قازاقستان • 30 ماۋسىم، 2022

تۇركى ىنتىماقتاستىعى جانە عىلىمي ينتەگراتسيا

15733 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتا «كوپۆەكتورلى» باعىت ۇستانىمىنىڭ وزەگىندە حالىقارالىق ارەناداعى بارلىق كۇش ورتالىعىمەن سىندارلى ءارى تەڭگەرىمدى، ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس قۇرىپ، مەملەكەت مۇددەسىن جۇزەگە اسىرۋعا دەگەن ۇمتىلىس جاتقانى بەلگىلى.

وتكەن وتىز جىلدا مۇنداي ستراتەگيا جاھاندىق گەوساياسي احۋال قۇبىلعان سايىن ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتىپ كەلدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ ساليقالى سىرتقى ساياساتىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا بولادى.

قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – كوپ جىل بويى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان، مارتەبەلى مىنبەر بۇۇ-نى باسقارعان دۇنيە جۇزىنە تانىمال كاسىبي ديپلومات، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكەنى ايان. سوندىقتان كەشەگى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن دە، قازاقستان پرەزيدەنتى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ۇستانىمىنان اينىمايتىنىن انىق اڭعارتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەكەم ۇستانىمى سىرتقى ساياسات باعىتىندا جاساعان تاعايىنداۋلارىندا، ساپارلارىندا، شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەرىندە كورىنىس تاپتى.

جاھانداعى قالىپتاسقان شيەلەنىستى جاعدايدا قازاقستان ءوزىنىڭ تەرەڭ تاريحىنان تامىر تارتقان شىعىس پەن باتىس، كۇنگەي مەن تەرىسكەي اراسىنداعى دانەكەرشىلىك مارتەبەسىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە بەيىل ەكەنىن بايقاتتى. بۇل رەتتە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ ماڭىزدى ءبىر باعىتى – تۇركى ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق ەكەنى ءمالىم.

قازاقستان تۇركى الەمىنىڭ قارا­شا­ڭىراعى رەتىندە ءاۋ باستان بۇل باعىتقا با­سىم­دىق بەردى. قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى باعىتتا جۇرگىزگەن ەرەن ەڭبەگى بارشاڭىزعا بەلگىلى. بۇگىن بۇل باعىتتا دا ساباقتاستىق ساقتالىپ وتىر.

جالپى، الەمدەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس­تەر ەكونوميكالىق، ساياسي، تۋىستىق جانە باسقا دا فورماتتا داميدى. ال تۇركى ينتەگراتسياسى بولسا – وسىنىڭ بارلىعىن قامتيتىن جان-جاقتى ينتەگراتسيا. ۇلكەن ەۋرازيانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان تۇركى ەلدەرى شىعىس پەن باتىستى، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى ءبىر-بىرىنە جالعاپ تۇرعان دانەكەر رەتىندە بارلىق ەلمەن ىنتى­ماقتاستىققا اشىق. باۋىرلاس ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى شارتتى تۇردە ءتورت كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى.

ءبىرىنشى – 1992-1998 جىلداردى قامتيتىن كەزەڭدە «مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار» قارقىندى نىعايىپ، حالىقتارىمىزدىڭ ءبىرىن-ءبىرى جاقىننان تاني تۇسۋىنە ناقتى قادامدار جاسالدى.

ەكىنشى – 1998-2009 جىلداردى قام­تيتىن كەزەڭ. بۇل كەزەڭدە تۇركى ەلدەرىنىڭ بايلانىستارى ساياسي جانە ەكونوميكا­لىق ىنتىماقتاستىق سالاسىنا قاراي پارمەندى ورىستەدى. بۇل كەزەڭدى «ساياسي-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كەزەڭى» دەپ بەلگىلەۋگە بولادى.

ءۇشىنشى – 2009-2020 جىلداردى قامتىعان «قۇرىلىمدىق ىنتىماقتاستىق»  كەزەڭى. بۇل جىلدارى تۇركى كەڭەسى، تۇركپا، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قۇرىلدى. وسىلايشا، باۋىرلاستىق جاڭا كەزەڭگە اياق باسىپ، قۇرىلىمدىق ساتىعا كوتەرىلدى.

ءتورتىنشى كەزەڭدە 2021 جىلى قاراشادا بولعان ىستانبۇل سامميتىندە تۇركى كەڭەسى «تۇركى مەملەكەتتەر ۇيىمى» بولىپ وزگەردى. ۇيىمعا وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستان مۇشە بولدى. بۇل ينتە­گراتسيالىق ۇدەرىستىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەنىن بىلدىرەدى.

 ۇيىمعا باقىلاۋشى بولعىسى كەلەتىن ىنتالى ەلدەر سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ تيىمدىلىگىن ايعاقتايدى. ىستانبۇل سامميتىندە «تۇركى الەمىنىڭ گەوساياسي الەۋەتىن دۇرىس قولدانۋىمىز كەرەك» دەگەن مەملەكەت باسشىسى بۇل باعىتتا جالپى ىنتىماقتاستىقپەن بىرگە باۋىرلاس ەلدەردىڭ ەكىجاقتى ىقپالداسۋىنا اسا ءمان بەرىپ كەلەدى.

بۇل ورايدا تۇركى مەملەكەتتەرى جانە سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ينتەگراتسيا ۇدەرىسىنىڭ دە سەرپىن الۋى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى ىسپەتتى. اسىرەسە ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. تۇركيامەن كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە قول جەتكىزدىك. كاسپي ءدالىزى ارقىلى ازەربايجانمەن اسىرەسە ترانزيتتىك تاسىمال سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ارتا تۇسۋدە. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا «وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى دەكلاراتسياعا» قول قويىلدى. قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستانمەن باۋىرلاستىق قاتىناستار تەرەڭدەي ءتۇستى.

پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي، قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ونىڭ ۇلكەن ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە، بەيبىتشىلىك بەلدەۋىندە، توعىز جولدىڭ تورابىندا ترانزيتتىك حابقا اينالۋ ماقساتىنا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. بۇل تۇرعىدان العاندا، ەلىمىزدىڭ ۇلى جىبەك جولىنداعى تاريحي ميسسياسى قازىرگى زاماندا ءوزىنىڭ جالعاسىن تابۋدا.

البەتتە، مامىلەگەرلىك – جۇمىلعان جۇدىرىقتى اشاتىن، اشىلعان الاقاندى قاۋىشتىراتىن، جاتتى تانىستىراتىن، جاقىندى تابىستىراتىن ىزگى ماماندىق. بۇل رەتتە ەلدەستىرۋ – ەسە جىبەرمەي، ەسەبىن تاۋىپ، ەل مۇددەسىن تۇگەندەۋ; ارااعايىندىق – اشۋدى اقىلعا جەڭدىرۋ، سودىردى ساليقالى سوزگە سەندىرۋ; ىنتىماقتاسۋ – ىقپالعا جىعىلماي، ىمىراعا شاقىرۋ; بىتىمگەرلىك – بىلەككە ەمەس، بىلىككە سالۋ، باتۋاعا كەلۋ ونەرى. سوندىقتان تولعاۋلى تىلمەن تۇيتكىل ءتۇيىندى تارقاتىپ، جۇرەكتەرگە جول تاباتىن ديپلوماتيا – شەشەندىك پەن شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىن سالا.

كەيدە ديپلوماتيانى مادەني، گۋمانيتارلىق نەمەسە حالىقتىق ديپلوماتيا رەتىندە ءبولىپ جاتادى. وسى رەتتە بىزدىڭشە، ديپلوماتيانىڭ تاعى ءبىر ىقپالدى ءتۇرى – عىلىمي ديپلوماتيا. ويتكەنى عىلىمدا شەكارا جوق. سونداي-اق عىلىم جالپىادامزاتقا ورتاق قۇندىلىق بولعاندىقتان ول ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە، ىزگىلىككە قىزمەت ەتەدى. وسى ورايدا تۇركى الەمىنىڭ عىلىمي ينتەگراتسيا­سىنا جا­ۋاپتى تۇركى اكادەمياسىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى ءمالىم. تاياۋدا تۇركى اكادەمياسى عىلىم كەڭەسىنىڭ بەسىنشى باسقوسۋىندا «ورتاق تۇركى تاريحى»، «تۇركى الەمىنىڭ گەو­­­گرافياسى»، «تۇركى ادەبيەتى» اتتى ورتاق وقۋلىقتار مۇشە مەملە­كەت­تەردىڭ ءبىلىم مينيسترلەرى تاراپىنان قا­بىلداندى. بۇل وقۋلىقتاردىڭ تامىر­لاس ەلدەردەگى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن قا­لىپ­تاستىرۋدا وراسان زور ۇلەس قوسارى انىق.   

قورىتىندىلاي كەلە، تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك ىرگەتاسىنىڭ بەرىك قالانۋى، شەكاراسىنىڭ شەگەلەنىپ، مو­يىندالۋى، حالىقارالىق ارەنادا بەدەلى بيىك مەملەكەتكە اينالۋى بايىپتى دا بايسالدى، سىندارلى سىرتقى ساياسات ارقىلى جۇزەگە اسقانى بەلگىلى. ەندەشە، جاڭا قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىندا دا ديپلوماتيامىزدىڭ ماڭىزدى ءرول وينايتىندىعى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار