– قايرات قاپار ۇلى, عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەرەيتويلىق سەسسياسىندا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا قازاقستان قۇرۋداعى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ باستى ءرولىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ دامۋىنا قاتۋ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى رەتىندە قانداي ۇلەس قوسا الادى؟ وعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الەۋەتى جەتكىلىكتى مە؟
– قاتۋ-عا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىنىڭ بەرىلۋى ونىڭ قۇرامىنا ءۇش ەنشىلەس ۇيىمنىڭ – ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ, سولتۇستىك قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانتسياسىنىڭ, ءا.ن.بوكەيحان اتىنداعى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى جانە اگروورمان مەليوراتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ەنۋى سياقتى ماڭىزدى وقيعامەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل, بىرىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىنىڭ قارقىندى دامۋىنا, ەكىنشىدەن ءۇش كاسىپورىننىڭ اياعىنان تىك تۇرۋىنا نەگىز بولدى. قازىر, ەكى جىل وتكەننەن كەيىن ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءوندىرىس, ءبىلىم جانە عىلىمدى ىقپالداستىرۋدىڭ جاڭا جولى اشىلعانى انىق. ال ءبىز باسىندا جالاقى بويىنشا دا, بانكتەر الدىندا دا قارىزدارى بار, ۇزاق مەرزىمدى دامۋ تۋرالى ناقتى كوزقاراسى جوق, تەحنيكالارى ەسكى داعدارىستاعى كاسىپورىنداردى العان ەدىك. وسىنداي, شىن مانىندە, بىرەگەي وندىرىستەردى قالپىنا كەلتىرۋگە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ بارلىق دەرلىك عىلىمي الەۋەتى جۇمىلدىرىلدى. ءبىزدىڭ عالىمدار, ماماندار ولارعا ۇنەمى بارىپ تۇردى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىز تۇقىم سەبۋ, كوكتەپ وسكەن ەگىندى وڭدەۋ نەمەسە ەگىن جيناۋ سياقتى جۇمىستىڭ بارلىق كەزەڭىن مۇقيات قاداعالاپ وتىرامىز. مەن قاتۋ مىسالىندا عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ قالىپتاسقان تاندەمىن ءسوز ەمەس, ءىس جۇزىندە بايقاۋعا بولادى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن.
– بۇگىندە قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىڭىز قانداي؟
– ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عوو – قازاقستاننىڭ داقىلدارىنىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارۋمەن, سونداي-اق ولاردى ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ بويىنشا قولدانبالى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن رەسپۋبليكاداعى جەتەكشى مەكەمە.
عىلىمي ازىرلەمەلەردى ەندىرۋ, سونداي-اق اگروتەحنولوگيانى ساقتاۋ وتكەن جىلى ەگىن جيناۋ جۇمىستارىن 16 قىركۇيەكتە, ياعني وڭتايلى مەرزىمدە اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. مۇندا گەكتارىنا 14,7 تسەنتنەر (بۇل اۋداندىق جانە وبلىستىق ورتاشا كورسەتكىشتەردەن تيىسىنشە گەكتارىنا 5 جانە 5,5 تسەنتنەر جوعارى) ونىمدىلىكپەن 3657 توننا جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم جينالدى.
عوو تسيفرلى تەحنولوگيالاردى, اقپاراتتىق-تالداۋ, انىقتامالىق جانە گەواقپاراتتىق جۇيەلەردى, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ دەرەكتەرىن, زاماناۋي زياتكەرلىك تەحنيكانى پايدالانا وتىرىپ, بىرتىندەپ «اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعى» تۇجىرىمداماسىنا كوشتى.
سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءوسىرۋدىڭ سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا, ورگانيكالىق ەگىنشىلىك قاعيداتتارىنا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ناتيجە رەتىندە ايتارىم, بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتۋدان تۇسكەن تابىس ارتتى. تۇتاستاي العاندا, قاتۋ-دىڭ قاتىسۋىمەن 2021 جىلى باعدارلامالىق-نىسانالىق, گرانتتىق جانە بازالىق قارجىلاندىرۋعا وتىنىمدەردى قالىپتاستىرۋ, نەگىزدەۋ ارقىلى 1 071,5 ملن تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى تارتىلدى. 311,2 ملن تەڭگە كرەديتورلىق بەرەشەك تولىعىمەن وتەلدى. عوو-نىڭ بۇگىنگى كۇنى بانكتىك قارىزدارى جوق.
«سولتۇستىك قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانتسياسى» جشس سوڭعى ەكى جىلدا ۇدەمەلى قۇرعاقشىلىق جاعدايىندا رەكوردتىق كورسەتكىشكە يە بولدى. داقىلداردىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 20 تسەنتنەردەن استام ءونىم الدى.
ال وسىدان ەكى جىل بۇرىن كاسىپورىننىڭ دامۋىندا مۇنداي جەتىستىك تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ءوز بىلىمدەرىمەن, عىلىمي ىزدەنىستەرىمەن كاسىپورىن قىزمەتىنە ارالاسقاننان كەيىن عانا سولتۇستىك قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانتسياسى اياعىنان نىق تۇردى.
مۇندا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 12 316 گەكتار القاپتان 24 869 توننا استىق باستىرىلىپ, ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 20,2 تسەنتنەردى قۇرادى (سوڭعى 15 جىلداعى رەكوردتىق ءونىم), بۇل وبلىستىق ورتاشا كورسەتكىشتەن 9 تسەنتنەر, اۋداندىق ورتاشا كورسەتكىشتەن 6 تسەنتنەر جوعارى. 2021 جىلى 8 مىڭ توننا پەرسپەكتيۆالى سورتتاردىڭ جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىمدارى جينالدى. بۇل تۇقىمدار تولىعىمەن ساتىلدى. ونىڭ ءبىر مىڭ تونناسى ەكى ەل اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم بويىنشا قىرعىزستانعا ەكسپورتتالدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جالپى تابىس 1,8 ملرد تەڭگەدەن 2,8 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى, ال تازا پايدا 187 ملن تەڭگەدەن 956 ملن تەڭگەگە دەيىن, ياعني 5 ەسەدەن استام ءوستى. ستانسانىڭ ءبىرىنشى بولىمشەسىنىڭ تەحنيكا پاركى تولىعىمەن جاڭارتىلدى.
مۇنداي كورسەتكىشتەرگە ەكى جىلدان از ۋاقىت ىشىندە قول جەتكىزىلگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. سولتۇستىك قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانتسياسى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە بەرىلگەن ۋاقىتتا كاسىپورىننىڭ قارىزى 940 ملن تەڭگە بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا كاسىپورىننىڭ تۇراقتى دامۋى تۋرالى نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ونىڭ ينفراقۇرىلىمى جاڭارتىلىپ, جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسى كوتەرىلدى.
تاعى ءبىر ەنشىلەس ۇيىم – ء«ا.ن.بوكەيحان اتىنداعى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى جانە اگروورمان مەليوراتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس-ءنىڭ (قازوشاعزي) 3 فيليالى بار: الماتى, باتىس جانە التاي. وتكەن جىلى مۇندا اۋماعى 4 گەكتار بولاتىن عىلىمي تاجىريبەلىك ورمان پيتومنيگىن قۇرۋ جۇمىستارى باستالدى. قاتۋ مەن قازوشاعزي-ءدىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە 2021 جىلى عزي-ءدىڭ كىرىسى 1,6 ەسە ارتىپ, 511 ملن تەڭگەگە جەتتى.
ءۇش ۇيىمنىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ بىرەگەي قىزمەتىن اتقارادى جانە ولار ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ جانە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ وقۋ تاجىريبەسىنەن, عىلىمي تاعىلىمدادان ءوتۋىن ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىنان قۋاتتى وندىرىستىك بازا بولىپ سانالادى. ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار قاجەتتى كاسىبي بىلىكتەر مەن داعدىلاردى تىكەلەي وسى وندىرىستەردە يگەرەدى.
– ءسىز بۇكىل وقۋ پروتسەسى ەگىستىككە اۋىستىرىلدى دەپ ايتقىڭىز كەلە مە؟
– جوق, ارينە. وقۋ ءداستۇرلى فورماتتا جالعاسۋدا. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعىسى كەلەتىندەر سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. وعان, ارينە, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بىلىكتى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى, سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جابدىقتالۋ دەڭگەيى, زەرتحانالارىندا عىلىممەن اينالىسۋ ءۇشىن جاسالعان جاعدايلاردىڭ اسەرى مول.
وتكەن جىلى «ورمان شارۋاشىلىعى, جابايى تابيعات جانە قورشاعان ورتا» اتتى جاڭا فاكۋلتەت اشىلدى. بۇل – جوعارى سۇرانىسقا يە باعىت. ۋنيۆەرسيتەتتە قوسديپلومدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بار, ءبىز الەمنىڭ 30 ەلىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتتىق.
فرانتسيانىڭ AgroParisTech اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن ىنتىماقتاستىعىمىز اكادەميالىق قىزمەتتە مول تاجىريبە الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. تۇلەكتەرىمىزدىڭ 90 پايىزى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىسپەن قامتىلادى. ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدىڭ باستى كورسەتكىشى وسى ەمەس پە؟
– ايتىڭىزشى, جوعارى بىلىكتى ماماندى قالاي تۇراقتاندىرۋعا بولادى؟ ويتكەنى قازىرگى كەزدە كوپتەگەن ادام زاماناۋي عيماراتتا, جايلى جاعدايدا جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىنى بەلگىلى…
– ءيا, ءبىز ەسكى عيماراتتا ورنالاسقانبىز, بىراق قازەكەم ايتقانداي, باستىسى – «سۇلۋىنان جىلۋى» عوي. ءبىز ءۇشىن ءاربىر وقىتۋشى, ءاربىر قىزمەتكەر قىمبات. سوندىقتان ولارعا ەڭ قولايلى جاعدايدى, بىرىنشىدەن, جۇمىس ورنىندا, ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جەرگىلىكتى كاسىپوداق ۇيىمى ارقىلى جاسايمىز. كاسىپوداق مۇشەلەرى ءۇشىن ءارتۇرلى ماتەريالدىق كومەك ءتۇرى قاراستىرىلعان. ماسەلەن, ولاردىڭ بارلىعى قالالىق جانە قالا ماڭىنداعى قوعامدىق كولىكتەردە تەگىن جۇرەتىن كارتالارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. قاتۋ-دە كەمىندە ءبىر جىل جۇمىس ىستەگەن قىزمەتكەر ەلدەگى زاماناۋي ۇزدىك ەمحانالاردا تەگىن تەكسەرىستەن وتۋگە جانە ەم الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. جەرگىلىكتى كاسىپوداق ۇيىمى جىل سايىن ءوزىنىڭ جۇزدەگەن مۇشەسىن قازاقستانداعى شيپاجايلارعا تەگىن جىبەرىپ, بارىپ-قايتۋ جول اقىسىن دا تولەپ وتىرادى. وعان قوسا كاسىپوداق مۇشەلەرىنە باعالى سىيلىقتار بەرىلەتىن ءتۇرلى ءىس-شارا وتكىزىلەدى. ايتا كەتەتىن جايت, بيىل كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ قاتارى كەڭەيدى. ۋنيۆەرسيتەت پەن ەنشىلەس كاسىپورىنداردان بولەك, جەرگىلىكتى كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ تاعى 4 كاسىپورنى ءوز ەركىمەن قوسىلدى.
– قايرات قاپار ۇلى, اگرارلىق عىلىمدا ماسەلە كوپ شىعار؟ اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى دەڭگەيىندە نەنى وزگەرتۋگە بولادى دەپ ويلايسىز؟
– ءارتۇرلى دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلە جەتكىلىكتى. مىسالى, جوبالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ بويىنشا جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ مەرزىمى قىسقا. ءۇش جىل ىشىندە جوبانى تولىق جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى انىق.
بىراق ءبىز شاعىمدانۋمەن اينالىسپايمىز, جۇمىس ىستەيمىز. جاس عالىمداردىڭ عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعى قۋانتادى. قازىرگى تاڭدا ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار جاساعان جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ولار – شىن مانىندە ومىرشەڭ جوبالار. تاياۋدا سولاردىڭ ءبىرى – «قۇس: اۋلادان داستارقانعا دەيىن» اتتى جوبا ENACTUS KAZAKHSTAN NATIONAL EXPO ستۋدەنتتىك كاسىپكەرلىك, ستارتاپتار جانە يننوۆاتسيالار سالاسىنداعى ۇلتتىق بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى اتاندى. قازىر وسى جوبا جەڭىمپازدارى كۇزدە پۋەرتو-ريكودا وتەتىن حالىقارالىق چەمپيوناتقا دايىندالۋدا.
قاتۋ-دىڭ «Balqymyz – ەنەرگەتيكالىق سۋسىن» اتتى تاعى ءبىر جوباسى عىلىم قورى ۇيىمداستىرعان رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. بىزدە مۇنداي مىسالدار كوپ. ءاربىر جوبا قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2020-2022 جانە 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋى اياسىندا قازىرگى ۋاقىتتا 31 جوبا جاسالۋدا, ونىڭ 19-ى – جاس عالىمداردىڭ جوبالارى, ولاردىڭ جالپى سوماسى 1 029,83 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. سونداي-اق 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ باعدارلامالى-نىسانالى قارجىلاندىرۋى اياسىندا جالپى سوماسى 8 420,47 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 12 عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما ىسكە اسىرىلۋدا.
جاقىندا QS الەم ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ حالىقارالىق رەيتينگىنىڭ ناتيجەلەرى بەلگىلى بولدى. س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى وسى بەدەلدى رەيتينگتەگى توپ-16 قازاقستاندىق جوو-نىڭ قاتارىنا ەندى.
اڭگىمەلەسكەن
ميرگۇل باقتىعاليقىزى
