەتتى. ودان ءارى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملە­كەت­تىك حاتشى –سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆتىڭ دوڭگە­لەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلارعا جول­داعان حاتىن ءسىم ەقىۇ دەپار­تامەنتى ديرەك­تورىنىڭ ورىن­باسارى ەربولات سەمباەۆ وقىپ بەردى. – كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستا اشىق ايتىلا باستاعان بۇل پروب­لە­مانى شەشۋگە ەلىمىز تاۋەل­سىزدىگىنەن كە­يىن مۇمكىندىك تۋدى, – دەدى وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋان­دىقوۆ. – مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باس­­تا­ما­سىمەن قازاقستان ورتاق اي­دىندى قۇت­قارۋعا ۇيىتقى بولدى. وسى­­­نىڭ ار­قاسىندا حالىق­ارالىق قور قۇ­رىلىپ, جۇمىس ىستەي باستا­دى. تەڭىز­دىڭ قازاق­ستان­دىق ءبولى­گىن قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن “ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساق­تاۋ جانە سىرداريا وزەنىنىڭ ار­ناسىن رەتكە كەلتىرۋ” باعدار­لاماسى قولعا الىنىپ, ءبىرىنشى كەزەڭى ءساتتى اياقتالدى. حالىقارالىق ارالدى قۇت­قارۋ قورى مەن استاناداعى ەقىۇ ور­تالىعى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويى­لۋى دا جاڭا جوبالارعا جول اشىپ وتىر. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ءوزىنىڭ ورتالىق ازياعا ساپا­رى بارىسىندا ارال پروبلەما­لا­رىن شەشۋدەگى حالىقارالىق قور جۇمىسىن جوعارى باعالادى. بە­دەل­دى ۇيىم قولداۋىنىڭ, قازاق­ستان­نىڭ بارشا الەمگە تانىمالدىعى  مەن ەقىۇ-عا توراعالىعىنىڭ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارى بەدەلىنىڭ  ارقاسىندا قور قىزمەتىنىڭ وركەندەۋىنە قولايلى جاعدايلار تۋدى. ءماجىلىستىڭ نەگىزگى بايانداما­لا­رىنىڭ ءبىرى ارال تەڭىزىنىڭ قازاق­ستاندىق بولىگىنىڭ قازىرگى احۋالى مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋ­را­لى بولدى. بۇل جايىندا  وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باس­قار­ما­سىنىڭ باستىعى يبراگيم ءابي­بۋللاەۆ ايتىپ بەردى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە قا­راعاندا, تەڭىز سۋىنىڭ دەڭگەيى 1961 جىلدان  تومەندەي  باستاعان. بۇدان 4,2 ملن. گەكتار اۋماق (ونىڭ 2 ملن. گەكتارى قازاقستان جا­عىن­دا) قۇرعاپ كەتتى. سونىڭ سالدا­رى­نان كليمات ناشارلاپ, وزەندەر قۇر­عادى, القاپتار تۇزدانىپ, مال جايىلىمدارى قۇنارىنان ايى­رىل­دى. قۇرعاقشىلىقتىڭ تەرىس اسەرلەرىنىڭ الدىن الۋدا فيتو­مە­ليوراتيۆتىك جۇمىستاردىڭ ماڭىزى زور.  سوڭعى 10-15 جىلدىڭ ءتاجى­ري­بەسى تەڭىزدىڭ قۇرعاعان تابانىنا سەكسەۋىل مەن سارسازان ەگۋ ارقىلى تۇز بەن توزاڭنىڭ جايىلۋىنا توسقاۋىل قويۋعا بولاتىنىن دالەلدەپ بەردى. ەلباسى 2005 جىلدىڭ ساۋىرىندە ساراتس-1 جوباسىنىڭ نىساندا­رىن ارالاپ كورىپ, بۇل نىسان­دار­دىڭ جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن ماڭىز­دىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. جو­با­نىڭ 2-كەزەڭىن  ىسكە اسىرۋ قازاق­ستانداعى باسىم باعىتتى  باع­دار­لامالار قاتارىنا ەندى. دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى  كوميتەتىنىڭ ساراتس جوباسى بويىنشا ءۇي­لەس­تىرۋشىسى سەرىك سمايىلوۆ “سىر­داريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارالدىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ” جوباسى 1-كەزەڭىنىڭ قورىتىندىلارىمەن ەگجەي-تەگ­جەيلى تانىستىردى. ودان ءارى حاقق اتقارۋ كو­ميتەتىنىڭ تەحنيكالىق ديرەكتورى الفرەد ديبولد ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءبىر­لەسكەن كەلىسىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىمەن تانىستىردى. سلو­ۆا­كيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاق­ستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى دۋشان پودگورسكي “ەسم ءMedىntekh” قازاق-سلوۆاك بىرلەسكەن كاسىپورنى جۇرگىزگەن ەكولوگيالىق ساراپتامانى ۇسىندى. حاقق مەن ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعى بىرىگىپ ازىرلەگەن “قازاقستاندىق ارال ءوڭىرىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن ين­تەگرالدى باسقارۋ جۇيەسى” جوبا­سىنىڭ تانىستى­رىلىمىن جوبا مە­نەدجەرى ۋيليام مەتتسگەر جاسا­دى. فينليانديا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ميككو كيننۋنەن  ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ فين­دىك باعدارلاماسىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. ارال تەڭىزى باسسەينى سۋ شا­رۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى مەملەكەتارالىق عىلىمي-اقپا­رات­تىق ورتالىعى قازاق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ناريمان قىپشاقباەۆ “سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعى­سىنداعى سۋ-باتپاقتى ايماقتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ” ماسەلەسى تۋرالى بايانداما جاسادى. GTZ باعدارلاماسىنىڭ ايماق­تىق كەڭەسشىسى الەكساندر نيكو­لاەن­كو مەن وڭتۇستىك قازاقستان گيدروگەولوگيا-مەليوراتيۆتىك ەكس­پەديتسياسى جەتەكشىسىنىڭ ورىن­با­سارى كارل انزەلم ارال تەڭىزىن قورعاپ قالۋ جونىندە وسى كەزەڭ ارا­لىعىنا دەيىن دايەكتى جۇمىس­تاردىڭ جۇرگىزىلگەندىگىن اتادى. ماماندار ارال تەڭىزىنىڭ كە­مەرىنە كەلۋى ءۇشىن 5 ملرد. تەكشە مەتردەن استام سۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سونداي-اق ولار سىر بويىنداعى  كەيبىر كولدەردى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى. جيىندا گەرمانيالىق  جانە جاپوندىق ارىپتەستەر ارال تەڭىزىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنا ءوز تاراپتارىنان ناقتى جۇمىستىڭ اتقارىلاتىنىن مالىمدەپ, ەلباسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان  جوباعا وڭ باعاسىن بەردى. دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى سو­ڭىن­دا  ارال ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق احۋالىن جاقسارتۋعا ارنالعان EEWA - GTZ  باعدارلاماسىنىڭ باس كەڭەسشىسى بەندجامين موور مەن حالىق­ارا­لىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قا­زاقستانداعى اتقارۋشى ديرەكتورى مەدەت وسپانوۆ ارالدى قورعاۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى مەمو­راندۋمعا قول قويدى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا.