قىرعىزستان: جاعداي ءالى دە كۇردەلى

وقيعاعا ورايلاس وي پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك كارىبجانوۆ ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ وكىلەتتى وكىلى رەتىندە قىرعىزستانعا بارىپ, ونداعى احۋالمەن تانىسىپ جانە ۇيىم تاراپىنان جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستار جاساپ قايتقان بولاتىن. جانىبەك ءسالىم ۇلى ساپار قورىتىندىسى تۋرالى ءبىزدىڭ تىلشىمىزگە ايتىپ بەرگەن ەدى: –قازىرگى ۋاقىتتا كورشى­لە­رىمىزدىڭ جاعدايى تۋرالى قانداي دا ءبىر انىق, ناقتى بولجام ايتۋ قيىن. سىرتتان قاراعاندا, جاعداي تى­نىشتالعان سەكىلدى. بىراق كەشە عانا بولعان وقيعالار جاعدايدىڭ ءالى دە كۇردەلى ەكەندىگىن كورسەتەدى. ءبىز جانە باسقا دا الەمدىك ۇيىمدار ءبىرىنشى بارعان جولى-اق ۇلتارالىق, قاۋىم­ارا­لىق قاقتىعىستارعا جول بەرىلمەۋى قا­جەتتىگى جونىندە ايتقان بو­لا­تىن­بىز. وكىنىشكە قاراي, ايتىلعان اڭگىمەلەر جەلگە ايتىلعانمەن بىردەي بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ دەلەگاتسيامىزدىڭ قۇرا­مىندا ەقىۇ باس حاتشىسى م.پ. دە بريشامبو دا بولدى. مەن ءىس باسىنداعى توراعانىڭ وكىلەتتى وكىلى رەتىندە باردىم. الدىمەن ەلدەگى جاعدايمەن تانىسقان سوڭ, وسى جولى نەگىزىنەن ەكى ۇلكەن ماسەلەنى تالقىلادىق. سونىڭ ىشىندەگى ءبىرىنشى ماسەلە كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى تۋرا­لى بولدى. جاڭا كونس­تيت­ۋ­تسيا­نىڭ جوباسىندا ەلدەگى بيلىك پار­لامەنتتىك رەسپۋبليكا فورماسىندا اتقارىلاتىندىعى كورسەتىلگەن ەكەن. ارينە, وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا قانداي نورما كىرگىزۋدى ءاربىر ەل وزدەرى شەشەدى. بۇل – ەلدىڭ ءوز قۇزىرەتىندەگى شارۋا. دەگەنمەن, ءبىز ءوز تاراپىمىزدان سىرت كوز رەتىندە پىكىرىمىزدى بىلدىردىك. سونىڭ ىشىندە كون­­س­تي­تۋتسيادا ەلدەگى جاعدايمەن سانا­سىلۋى قاجەت ەكەنىن, حالىقتىڭ مەنتاليتەتى ەسكەرىلۋى كەرەكتىگىن ايتتىق.  ەقىۇ باس حاتشىسى م.پ. دە بري­شام­بو ايماقتاعى مەم­لە­كەت­تەردىڭ مۇددەلەرى مەن ولاردىڭ باس­شى­لا­رىنىڭ دا پىكىرلەرى ەس­كە­رىلۋى قا­جەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. دۇنيە ءجۇ­زىندەگى باسقا مەم­لەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىندە دە ون­داي­لاردىڭ ەس­كەرىلەتىندىگى ايتىلدى. پار­لا­مەنتتىك باسقارۋ ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن ابدەن قا­لىپ­تاسىپ, تۇراقتى ارناعا تۇسكەن سايا­سي جۇيە بولۋى قاجەتتىگى ەسكەرتىلدى. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ مەن­تاليتەتىندە ليدەردىڭ ءرولى ايرىقشا ەكەندىگى ءمالىم. بارلىق تاري­حى­مىز­داعى قيىن كەزەڭدەردە كوش­باس­شىلار شەشۋشى ءرول اتقارىپ, تار اسۋلاردان جەكە باسىنىڭ قاسيەتى مەن قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا الىپ شىققانى ءمالىم. وسى ماسەلەلەردى جانە بيلىك تار­ماق­تا­رىنىڭ سايكەس بولۋىن, كۇشتەرىنىڭ تەڭگەرىمدى بولۋى قاجەتتىگىن, ولاردىڭ ارا­سىنداعى قاراما-قايشى­لىق­تاردى رەتتەۋ جۇيەسىنىڭ بولۋى كەر­ە­ك­تىگىن دە ايتتىق. قازىر كونستيتۋتسيالىق رە­فورما جاساۋ جونىندەگى ارنايى توپ ءوز جۇمىسىن اياقتاپتى, جوبا كونس­تي­تۋ­تسيالىق كەڭەستەن ءوتىپ, ەندى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا بەرىلگەن ەكەن. ءبىزدىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىز ەسكەرىلسە, ول ەندى وسى جەردە كورىنەدى. سودان كەيىن كونس­تيتۋتسيانىڭ جوباسى بۇكىل­حالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلىپ, قابىلدانباقشى. ءبىزدىڭ قاراستىرعان ەكىنشى ءما­سەلەمىز, شەكارا جايى بولدى. ەس­تە­رىڭىزگە سالا كەتەيىك, ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا بولعان وقي­عا­لا­ر­دان كەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىز قىر­عىز­ستانداعى تۇ­راق­تىلىق, زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ەلەۋلى پروبلەمالار ءبىزدىڭ ىشىمىزدەگى قاۋىپسىزدىك پەن قىل­مىس­تىق احۋالعا تەرىس ىقپال ەتەتىندىگىن ەسكەرىپ, قازاقستان-قىرعىزستان مەملەكەتتىك شەكاراسىنا ۋاقىتشا شەكتەۋلەر ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسىنداعى احۋال تولىقتاي رەتتەلۋ مەن تۇراقتىلىقتان ءالى دە الشاق بولىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە ۇيىمداسقان قىلمىس باس كوتەرگەن, ءساۋىر ايىندا بولعان وقيعالار كەزىندە قولعا تۇسكەن قارۋ-جاراق حالىقتىڭ قو­لىندا ءجۇر. ەسىرتكى ساۋداسى دا ورىستەپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار, قىرعىزستان جا­عى­نىڭ شەكارالىق كۇشتەرى رەجىمدى زوناعا لايىقتى ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە السىزدەۋ. ولاردىڭ قاجەتتى, زاماناۋي قۇرال-جابد­ىق­تار­مەن قامتاماسىز ەتىلۋى دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ەمەس. قازىر قىرعىزستاندا قازاقستان-قىرعىزستان شەكاراسىن وزدەرىنىڭ رەجىمدى قامتاماسىز ەتە الما­عاندىعى سەبەپتى جابىلدى دەپ ەمەس, قازاقستاندى ەكونوميكالىق بل­و­كادا جاساپ جاتىر دەپ شۋلايتىن كۇشتەر دە بار بولىپ شىقتى. ولار باق-تار ارقىلى ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق احۋالدىڭ ناشارلاپ بارا جات­قاندىعىن وسىمەن دە ءتۇسىن­دىرگىلەرى كەلەدى. بىراق بۇل شىن­دىققا ساي ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ءتىپتى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى شەكارانىڭ جابىلۋىندا ەشقانداي ساياسي استار جوق ەكەنىن اشىق ايتتى. ءبىز ءوز تارا­پىمىزدان قازاق­ستاننىڭ شە­كارانى جابۋعا مۇددەلى ەمەس ەكەنىن, ءتىپتى سونىڭ كەسىرىنەن ءبىز دە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ۇتىلىپ وتىرعانىمىزدى تۇسىندىردىك. وسى جاعدايلاردى ەسكەرىپ جانە باۋىرلاس قىرعىز حالقىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دا­يى­نىڭ كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىنا باي­لانىستى دوستاس ەل ازامات­تارىنىڭ كوپتەگەن وتىنىشتەرىن نازارعا الا وتىرىپ, بۇگىننەن باستاپ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ شە­شى­مىمەن قازاقستان- قىر­عىزستان شەكا­را­سىنداعى “قور­داي”, سىپاتاي باتىر”, “ايشا ءبيبى” وتكىزۋ بە­كەت­تەر­ى اشىلدى. وسى شەشىمگە باي­لانىستى, قىرعىز­ستان­دىق شە­كا­را­شىلارعا حالىقارالىق ۇيىمدار دا قاجەتتى كومەك بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. ال قىرعىز-وزبەك شەكارا بەكەتتەرى ءالى دە سول شەكتەۋلى كۇيىندە قالۋدا. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ شەكارانى اش­قانىمىز قىرعىز حالقىنىڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك جاعدايىن رەتتەۋدەگى وتە دۇرىس شەشىم بولدى دەپ سانايمىز. سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز قىرعىزستاننىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىن جاعدايدى تەز­دەتىپ تۇراقتاندىرۋعا, زاڭ ءۇس­تەم­دىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە شا­قىردى. بىزدىڭشە, بۇل ۇسى­نىس­تارع­ا قىرعىز جاعى قۇلاق اسار دەگەن ۇمىتتەمىز. جازىپ العان جاقسىباي سامرات.